Latin

Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 17

Süzlärneñ gomumi sanı 3929
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1838
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
гъилера фидайла, къариди гьа и гафар лугьудай. Гьавиляй и
гафарихъ кьуьзек патал са манани авачир. Белки, къаридизни вичи лагьай гафарихъ са метлеб аваз аквазвачир.
Адаз чизвай: итим гьикӏ хьайитӏани фидайди я. Гьавиляй
ада алава хъувуна:

– Кастумар алукӏ. Дустарал кьил чӏугвадайди нехирбанди хьиз алукӏна фидач кьван. – Папаз итимди костюмар
алукӏдайдини чизвай, гьавиляй къариди гьабурни виликамаз стулдихъ вегьена гьазурнавай.
Алхазура костюм алукӏна. Са шумуд йис беден жуфтдиз кьазвай и партал ада вичел гила куьрс хьанвайди гьиссзавай, гьавиляй ам кӏвалин пипӏевай буйдин гуьзгуьдиз
далу гана акъвазнавай.И кардин гъавурда авай къариди костюмдин хкис хьана акъвазай хев чкадал ахцукьарна:
– Ви гуьзгуь гила зун хьанва ман?
– Зи гуьзгуь гьамиша вун тир, – кайванидин рикӏе
шадвилин цӏелхем тунин ниятдалди биришри кьунвай чина
авай берекат ранг фенвай цӏару вилера куькӏвей са жизви
экуьнивди артухарна хьиз лагьана кьуьзека.
Къариди къужадин и алахъуниз артухан къимет ганач,
ятӏани а къимет гьихьтинди ятӏа адан гафарикай хкат тавуна авачир:
– Жуван дустариз саламар лагь. Эхир хьи абуру вун
чпин патав хутах тавунмаз вун абурулай алатдач.
– Зун хъфирла, вунни хутахда за, – лагьана Алхазура,
къаридин къаб алай гафариз жаваб яз.
Кьетӏен дуьшуьшра алукӏдай бухари бармакни кьилел
алукӏна, куьлегрин харани кьве чкадал пайна кьве жибинда
туна (пенжек амайдалайни артух куьрс хъхьанай), Алхазур
айвандихъ экъечӏна. Адаз кекӏец къариди гуьгъуьнал алаз
гъидайди чизвай.
Гурарай айвандихъ, далудихъ ацӏай кварни галаз,
Гевгьер хкаж жезвай. Ихьтин лишанди Алхазурак генани
руьгь кутуна:
– Пакаман хийирар, чан руш. Ацӏай кварни гьалтайла,
завай тефена акъвазиз жедани?
– Абат хийирар, чан халу… Вуна дуьз лугьузва… –
Гевгьерак къалабулух квай, датӏана, куркур хьиз, хъуьрезрахаз жедай ада кьуьзекрин гуьгьуьл кьун яз гьамиша
ийидай хьтин хуш зарафатар ийизвачир.
– Вуч хьанва? Вун цуруз аквазва хьи, чан руш? –
жегьил дишегьлидин рикӏикай фад аян хьанваз хабар кьуна
Сачла-къариди.

– Айвар кӏвализ хтанвач… Накь пакамахъ Агъа
хуьруьз мехъерик физвайди я лагьана кӏваляй экъечӏайди я.
Сачла-къариди тӏуб сивив тухвана:
– Ву-у-ув, накьан марфадик хьайиди ам вуч мехъер
хьуй?
– Жегьилриз марф-жив авайди яни? – лагьана Алхазура. – Тилифун гвачни?
– Хкуднава.
– Дустарикай-таярикай вуж галай?
– Дустар вири чпин кӏвалерава… Чидач лугьуда…
– Сабурлу хьухь, чан руш, – теселли гана Алхазура. –
Айвар кьиле гар авай гада туш…Вичикай студент хьанва
лугьуз, чӏехи хьанваз гьисснава жеди… Агъа хуьруьз садаз
зенг-затӏ кьванни ая.
– Авуна… Мехъерик квай лугьуда… Йифен межлисдани кьуьлерни авунва… Гзаф ашкъилу, туьнт
кьуьлер…
Алхазуран рехи спелрикай са уьтери хъвер фена:
– Хкведа ам… Жегьил я… Вичин кьилди сирер хьун
мумкин я… Зун хуьруьк физвайди я, хабарар кьада акурбурувай… Са гел жагъун тавуна жеч… Са бязибур хьиз кьил
атӏай гада туш ам… Гъвечӏи-чӏехи, пис-хъсан чидайди я…
Накь чи гьаятдай фидайла, зал гьалтнай ам. Салам-калам
гана, зи кеф-гьал хабар кьуна. Зун зи дустарал кьил чӏугваз
мус физватӏа жузунна… Шумуд гъилера захъ галаз атайди
я, куьмекар гайиди я… Хкведа ам…
Алхазур, къаридин гъилевай вичин кекӏецни къачуна,
гурарай эвичӏна.
Гевгьер Алхазураз вичин хайи велед кьван хуш тир.
Къуншидал яшамиш жезвай и жегьил дишегьлидихъ Айваралай гъейри мад кьве аял руш авай, абур гьеле гъвечӏи
классра амай. Адан итим, Селим, харатӏ устӏар яз, датӏана
пата-къерехда кӏвалахиз, хзандиз са кьас фу къазанмишиз
жедай. Кӏвалинбурун патав ам кӏвалах кьери хьайи ва я ерли авачир вахтара ахкъатдай. Цӏи ам, хци мектеб куьтягьайла, гъилевай кӏвалахни туна, хтана, Айвар Магьачкъалада университетдик кутунин къайгъуйрик хьана.
