Latin

Халкьдин уьмуьрдикай игитвилин поэзия

Süzlärneñ gomumi sanı 903
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 561
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
Фольклористикади тестикьарзавайвал, гьар са халкьдин эпикадин поэзияди цуьк акъудун, тухумрин тайифайрин общество чкӏана, гьукуматар (уьлквеяр) арадал къвезвай уламрал гьалтзава. Халкьдин эпикадин эсерри, халкьдин гзаф виш йисарин, асиррин уьмуьрдин рекьерин тежрибадин нетижадин жуьреба-жуьревал къалурзава.
«Лезги халкьдин игитвилин «Шарвили» эпосди вири Дагъустандин ва Кавказдин эпикадин литературада ва искусствода, мумкин я, мадни гегьеншдиз, вичиз лайихлу чка кьадайди якъин я,» — кхьенай машгьур профессор А.Агъаева.
«Шарвили» эпосдин бинеяр, адан идея ва виче гьялнаваи месэлаяр алимди чи эрадин сад лагьаи виш йисарилай къвезвайди лагьанай.
Вичяй игитвилин эпос акъатай лезгийрин мифологиядин майданар лап гзаф кьадар мифологиядин жуьреба-жуьре тайин образривди ацӏанва. Абурун арада халкьдин дугъри уьмуьрда чпи адан кьисметдин месэлаяр гьялзавайбурни ава. И культурный игитрин тӏварар чал агакьнава ва абур инсанрин зигьинда ама, мецерал алама. Вужар я абур? Шарвили, Кас-Буба, Хибба, Пили, Типтиз ва мсб. (ибур вири З.Ризвановани Б.Салимова кӏватӏ хъувур эпосдин текстерай къачунвайбур я. — Ф.О.).
Вич мифологияда арадал атай культурный игит эпикадин кьисайриз куьч жезва ва ам ана мадни гегьеншдиз «битмиш» хъжезва. Ада гьа кьисайра тарихдин чка кьазва.
Шак алачиз, Шарвили халкьдиз вич хуьдай кьегьал, уьмуьрдин ва яшайишдин дестек, далу хьиз, жагъанва. Ам хун мифдин персонаж Кас-Буба галаз, аламатдин саягъ кьиле физва. (Им, гьелбетда, халкьдин кьисайра гьалтзавай са вариант я. Эпосра ихьтин вариантар, яни эпикадин игитар аламатдин саягъ хун, гзаф жуьрейра гьалтун тӏебии кар я).
«Шарвилидай», дегьзаманрин гелер хьиз, лезгийринни къунши халкьарин акьунар, женгер, дявеяр, абурухъ галаз сад хьиз, ана дегьзаманрилай инихъ чи халкьдин яшайишда кьиле фейи дегишвилерни аквазва.
Игитвилин эпосдин сюжетди вичин суьгьбетдин парчадай лезги халкьдин гзаф виш йисарин тарихда кьиле фейи, адан кьисметда кар алай легьзейриз, вахтариз- чӏавариз экв язава.
Махаринни фантастикадин, гьакъикьатдинни мифологиядин къатарихъ дегьза¬манрин дерин бинеяр галайди кьатӏун четин туш. И бинейрал чавай са акьван яргъал тушир виш йисарин къатарни эхцигиз жеда. Имни тӏебии кар я, вучиз лагьайтӏа Шарвили дин душманрин къаматар лезгийрин женгерин тарихда дегиш хьана. Гьа и лишанди Шарвилидин образ туьхуьн тийидайди авуна, адан къиметлувал чи халкьдин уьмуьрда, вичин руьгьдин зурбавал къалурзавайди яз, датӏана амукьда.
З.Ризвановани Б.Салимова кӏватӏна, чан хканвай игитвилин эпос, лезгийрин милли ирс хьиз, гьар патахъай вич илимдалди ахтармишуниз лайихлу я. Адан чешмеда халкьдин яшайишдин, руьгьдин тамам энциклопедия гьатнава. Культурадинни, эстетикадинни художественный агалкьун яз, лезгийрин игитвилин эпосди неинки халкь фейи тарихдин рекьин артмишвилер чи вилик хкизва, ада гьакӏ анжах чи халкьдиз хас, ада вичин руьгьдалди кьабулзавай дуьньяни адан фикир-хиял чаз къалур хъийизва.
Эпосда, са рахунни алачиз, лезги халкьдин культурани гений ава. И эсер, халкьдин руьгьдин тикрар тежедай ва кьетӏен агалкьун хьиз, анжах милли бинейрал арадал къведай затӏ я.
«Шарвили» эпосдай чаз лезги халкь¬дин къанажагъдиз хас тежриба, адан деринар, тарих ва халкьдин философия (дуьньядикай ва инсаниятдикай веревирдер) аквазва.
