Latin

Цӏийи кьилелай башламиша - 03

Süzlärneñ gomumi sanı 4171
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1720
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
хтай за, папавай пул гьинай атана лагьана хабар кьурла, ада
хъуьрез-хъуьрез жаваб гана:
— Премия...
— Вуч премия?
29<

— Гьикӏ «в)ч премия?» Ви премия. Совхоздай.
— Зи премия, за къачун тавуна, вуна вучиз къачуна? Я залум дин руш!..
Инал сад за, сад папа лугьуз, ч>н еке къалриз акъатна. Эвленмиш хьайи къанни кьве йисан къене зунни паб им сифте сеферда
яз икӏ къалмакъалдиз акъатнай. Дуьз лагьайтӏа, хзанда куьлуьшуьлуь рахунар, наразивилер тахьана амукьдачир.
За лугьудай, зи папаз дуьньядилайни зун кӏан я, амма эхиримжи вахтара, чун агьваллу жердавай, зи папаз залай пара — къизилар, багьа эменни кӏани хьтинди тир. Са иер шей, иллаки импортный шей акурла, адан вилер алахьна фидай... Амма и сеферда чун
лап рикӏивай къалриз акъатнавай. И кардиз Суна кӏьале тахьуннини куьмек гана: эгер ам авайтӏа, аял алай чкадал папаз икӏ
гьарайиз жедачир, ам заз кӏандай кӏвал ах тушир. Заз акӏ авай
хьи, гуя главбух, гуя вири рабочияр, гьатта жуван пабни зал хъуь-4
резва. И кар заз агъур тир. Зи хзандин бахтунин къапунай сад лагьай фер атанвай — паб зи ихтибардай акъатнавай.
— Жува къач>р халичаяр маса вахкана, пул хкваш, — эмир гудай саягъда лагьана за.
— Маса хгана?! — гьарайна папа.—Мехъериз тӏвар ягъай ха
личаяр?! Хцин мехъерин халичаяр? Аи аллагь!
— Эхь!
— Рикӏ авачир кас, завай халичаяр вахкуз жедач. Ваз авайди
ви пулунин дерт я, за ам харж авуна, лугьуз. Вахкуда за ви пул!
— Паб шехьиз башламишна. Гила ада вичин кьилин яракь май дандиз акъуднавай. Зун, гъилер хкажна, рей гуниз мажӏбур жедай
ди чаз кьведазни чизвай. Зун тадиз куьчедиз экъечӏна. Гьиниз фин?
Контордиз? Ваъ, ана вири зал хъуьреда. Кимел фейитӏа, рабочийриз гьи вилералди килигда?.
Зун зулун къуьл даивай никӏиз фена.
9-кьил

Гатфарин сифте кьилера эхирни Ольгадиз Краснодардиз хкведай мумкинвал хьанай. Вич кӏвалахдал акъвазайдалай кьулухъ са
вацралай хьиз ада заз чеб хтанвайдакай хабар гана. «Зун гила,—
кхьенвай ада кагъаздин эхирдай, — ваз лап мукьвал ала. Анжах
10-12 сятдин рекьи чун чара ийизва. Эгер ваз магьсулрин бегьерлувал хкажунин месэла Кубанда гьикӏ гуьзелдиз кьиле тухузватӏа
жуван вилералди акваз кӏан ятӏа, вавай иниз атайтӏа жеда... 8мартдин суварин вилик квай юкъуз чна ви атирлу ичерин посылка
вахчука. Чун рикӏелай ракъур тавунай ваз чи хзандин патай еке
чухсагъул! Кагъазда мад вири гафар кхьиз жедач. Эгер кьис-мет
хьана чи патарихъ акъатайтӏа, заз вахъ галаз ийидай санбар