Жегьилдин крар туькӏуьрна, мад вичин фу къазанмишунин

геле гьат хъувунай. Амай крарай хзандин кьил кьун Селима вичин папал ихтибарнавай. Гевгьера а ихтибар къадирлудаказ кьабулзавай ва вичин везифаяр дагъви дишегьлидиз хас жуьреда кьилиз акъудзавай. Къуни-къуншидихъ
галаз, хуьруьнвийрихъ галазни адан алагъа-салагъа виридан майилар вичел чӏугвадайди тир. Патав рухваяр-сусар
гвачир кьуьзуь Алхазуразни Сачла-къаридиз гьар пакамахъ
кьве квар яд гъун ва герек хьайила амай маса куьлуьшуьлуь куьмекарни гун Гевгьера вичин хивез къачунини
ам сувабдин крарин гуьгъуьна авайдакай лугьузвай. Гьавиляй Алхазура ам вичин хайи руш хьиз кьабулзавай.
Алхазура, Гевгьер алай чкадал са акьван винел акъудначтӏани, Айвар йифиз кӏвализ тахтун дериндай рикӏик
кьунвай. «Девир чӏуруди я, – фикирна кьуьзека, – жегьилар рекьелай алуддайбур гзаф хьанва… Пис крарикай Аллагьди вичи яргъазрай».
Ам кӏекец гар алахьнавай, амма ламувал кумай чиле
эцягъиз-эцягъиз, вичин гуьгьуьна бицӏи тӏеквенар таз-таз
физвай. Вич кӏваляй экъечӏунин кьилин макьсад ада генани
артухандаказ гьиссзавай. Гьа гьиссди адаз Айвар сагъсаламатдиз кӏвализ хкведайвилин умудни гузвай.
Хуьр умун тир. Гуьзелдиз, баркавандиз алахьна аквазвай дагъларини къацу чуьллерин, хуьруьн куьчейринни
кӏвалерин шикилрай адаз акур цӏийивал сад тир: чӏимелвилерилай гуьгъуьниз дагъларин кукӏушар живеди кьунвай.
Илисай циф авай йикъара ван саки михьиз атӏай Чӏехи
вацӏун сес мад къати хъхьанвай, амма адахъ авай са цӏийивални авачир. Гьавиляй Алхазура хуьруьн кимел тефин
кьетӏна: анални вичин къедда авай са касни тежедайди адаз
чизвай; анал хьайитӏа жедайди накь хъивегьна луьхъ хьайи
ичкибазрикай къе чпин тӏазвай кьилериз дарман хъийидай
сад гьалтдатӏа лугьуз вилив хуьзвай кьвед-пуд баят кьеркьеш я.
Хуьр къвердавай ичӏи жезвай. Иеси амачиз гадарнавай
кӏвалерин кьадар артух жезвай. Жемятдин чӏехи пай яшлу
инсанар ятӏани, чӏехи итимар кимел техфинин сифтегьан
себеб Алхазура жегьилар хуьряй экъечӏна яргъал шегьерриз фин яз гьисабзавай. Жегьилар амачирла на низ акьул
камал гуда, на низ чешне къалурда? Гьавиляй агъсакъалриз
кимел хъфинин лазимвал амукьзавачир. Виликан вахтара
хьиз, кимел кӏват хьана гьялдай хьтин уртах кӏвалахарни
хуьруьхъ-жемятдихъ алукьнавай цӏийи девирда са артух
амачир. Ахьтин кӏвалахар хьайитӏани, абур, халкьдивай
хабарни такьуна, кьилдин ксари чпи гьялзавай. Хуьруьн
кимер вергери кьунвай. Агъзур йисара халкьдикай халкь
авур хуьруьн къурулуш икӏ садлагьана чукӏурай девир атун
садани вилив техвей кар тир. Дуьнья акунвай Алхазуран
кьил цӏийи девирдай акъатнавай: вири кьуд пад базардиз
элкъвенвайла, инсанвилин къанунар са куьнизни лазим яз
амукьзавачир, инсанар кӏанзни-такӏанз дегиш жезвай, девирди илитӏзавай къайдайрал амал авуниз мажбур жезвай.
Гьавиляй Алхазураз хуьруьз экъечӏуникай са акьван
гьяз амачир. Адан рикӏ алай дустар дуьньядилай хъфенвай.
Абурун кӏвалер ичӏи хьанвай. Рухваяр-рушар шегьерра
яшамиш жезвай ва хайи бинейрал садра кьванни кьил
чӏугваз хтун абурун рикӏелни къвезвачир. Диде-буба амайла садра-кьведра хкведайтӏани, ичӏи хьанвай кӏвалел кьил
чӏугваз хтуник веледри хев кутазвачир.