«Чӏехи дувул галачиз, тар жедач,» — лугьузва халкьдин мисалди. Чи игитвилин эпос тарихдинни культурадин субстратдал (кьве хелни какахьна) арадал атанва, адахъ мифологический чӏварахарни ава, ам, мадни гегьеншдиз ачухайтӏа, халкьдин кьатӏунрал, руьгьдин чешмейрал бинелу хьанва. Эпосда гзаф кьадар уьмуьр лишанламишзавай элементар (алатар) дуьшуьш жезва. Абур чна дуьньядин маса гьа ихьтин культурайрив гекъигун, жувандини чаради къалурун, сада садаз авур, ийизвай таъсир ашкара авун лазим я.
Эпосди чун халкьдин культурадин хайи бинейрив ахгудзава, абур чаз мукьва хъийизва, чна чун халкь яз, жувахъ къуватар, такьатар авайди, алай девирдин культура дегьзаманрин культурайрихъ галаз сихдиз алакъалу тирди гьиссзава.
Эпосда халкьдин руьгьдизталукь, адаз мукьва гзаф символар, атрибутар ава. Абуру халис дагъвидин намусдинни ягьдин ха-рактеристика тешкилзава. Эпосди эвелни-эвел жуван халкьдихъди, адан тарихдин кукӏушрихъ ялунин ва жуван халкьдиз вафалу хьуниз талукь месэлайриз кьетӏен фикир гуз тазва. Игитрин патай халкьди¬хъди авай муьгьуьббатлувал мадни зурбади я. Адакай ана эвелни-эвел суьгьбетни ийизва.
Ватан, диде-буба, мукьвабур, къуни- къуншияр, мукьвал-яргъал тайифаяр — ибур эпосда датӏана тариф авуниз лайихлубур я. Мукьва тайифаяр сад-садан куьмек, далу я. Кичӏ, сада сад маса гун, кар-кӏвалахдал машгъул тахьун, руьгьдай аватун — эпосда негьзавай лишанар я. Экуьнихъди, чирвилерихъди жув ялун, мергьяматлуди ва гъил ачухди хьун, ватандин гаф-чӏал, манияр, кьуьлер кӏан хьун — тарифдиз лайихлу лишанар я. Халкьдин эпосдин чӏалара такабурлу, кьегьал дагъвийрикай раханва.
«Шарвили» эпосдин игит кьуьзуь Кас-Бубадин ихтилатар чи лезги халкьдин къанажагьдинни фикир-хиялдин хазинадай къвезвайбур я ва абуру халкьдиз тер¬бия гузва, икӏ ийимир, икӏ жемир, икӏ хьухь, икӏ ая лугьузва, инсанар абуру дуьз рекье твазва.
Шарвилидин игитвилинни тарихдин рехъ милли руьгьдин агалкьунар къалурзавайди, игитрин алакьунар къейдзавайди, Ватандин халис игит гьихьтинди хьун лазим ятӏа, къалурзавайди я. Халис ватанпересди ва инсанпересди вич гьа икӏ кьиле тухвана, вичин уьмуьр чешнелуди авуна кӏанда.
Вич гьихьтин зурба игит ятӏани, вичихъ гьикьван къуват аватӏани, Шарвилидин дамарра чи иви къекъвезва ва гьавиляй ам чаз эвелни-эвел играми я. Адаз, инсандиз хьиз, руьгьдин кукӏушарни, зайифвилерни, нукьсанарни хас я.
Эпосда чи халкьдин уьмуьрдиз, яшайишдиз талукь милли гзаф чешмеяр — мехъерар, суварар, кьуьлер, къугъунар, адетрихъ галаз алакъалу манияр, женгиниз экъечӏунар лишанламишдай гафар-чӏалар, кӏвализ-йикъаз, майишатдиз талукь, абурухъ галаз алакъалу манияр, лишанлу гафар, гъалибвилерни магълуб хьунар — ганва. Абур тӏебиибур, кӏелзавайдаз гуж тагудайбур я.
Эпосдин кьилин игит чи халкьдин дамах ва виридаз чешне я. Эпосда фантазияди, яни къундармади, арадал гъанвай шикиларни гьакъикъатда кьиле фейи вакъиайрин шикилар сад-садак какахьнава. Месела, Шарвили аждагьанрал, гьакъикъатда авачир чан алай къузгъунрал гъалиб жезва. Гьа са чӏавуз ада яд уьлквейрай атай чапхунчийрихъ галазни женг чӏугвазва, ам халкьдин кьисасчини я. Ада халкьдиз майишатда гзаф куьмекар гузва, гвенар гуьзва, хеб-мал хуьзва, рекьер туькӏуьрзава, авачир чкайрай, гьатта рагараини кваз, aбyp акъудзава, муькъвер эцигзава, вагьши гьайванар кӏвалив вердишарзава...
Шарвилиди гьатта Муркӏарин вилаятдизни сиягьатзава ва кӏеве гьатай инсанар кӏевяй акъудзава, хата-баладикай хкудзава.
Ада вичелди яргъи уьмуьр, инсанрин тӏал-квал, хер-кьацӏ, ацукьун-къарагъун ва мсб лишанламишзава.
Ихьтин зурба ва гуьзел игитар авай халкьдин руьгьдихъ кьакьан цавар, гегьенш чилер, дерин зигьин, вичиз лайихлу кьетӏен ирс хьун лазим я.
Абур вири, гьелбетда, лезги халкьдихъ ава, «Шарвилиди» гьа кардин гьакъиндай шагьидвалзава. Гьавиляй чна чи игитвилин эпосдал дамахни ийизва.

Фехреддин Оруджев
Sez Lezgin ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.