ихчилатар ава. Гьелелиг сагърай! Дустуни хьиз ви гъил кӏевиз
чуькьвезва за. Оля».
И кагъазди зун шадни авунай, фикирлуни, вучиз лагьайтӏа
Ольга Дмитриевна эхирни Викторакай тамамвилелди азад хьан вай. И кардал ам вични, Ольгани, гзаф шад тир. «Анжах гила за
регьятдиз нефес акъудна. Са вахтара жуван аялвилин гуьзел йисар кечирмишай и авадан чилел за, цӏийи лувар акатнавайди хьиз,
гьисс ийизва ва зун са вуч ятӏани рикӏиз хуш кар жедайди гуьзлемишиз акъвазнава, гуя зи уьмуьрда цӏийивал жеда. Низ чида,
белки, зазни гила кьванни са бахтлу югъ акван. Вуна гьикӏ фикирзава?»—кхьенвай ада.
Заз чизвай, къанни цӏуд йисалай алатнавай дишегьлидиз исятда кутугай итим, уьмуьрдин юлдаш жагъун са акьван регьят месэлани тушир ва эгер адан рикӏ цӏийи гьиссерив ацӏанватӏа, гьинаватӏани, адан умуд квай са кас авай.
За кьатӏана хьи, Ольга Дмитриевнадиз зун аниз атун кӏанза вай. Амма зун гьикӏ фин, вуч лагьана фин? Зун, хзан авай итим,
субай дишегьлидин кьилив вуч багьна кьуна фида? Гзаф фикирар
авурдалай кьулухъ ЗУН аниз тефинин икьрардал акъвазна.
Амма гагь-гагь уьмуьрди чал агъавал ийида ва кӏанзни-такӏанзни чун адан буйругъар кьилиз акъудуниз мажбур жеда...
Акуна-такуна тамам са йис алатна. Гад агудна куьтягьнавай.
Зулун магьсулар цунив эгечӏдалди, отпуск къачуна, заз хциз мехъер ийиз кӏанзавай. Сусан диде-'буба Мооквада яшамиш жезвайбур тир ва абуру мехъер гьана авун истемишна.
— Чаз авай са руш чна чи вилик эвленмишда. Куьниз хъфейла,
куь къайдада мехъер хъия, — кхьенай рушан буба Ованеса.
Октябрдин юкьвариз мехъерар жедайвал хьана. Элкъвена Москвадай хкведайла, заз Ольга Дмитриевнадал кьил чӏугваз кӏанзавай. Магьсулрин бегьерлувал хкажун гьикӏ тешкилнаватӏа жуьан
вилералди акун гьикьван хъсан я! «Фена кӏанда», — лагьана за.
'Кефсуз хьуниз килигна, Бикедивай Москвадиз къвез жезвачир.
— Я кас, — лагьана ада, — ноябрдиз абур чеб иниз хквез хьайчла, за ана вучда?
10-кЬИЛ