Гьавиляй Алхазура вичиз уьмуьрдин эхирда цӏийи пеше хкягънавай: вичин рагьметдиз фенвай дустарин кӏвалериз килигун, абурухъ вичивай жедайвал гелкъуьн. «Кӏвалерални чан алайди я, – жаваб ганай ада вичин къаридиз,
сифте сеферда ихьтин везифа вичин хивез къачурла, кайваниди «фимир, чпин рухвайриз-рушариз герекзамачирла,
вуна а ичӏи кӏвалерикай вучзава?» лагьайла. – Виче дуланмиш жезвай кас амачиз хьайитӏани, гьар са кӏвализ
яшамиш жез, вичин къене инсанрин ял аваз хьана кӏанзава,
вучиз лагьайтӏа гьар са цла, гьар са лангатди, гьар са
хандакӏди, гьар са къванци, гьар са ракӏини, гьар са дакӏарди чеб кӏвал яз арадиз атайдалай инихъ чпиз ван хьайи
кьван гафар, чпиз акур кьван крар, чпин къене яшамиш
хьайибурун гьиссер, хиялар, сирер, ниятар, кьилиз акъатай
ва такъатай мурадар хуьзва. Чпиз ван хьайи кьван лайлайринни ишелрин, акур кьван мехъерринни ясдин мярекатрин
са пай кӏвалин цлари чпиз чӏугунва ва чпе хуьзва, абурукай
кӏвалин руьгь арадал атанва. Руьгьдиз гьуьрмет тавун гу
нагь я… – Ахпа Алхазуран рикӏел садлагьана вичин цӏийи
«пешедин» тӏварни атанай ва, ада хвеши хьанваз, алава
хъувунай: – Жуван уьмуьрдин сифте кьиляй, кӏвачи чил
кьурла, за дахдиз кӏелер хуьз куьмекнай, закай кӏелербан
хьанай, ахпа чӏехи уьмуьрда чуьллербан (папа адан
къурухчивилин пеше гьа ихьтин гафуналди эвезнавай), гила, чил кӏвачерикай хкатдай вахт къвезвайла, закай кӏвалербан жеда!».
– Салам алейкум, Магьмуд! – лагьана Алхазура чӏехи
кьве мертебадин кӏвалерин варарив агакьайла Жибиндай
куьлегар акъудна, варарал алай чӏехи дапӏардив кьадайди
галай гьалкъа хкягъна.– Атанва зун вал кьил чӏугваз.
Вар ахъайна, ам гьаятдиз гьахьна. Кӏвалелай чарх яна,
сахси алай къавун чӏерейриз, турбайриз килигна. Турба
хкатна, къавалай авахьай яд цлакай агъуз авахьайди аквазвай. Гьаятдиз патан кас атай-хъфей гел авачир. Кьуьзек,
айвандин гурарин кьулунихъ галай дапӏар ахъайна, кьул
хкажна, винел экъечӏна.
– Гила суьгьбетар авуртӏа жеда чавай, Магьмуд. Зун
гьикӏ ава лугьузвани вуна? Залай ваз хъсан я… Зун ингье
агъа мягьледай и вини мягьледиз хкаж хьана, ял кьуна ава,
– Алхазур мегьежардиз далу яна акъвазна.
–…
– Стул за исятда къачуда… Ацукьда… вун инжиклу
жемир… – ада дегьлиздиз фидай ракӏарал алай дапӏар
ахъайна, са-са кӏвалин рак ачухиз, къенез килигна, вири
шейэр, гьамиша хьиз алай-алайвал, амма са гьихьтин
ятӏани пашманвилин къир алайди хьиз аквазвай.
Тавханада, мугьманар кьабулдай кӏвалин кьуд цлакайни халичайрин винелай рамкайра аваз шикилар куьрсарнавай. Алхазур Магьмудан чӏехи суьретдин вилик акъвазна.
Адалай Алхазуран дуст жегьилдиз ва уьмуьрдихъ инанмишвилив ацӏанваз, чӏулав спелрин кӏвенкӏвериз звар ганваз
килигзавай.
–…
Алхазур стулдал ацукьна.


– Зи къари писзавач. Рахан ийизва: икӏ мийир, акӏ
мийир лугьуз. Ятӏани зи кьилел-кӏвачел элкъвезва. Залай
викӏегь я.
– …
– Зи гадаяр лугьузвани вуна? Хкведа… Сад хтана
хъфенай. За ваз алатай сеферда суьгьбетнай хьи… Муькуьди къе-пака зи хтуларни гваз хтунал вил алайди я. Вичи
зенгнавай… Гила сим галачир тилифунар хьанва, дуст кас.
Мус кӏан хьайитӏани зенг ийиз жезва… Вуна кӏвалахай
почтуна авай хьтин тилифунар амач: гьарайдай кьван туьтер усаз, нихъ галаз рахазватӏа, адаз са ванни тежез, я жувни ада вуч лугьзватӏа гъавурда такьаз…
–…
– Вун фад кьена… Вал чан аламаз а тилифун акъатнайтӏа, вун акьван фад рекьидачир. Ваз зенгердай, вуна
зенгердай…
–…
– Вибурукай ван-сес авач… Чеб гьина аватӏани чирзавач, са хабар кьванни гузвач. Зи къунши Селима, келемар
маса гуз Урусатдиз фейила, ви чӏехи хцин куьгьне адресдал
кьил элянай… Ана амач ви хва… Муькуьдан гелни садазни
малум туш. Ви къари кьейила хтайбур я кьведни. Куь кьведан сурухъни къванерни яна… Шабатӏ хьиз, кьилихъ тӏвар
алай къван галачиз, тунач. Гена Аллагь рази хьуй ви
рухвайрилай…
–…
– Амукь тавуна абур гьиниз фида?.. Маса кар хьанвайтӏа, са хабар тахьана жедачир. Вил галайбур чеб
тахьайтӏани, хабарар фад агакьда.
–…
– Вучда, дуст кас, кьадарар я. Вун, ви кайвани
амайтӏа, абур, белки, хкведай.
–…
– Ахьтин къариб хабарар авач… Айвар накь йифиз
кӏвализ хтанвачалда.
–…
– Ваз ам чидач? Алатай сеферда захъ галаз иниз атайди
гьам тир ман… Ада заз ви рухвар, халичаяр, месер айван
дал акъудиз куьмекнай. Абуруз рагъ гун патал… Хъсан
гада я.
–…
– Вун гьахъ я. Ваз чидач… Вун фад кьена… Ви
къаридиз чир тахьана жеч… Селиман гада я… Гьан, гена
рикӏел хтана! Ви къавун чӏутхвар хкатнава… Селим хтайла, за гьадав туьхкӏуьриз тада… Зал къавал акьахдай гьал
аламачирди ваз аквазва, чан дуст. Бейкеф жемир…
–…
– Заз чизва вун бейкеф тежедайди… Вун зи гъавурда
залайни хъсандиз акьазва жеди… Заз гила къарагъдай
ихтияр це… За Идрисални, Шабатӏални, Кштаралдни са
кьил чӏугуна кӏанзавайди я, ваз чида хьи. Зун кӏвалербан я,
дуст кас, кӏвалербан!
Алхазур вичи ахъаяй вири дапӏарар агал хъувуна,
куьчедиз экъечӏна.
Хуьруьн гуьтӏуь са шумуд куьче атӏана, ам Идрисан
кӏвалел атана.
– Салам алейкум, зи дуст. Атайтӏа жедани? – жибиндай исятда лазим тир куьлегар галай гьалкъа акъудна,
гьаятдин варарал алай дапӏар ахъайна.
Инани Алхазур кӏвалел элкъвена, айвандал хкаж хьана,
кӏвалериз гьахьнач. Ахьтин лазимвал авачир, вучиз лагьайтӏа патан кас иниз атанвай гел-затӏ аквазвачир. Идалайни гъейри, айвандихъ Идрисан шикил куьрснавай. Са
мус ятӏани тӏатӏилриз адан хтул хтайла, гьада рангарив
ягъай шикил тир. Чӏехи бубадиз вичин неведи чӏугунвай
ядигар гзаф ала тир, гьавиляй ада а суьрет кӏвализ атай гьар
садаз аквадайвал айвандин цлалай, рамкада туна, куьрснавай. Са акьван вичиз ухшарвал авачиртӏани, Идриса атайбуруз ам вич я лугьуз дамахардай. Къуьнерихъ япунжи галаз, гъиле чӏехи гапур аваз, далудихъ Шалбуздагъ галаз,
акъвазнава чубан Идрис и шикилда. Къацу сувал хиперин
суьруьни алаз аквазва. Вичин чӏехи бубадин гъиле чумахъдин чкадал гъиле гапур вугуналди жегьил шикилчидиз
Идрисан кьилин пеше и дагълар, и сувар, и чил хуьн тирди
къалуриз кӏан хьанай жеди: ихьтин зурба къаравулвал


ийизвай чкада хиперни гьа къваларив са машгъулат яз гваз
хьурай лагьай хьтин мисал хьанвай.
Алхазура Идрисан шикилдихъ галазни авур ихтилатарни Магьмудан кӏвале авурбурулай са акьван тафаватлубур хьаначир. Кьилдин чаравилерни авачиз тушир:
– Кӏвалериз зун гьахьдач, дуст кас, бейкеф жемир…
Акьван вахтарни авач, мумкинвални, михьиз лахлах хьанва
зун… Ваз аквазва хьи…
–…
– Кӏанчӏ хьиз ава? Авач, дуст кас, авач… Фена зи
къаридивай хабар яхъ… Ада зи лахлахвал кваз кьунва…
Фимир лугьузва куьчедиз, зак гьал кумач лугьузва… Зи
язух чӏугвазва. Къаридиз язух къвезватӏа, лахлах я лагьай
чӏал я. Гьахъ я ам…
–…
– … Ви рикӏик жемир… Зал чан аламай кьван зун иниз
къвез жеда…
–…
– Куьмекчи лугьузвани вуна? Ам гьинай за жагъурда?
Хуьр ичӏи жезва… Чӏалаз килигдай жегьилар амач…
–…
– Атӏа гада? А-ан, Айвар лугьузвани вуна? Гьелбетда,
пис аял туш… Кӏелиз шегьердиз фидайди я къе-пака…
Университетдик кутунва бубади, Селима. Шегьердай хкведатӏа, низ чида… Яда, ам накь йифиз кӏвализ хтанвачалда,
мехъерик фейиди…
–…
– Ам кьван авайла? Зун? Сифте а суал жуваз це, ахпа
жавабни це! Вун гзаф жагъайди яни кӏваляй, Айвар кьван
авайла?
–…
– Дуьз я, чна кӏвалахайди я, чна дяведавай бубаяр эвезайди я дидейрихъ галаз чуьлда, никӏе, сала, багъда. Жегьилвилерни, женжелвилерни авурди я. Гунагь крар авурди
туш…Гила жегьилар къайгъусуз хьанва. Абурун мизантерезар дегиш хьанва. Абуруз писданни-хъсандан,
дуьзданни-чӏурудан часпар жагъурун четинарнава девирди.
–…

– Са гьафте инлай вилик ви хци зенгнавай. Хабарар
кьазвай. Кӏвалер гьикӏ ава лугьузвай. Хквез кӏанзава лугьузвай, мумкинвал авач… Ви рушани зенгнавай… Аялар
мектебриз хъфир кьван вич хкведа лугьузвай… Гьада,
хтайла, кӏвалер къакъажда. Бартӏалризӏ рагъ гуда. Кӏвалел
са кӏус чан гъида.
–…
– Эхь, гьамни и девирда пара я. Аллагь рази хьурай
чпелай… Хъфида зун. Магьмудал кьил чӏугуна, вахъ галазни рахана, гила Шабатӏални Кштарал са кьил эляна кӏанда.
Хъфидай ихтияр це.
–…
Кьуьзека Идрисан варцин дапӏар агал хъувуна.
Шабатӏан кӏвалериз мукьва жердавай Алхазуран
спелра, вичизни хабар авачиз хъвер гьатзавай.
Шабатӏ кефчибег тир. Зурба зуьрнечи тирвили ам
хуьруьз истеклу авунай ва гилани, кьейидалай кьулухъни,
хуьруьнвийри ам сивел хъвер алаз ва гьуьрметдалди рикӏел
хкизва. Адак мад са хесет квай. Куьчеда вичел вуж гьалтайтӏани, ада чинеба кьулухъай фена, адан къуьнел вичин
залан гъуд гьалчна, ахпа кӏанчӏал тӏуб тикдиз кьуна «кафир!» лагьана гьарайдай. Аял-куял я, паб-итим я лугьудачир. Жемят вердиш хьанвай ва адан хурук акатайбурукай
садни бейкеф жедачир, налугьуди уьмуьрдал ашукь ихьтин
зарафатчидин вилик кафир хьун са акьван пис кар туш.
Мехъеррик зуьрнедай ядай авазрин лазимвал къвезкъвез кьери жедай вахтар алукьайла, Шабатӏа рикӏив кьуначир, девирар, инсанар фад-фад дегиш хьун адаз аламат яз
аквазвачир. Адан рикӏ, виликдай хьиз, хциз амукьнай. Бязи
мехъеррик, иллаки яшлу инсанри кьуьлер авун патал, абурук руьгь кутун патал, жегьилри, Шабатӏаз эверна, халкьдин куьгьне макьамрикай ягъ лугьудай. Ада ваъ лугьудачир.Хуьруьн шадвилерикайни пашманвилерикай ада садрани кьил къакъуддачир. Вичихъ галаз гьамиша зилчи
хьайи Менсебни далдамчи Катиб амачиртӏани (абур гала
Бартӏалар – гамар-халичаяр, месер-яргъанар. «Парталар» гафунихъ галаз акадарун гъалатӏ я. – Авт.

чиз ада вичи язавай авазар виниз дережада аваз тамамариз
тежезвайди хиве кьазвай), Шабатӏа хуьруьнвийрин тӏалабун, са гьакъини къачун тавуна, кьилиз акъуддай. Вичин
къари рагьметдиз фейидалай гуьгъуьниз ада зуьрне ягъ
хъувунач. «Кафир!» лугьуз, мад садални гъудни гьалч
хъувунач. Гагь-гагь ам кимел атайла, адан таяр-туьшери
адал вичин къуьне гъуд эцягъиз, «кафир!» лугьуз, адак
руьгь кутаз алахъдай. Амма ада и майилвилер япалай
ийидай. Ихьтин сефилвилин себебрикай сад адан пуд хва
чпин диде кучудна хъфейдалай кьулухъ мад бубадин патав
тахтун тир. Эхиримжи сеферда рухваяр буба кьейила хтана. Ам кучудна хъфейбур мад хайи кӏвализ ахкъатначир…
Алхазура Шабатӏан са мертебадин кӏвалерилай чарх
яна. Дакӏарар ахъаяй, къенез фейи кас-мас аватӏа килигна.
Атай-хъфей гел авачир.
– Салам алейкум! – пӏузаррикай хъуьрена Алхазур,
кьве кӏарцӏин гурарин кьилел хкаж хьана, шуьшебенд авай
айвандин ракӏараллай дапӏар ахъайиз-ахъайиз. – Атайтӏа
жедани?
–…
– За вучиз дакӏарар ялзава лугьузвани вуна? Зун пенжерийрай фидайди туш, кафир…Ви рикӏелламачни, алатай
сеферда вуч хьанайтӏа?.. Куь мягьледин кьуд-вад кефчибег
атана ви кӏвале тӏуьнар-хъунариз ацукьнавайди ваз акуначни? За абур гьарай кьилеллаз чукурнай…
–…
– Нагьахъ чукурна? Пиянискаяр?
–…
– Хата квайбур туш лугьуда вуна… Ваз гьуьрметна
атанвайбур тир? Эхь! Зурба гьуьрмет я! Чарадан кӏвализ,
иеси авачиз, вуч лагьана къведа?! Вични дакӏардай?!
–…
– Дакӏардай атана кӏанзавачтӏа, ракӏариз дапӏар ягъмир
лугьузва вуна, тушни? Инани кефчибег тир вун, гьанани
кефчибег яз ама! Зи рикӏелай алатнай дакӏардиз къеняй
дапӏар ягъиз… Зигьин квахьзава…
–…


– Вуч?! Зунни иниз са птулка гваз атун лазим тир? Са
виш граммар тахьай мисал авунайтӏа кӏандай ваз за ина, ви
кӏвале? Тушни? Зун аник кумач, хванахва. Хъжезмач.
Алхазур айвандихъ фена. Яргъи айвандихъай кьуд рак
кьуд кӏвализ физвай. Кьуьзек кьуд кӏвализни килигна.
Кӏвалера ламувал чӏугунвай шейэрин ял авай. «Са мертеба
я ман… – фикирна ада. – Мукьвал-мукьвал рагъ гана кӏанда. Ракъинилайни гзаф иеси кӏанда, иеси». – Ам цлав гвай
куьсруьдал ацукьна.
–…
– Рахана вучда? Куькай рахада? Ви техквезвай кьей
рухвайрикай рахадани?
–…
– Инал ви себ лап кутугай чкадал ала, зун рази я. Хтана ви кьилихъ са къван кьванни ягъиз хьанач… Пуд хва
жен – садни бегьемди тежен!
–…
– Ваз къван герек авачтӏани, ам чаз, хуьруьнвийриз,
герек я.
–…
– Я, дуьз я. Гьикӏ хьайитӏани, инсанар хьиз, къванерни
ацахьдайди я, абураллай кхьинарни алатдайди я, виридан
эхир гьа са даимлух я. И кьил а кьил авачир… Вири тахьай
мисал ийизвай… Ятӏани чилел инсандин уьмуьр къванерал
атӏанвай тӏвараралди са кьадар давамар хъувун адет хьанва.
Гуя кьейибурун тежрибади чан алайбуруз уьмуьрдин тарсар гузва, четин вядейра куьмек ва теселли гузва… Бес и
кар ви кьей рухвайриз чизвачни?
–…
– Зани, гьа вуна хьиз, абуруз себ гузвайди я, вири
хуьруьни. Кьий чеб бармакдин кӏаник!.. Рикӏелламани-е,
чӏехи хци ваз Московдай зенгердайвал? «Буба, зав иниз
ванер агакьзава вуна хъивегьунарзава лугьуз! Хъвамир
ман, на чун беябур мийир ман…» Им Московда беябур
жезва! Вич хуьре беябур хьанвайдакай хабар авач… Тӏиб
хьиз текдаказ къулав гумайдаз са стӏал ички гьарам яни, я
кьей хва?
–…

– Вун гьахъ я. Рикӏел хкун герек авач, квахьна фий…
Къван за эцигда ваз! Чархукай са къаяб атӏуз тада за Селимав, кхьинар за жува ийида. Заз чида адал вуч кхьидатӏа…
–…
– Заз аян тир вуна гьакӏ лугьудайди: «Зун кьейила, зи
сура Чехир авай цел тура, Чичӏек, афни, памадур, Са
тӏимил кьван кьел тура!» Ви рикӏ алай гафар тир. Ваъ, за
маса гафар кхьида… Къванце за ви шикил твада, клубдин
сегьнеда вуна зуьрне язавай шикил… Пара иер шикил я.
Вун акьван иерди хьайиди туш… Зуьрне хкажна кьунваз,
адан далдадикай ви яргъи нер аквазвач…
–…
– Гьа ваз авачир шикил заз ава. Гьам твада за.
«Рухваяр аваз, хуьруь ягъай къван я» лагьана кхьида.
–…
– Зун туьнт жезва? Гьикӏ ваз къванни, кхьинарни герек
авач? Ваъ, ваъ, за хиве кьурди за кьилизни акъудда… Вавай хабарни кьадач за, чан дуст, бейкеф жемир…
–…
– Зак къалабулух ква лугьузвани вуна? Айвар накь
йифиз хтанвачалда кӏвализ… Зи куьмекчи…
–…
– Ам кьван авайла, вуна зунни кӏвализ тахтай йифер
хьайиди я лугьузва. Лагь, лагь. Жегьилар туширни кьван
чунни!
–…
– Хуьруьз Урусатдай атанвай жегьил муаллим рушар
авай кӏвалериз зунни Кштар фейи вахтар лугьузвани вуна?
Хьайи крар я. Вучда гила? Вун феначирни? Вун пеле кӏур
акьуна кьулухъди гадар хьайивални рикӏел хкваш… Бес я,
вахъ галаз ихтилатар авуна куьтягь жедайди туш! За Кштарални са кьил чӏугуна кӏанзавайди я. – Алхазур къарагъна.
Дапӏар агал хъувуна, ам гьаятдай экъечӏдайла, ада
багъдиз вил вегьена. Чӏехи тарарикай заландаказ ва
къалиндиз ичерни чуьхверар темягь тухудайвал куьрс
хьанвай. Вахт-вахтунда артухан хел-пут атӏун тавуни тарариз са гьихьтин ятӏани вагьшивал гузвай. Алхазура дериндай агь чӏугуна: адалай я вичин, я дустарин багъларихъ

гелкъвез, абурухъ галайвилер ийиз жезмачир Ам садлагьана акъваз хьана.
– … – Шабатӏаз вичин дустуни лугьудай гафар амай.
– Гьаятдин вар агалмир лугьузва вуна, аялар багъдиз
атурай. Тӏуьрай чпиз… Тушни? Ваъ, за акӏ ийидач. За са
муаллимни галаз мектебдай аялар гъана гьабурув атӏуз тада. Кьилел чӏехиди алачиз абуру багъ кукӏварда, дуст кас…
Бегьер рикӏивайни зурбади хьанва цӏи… Вуч? Вуч?
–…
– Ваъ, зун аник кумач лагьанай хьи за ваз… Виш
граммар жуваз гьана аку… Гьана авайди я лугьуда кьван
шарабдин вацӏар…
–…
– Ваз ана затӏни авачирди гила чир хьанани? Хъфена
кӏандачир аниз…
Алхазур куьчедиз экъечӏна. Гьа вичи лугьудайвал,
дустарихъ галаз, абурун тӏварарихъ галаз, абурун руьгьерихъ галаз авур ихтилатри ам вичин руьгьдин деринриз
авуднавай. Адаз са вичин рикӏе, руьгьда, бейнида авайдалай артух къецепатай са затӏни таквазвай хьиз тир. Садлагьана адан рикӏел вичиз ахварай акур гурар хтана ва ада
вич гьа гурарай винелди хкаж жезвайди гьиссна; ада заланвал гьиссзавай, амма ам са гьи ятӏани къуватди винелди
ялзавай, адаз, кьуьзеказ вичизни и кар хуш тир. «Гьакъикъатда гьахьтин зурба гурар хьанайтӏа хъсан тир, – хиялдай
фенай адан. – Заз, белки, Айвар гьина аватӏа аквадай». Адаз
вич Кштаран кӏвалин патав гьикӏ акъатнатӏа чирни
хьаначир. Рекье адал гьалтай са шумуд касди гайи саламрин ва кьур хабаррин ван адаз хьаначир. Гьалтайбуру
кьуьзек хибри ва я биши хьанва лагьана фикирна, чпин саламар ада япалай авунилай гъил къачунай. Абуруз Алхазур
гьи алемда аватӏа хабар тушир.
Кштаран гьаятдин варцеллай дапӏар ахъайдайлани адаз
вичи вучзаватӏа бажагьат хабар авай. И кар адан гъилери
чеб вердиш хьунин таъсирдик кваз кьилиз акъуднай.
Гьаятдиз гьахьайла, кьуьзек вич вичел хтана. Акъваз хьана
ва ада вич исятда гьина аватӏа ва вичи вуч авун ва я лугьун
лазим ятӏа аннамишна. Чкадал хтайла, вич Кштаран гьаят
дал акъатнавайди ва вич вуч патал атайди тиртӏа адан
рикӏел хтана.
– Салам алейкум, Кштар, азиз дуст! Кштар-муаллим!
Атанва зун… – лагьана ада, вичин дустуни уьмуьрда тамамарай пешедин тӏвар кьетӏендаказ чара ийиз ва гьуьрметдалди кьаз.
Са жавабни тахьуни Алхазур мягьтеларна. Ина са вуч
ятӏани хьанвайди адаз аян хьана ва ада вичин дикъетлувал
къалинарна. Гьамиша кӏвалин кьулухъ галай тевледин цлавай къаткурна эцигнавай кьуларин гурар чкадал аламачир.
Кштара ам къавуз сахси янавачир тевледин къавал акьахун
патал раснавайди тир. Марф къвадайла вичи ва я къариди
къавуз кул гун патал. Тевледа ада вичин багъдин емишар,
салан майваяр хуьзвай. Гила тевледа хуьдай затӏ
амачиртӏани, гурар бейкардаказ чкадал аламукьун лазим
тир.
«Гурар вутӏ хьана?» – ван алаз хабар кьаз кӏан хьанай
Алхазураз Кштаравай, амма ада «Ам ваз чир хьуй ман»
жаваб гудайди чиз, кьуьзека са куьтӏни авунач. «Кьуларин
кубут гурар низ герек хьуй? – фикирна ада. – Ам
чуьнуьхдай хьтин са затӏ туш эхир».
– Бейкеф хьанва, дуст, вун закай, гьахьняй зи саламдиз
жавабни гузвач, – явашдиз, гуя вичи вичиз лугьузвайди
хьиз, кушкушна Алхазура.
–…
– Ванмир? Рахамир лугьузвани вуна заз? Яда, зун ви
патав ихтилатариз атанвайди я, на заз кис хьухь лугьузва…
Вуч хьанва? Хийир хабар хьуй.
–…
– Хийирдин хабар ятӏа, хъсан я, – Алхазура балхундихъ фидай гурарин кьулунихъ галай дапӏар ахъайна, заландиз кьул хкажна, шуьшебенд янавай айвандихъ хкаж
хьана.
Айвандихъ акъатнавай са ракни адан кьве патай кьве
дакӏар агалнавай. Кьве чкадилай дакӏаррин арада шикилар
авай рамкаяр куьрсарнавай. Сад кьилди Кштаран шикил
тир. Жегьил муаллим кьилел гьяркьуь зранар галай шляпани чандал чӏагай костюм алаз, туьтуьна галстук аваз, виле
ри цӏарцӏар гуз килигзавай. Хуьруьз и шикил ягъай вахтара
атай жаван урус муаллим рушари ихьтин жегьил дакӏардай
татана ракӏарай атанайтӏани ахъай тавуна тадачир. Кштаран амай дустар патал адан шляпа зарафатардай са багьна
тир. «Алукӏмир, – лугьудай абуру, ам биологиядин муаллим тирдини къейд авун яз, – вун къарникъуз хьиз
аквазва». Авайвал лагьайтӏа, шляпа адан кьакьан буйдихъ
галаз дигайдаказ кьунвайди тир. Дустариз шляпади Кштаран дагъвивал квадариз, адак гьакимдин къилихар кутаз
кичӏезвай. Амма ада яб ганачир. Та пенсидиз фидалди ада
гьа шляпа алукӏнай. Гатузни, хъуьтӏуьзни. Кьилин къаб ам
патал кӏубанвал ва вич къайдада аваз хуьнин, мектебда
кӏелзавай аялрин, вичихъ галаз санал кӏвалахзавай муаллимрин ва хуьруьнвийрин вилик вич гьи чӏавуз хьайитӏани
гьар са дуьзгуьн кар кьиле тухуз гьазур тирвилин лишандиз
элкъвенвай. Гьавиляй дустари мад адак хкуьр хъувуначир.
«Чи арадани шляпа алай сад хьурай», – лагьана, секин
хьанай эхирни абур.
Йикъарикай са юкъуз, мектебда гатун тӏатӏилрин вахт
алукьайла, хуьруьнвияр мягьтел хьана амукьнай. Кштар
муаллим кьилел кьакьан бухари бармак алаз кӏваляй
экъечӏна. «Бес я! – лагьана ада вичел гьалтна мягьтел хьайи
гьар садаз. – Гила за кимин къванер чими ийида». Им адан
пудкъанни цӏуд йис тамам хьайи югъ тир. Амма адавай кимин къванер яргъалди чими ийиз хьаначир, сифте къари, са
вацралайни Кштар вич рагьметдиз фенай. Кимел атана
ацукьай чкадал ахвариз фейи адан рикӏ акъваз хьана.
Аялар адаз авачир.
–…
– Фикирлу хьанва зун… Рикӏел хкунар чеб чпелай расалмиш жезва, дуст кас… – саки кушкушкалди лагьана Алхазура, вичиз, гьаятдиз гьахьайла, Кштара авур тагькимар
рикӏелламаз. – Яда, ви гурар вутӏ хьана, гурар?
–…
Алхазура дегьлиздин ракӏараллай дапӏар ахъайна:
– Куьчедаллай гурар кӏвале жеч эхир.
Ам са-са кӏвализ килигна. Рагъ экъечӏдай пата авай
кӏвалин рак ахъайдайла ам садлагьана акъваз хьана.

–…
– Вуч «ван мийир» хьана, яда? Ви ракӏарри чӏигъпӏигъзава лугьуз зи тахсир яни? Хтана чӏем ягъ петилриз, –
Алхазура, вичин гафар векъибур яз акуна, абур лагьана
лугьуз рикӏяй гьайифни чӏугуна ва гьа са вахтунда адак
гъалабани акатна, гуя ада исятда рак ахъаюналди са вижесуз кар ийида.
Адаз чизвай: рагъэкъечӏдай пата авай кӏвалин кьве
хилен ракӏарал дапӏар алач, адахъ кӏвалин къенехъди
явашдиз гъил гелягъун бес я, ам регьятдиз ахъа жеда, ада,
амай ракӏарри хьиз, чӏигъни ийидач. Иллаки, кӏвализ
гьахьдайла, эрчӏи гъил галай пата авай хиле гьич вандач.
Гьавиляй Алхазура биришри кьунвай, дамарар хкиснавай
штӏум гъил кьетӏидаказ гьа хилел илисна. Адаз кӏвалин
къеняй сифтени-сифте акурди ракӏарин къаншардавай
дакӏардин кӏанивай са къвалахъди эцигнавай кьуларин гурар хьана!
Кьуьзекан чанди цӏай кьуна. Ада кӏваликайни, вичикайни са ни ятӏани векъи зарафат авунвайди кьатӏана. Гъилевай аса тӏарамдиз кьуна, ам къенез гьахьна.
Вилериз акур шикилди адан хъел-ажугъ, амай вири
гьиссер михьиз тахьай мисална. Буш хьайи гъили аса,
кӏвалин чилик халича квайтӏани, галукьна ван тавун патал,
са тӏимил хкажна хьиз кьуна.
–…
– Тс-с, – садлагьана сес акъудна ада, пӏузаррал тӏуб
эцигнаваз, гуя вичиз Кштара лагьай гафарин ван амайбурузни къвезвайди хьиз.
Цлавай гвай ракьун каравутдал Айварни са руш ксанвай. Гададин къуьнел кьил эцигнавай рушан чкӏанвай
яргъи чӏарари гададин хур михьиз кӏевирнавай. Абур акьван ширин ахвара авай хьи, кьуьзека икӏ анжах малаикар
ксун мумкин я лагьана фикирни авуна. Гьа и фикирди ам
вич вичел хканай. Анжах гила адаз чилел акатайвал гадарнавай пекерин юкьвай Айваран мобильник акуна. Ам
хкажна, Алхазур къецел экъечӏна. Кьуьзеказ телефон
хкуднавайди чизвай. Айвандихъ атана, ада телефон кутуна.


– Гьавиляй тир женжелди завай зун кӏвалериз килигиз
мус фида лугьуз хабар кьазвайди, – лагьана ада кушкушдалиди. – Дакӏардин тӏуб алатай сеферда захъ галаз
атайла кьасухдай ахъайна туна ада. Малаик ваъ, луту я, луту.
–…
– Кязавач за адак… Дидедин рикӏик хьанва...Зун кӏвалив ахгакьдалди хейлин вахт жеда, язух дишегьлиди вичи
Sez Lezgin ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 18
  • Büleklär
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3817
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1955
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3876
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1943
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3812
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1951
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3839
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1923
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 4065
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1905
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 4015
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1880
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 4047
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1884
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3954
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1800
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3979
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1832
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3952
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1771
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3927
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1720
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3983
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1916
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3956
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1860
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3805
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1832
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3872
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1842
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3854
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1840
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3929
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1838
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3988
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1868
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3925
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1965
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3876
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1983
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3829
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1707
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3782
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1824
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 4026
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1891
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 4033
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2039
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 4061
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1906
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3906
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1960
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3782
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1915
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3789
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1766
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Юкь. Шиирар ва поэмаяр - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 2907
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1523
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.