Шереметьево аэропортуна Дагъустандай къвезвай самолет геж
хьайила, гуьзлемишзавайбурук къалабулух акатна. Иллаки Ованесак. Амма Низами, гьамиша хьиз, гьевеслу ва бахтлу тир: адаз
вичин дах гьикӏ ятӏани къе къведайди чизвай.
Ингье, эхирни, самолет агакьна. Зун хцин, сусан ва адан дидебубадин къужахра гьатна.
Зи хцин свае Глория, Лермонтован Бэла хьтин, милайим ва пара гуьзел тир. И кар заз гзаф хуш хьана. «Аферин, зи хва, — ла
гьана за рикӏяй шад яз, — паталай свае гъайила, хуьруь-кӏвали
айиб тийидайди хьана ва эгер ам гуьзелди хьиз, камаллудини хьайитӏа... Агь, Сайд, вун бахтлу кас я...» Рикӏяй хуш хиялар физ, чи
машин къавумрин кӏвалерин вилик акъвазна. Няниз чна, чӏехибуру, киш юкъуз кьиле тухудай межлисдикай, мехъерин тӏуьн-хъунрикай меслятар авуна. Ованеса вири гьазурвилер акунвай ва заз
амукьайди адаз еке чухсагъул лугьун хьана...
Мехъер гзаф гурлудаказ кьиле фена. Пуд лагьай ноябрдиз ви ри Дагъустандиз хтун меслят хьайидалай кьулухъ зун рекье гьатна. Армавирдиз агакьайла, зун поезддай эвичӏна. Автобус жагъур
на, Ольгадин патав рекье гьатна.
Красное лугьудай поселокдиз агакьайла, югъ мичӏи хьанвай.
За сифте гьалтай агьли дишегьлидивай флан куьче гьина ава лагьана хабар кьурла, ада заз жавабдин чкадал суал гана:
— Ваз ана вуж герек я, гьуьрметлу кас?
— Ольга Дмитриевна.
— А-а, Оленька! Дмитрий Степановичан руш? — Дишегьли заз
са жуьре килигна, са вуч ятӏани хабар кьаз кӏанз сив ахъайна, амма чуькьни авунач ва ахпа Ольгадин кӏвализ гьикӏ фидатӏа, гъа вурда туна.
— Вун къвезвайдакай адаз хабар тушни? — жузун хъувуна дишегьл'иди.
— Ваъ. Мумкинвал хьанач
Таниш тушир чкада, вични йифиз, герек кӏвал жагъурун са
акьван регьят тушир. Эхирни заз лазим куьче гьатна. Ингье варарни. 10-нумра. За явашдиз вар гатана. Ван-сес акъатнач. Кьвед лагьай сефер кӏевиз хьиз гатана. Икӏни жаваб ганач. «Эгер кицӏ
авайтӏа, элуькьдай. Акӏ хьайила, кицӏ авач», — фикирна за. Вар
агалнавачир. Явашдиз ам ахъайна, зун гьаятдин къенез гьахьна. И
арада секуь квай кӏвалерин айвандик дишегьли пайда хьана. Ам
Мария Ивановна тир. Зун вуж ятӏа адаз чир хьанвачир. Гъиле
курни аваз «Им вуж хьурай, я аллагь?» — лугьудайди хьиз, ам вилер залай алуд тийиз килигзавай. Зун, викӏегьдиз камар къачуз,
адан къаншардиз фена. Пуд кӏарцӏин гурарай виниз айвандик
хкаж хьанмазди, ада шаддиз гьарайна:
— Играмиди, ам вун яни?
Мария Ивановнади, хайи дидеди хьиз, зун къужахламишна.
Вилерилай шадвилин накъвар физ, ада заз са шумуд темен гана
ва ахпа, вич вичел хтайла, гъил кьуна кӏвализ ялна. Рак ахъайнамаз, кӏваляй Ольгадин ван акъатна:
— Диде, ам вуж я?
— Оленька, играмиди, тамаш, чиниз вуж атанватӏа аку, — ракӏара акъвазна, ада дегьлиздик квай зал гъил туькӏуьрна. Зун ра кӏарай экуь кӏвализ гьахьнаТ Еке столдихъ са шумуд кас ацукьнавай. Ольгади столдихъ акъвазна са вуч ятӏани ийизвай. Зун акур
ла, ам вичин вилерихъ агъан тийиз, чӏал кьуна акъвазна ва ахпа
явашдиз виняйгъуз стулдал ацукьна. Зак теспачавал акатна. Зун
адан гьалдин гъавурда акьунвачир ва мугьман икӏ кьабулуник зи
рикӏ са жуьре хьана. Амма гьа и арада, зав са фикир-фагьум ийидай мажал вуганач: Светади чукурна атана зун къужахламишна.
Ольга зав агатзавай. Къерехдин ксарин вилик заз адани къужахламишна кӏанзавачир. Амма ада, атана, зи гъил кӏевиз чуькьвена. За адав Армавирдай къачур цуькверин кӏунчӏ вугана.
Виридан вилер зал алкӏанва. Зун завай квахьнава. Ольгади з»
гъил кьуна ахъайзавач. Ахпа ада чун танишарзава:
— Им зи хала Нина Ивановна я, — Ольгади столдихъ ацукьнавайбурал са-садал гъил туькӏуьрзава. — Адан патав гвай руш Ростовда авай зи халадин руш я. Тӏварни — Марина я. Атӏама — зи
коллега, илимдин кандидат Елена Васильевна, абурун арада ацукь навай жегьил Маринадин гъуьл Саша я. Ахпа ада хъуьрез -хъуьрез зун къалурна:
— Имни — зи хъеан дуст Сайд Алиевич я.
•—Чаз ам чизвайди я, талгьайтӏани жеда, — лагьана халади.—
Оленька, ацукьра мугьман.
— Ой, багъишламиша!
— Зун рекьяй атанвайди я, — лагьана за, — эгер куьне ихтияр
гайитӏа, ацукьдалди рекьин руквадикай михьи ийиз кӏанзавай. За
гъилер цавуз хкажна. Вирида хушвилелди ихтияр гана.
— Оленька, алад, мугьмандиз яд алай чка къалура.
— Исятда, диде, — шад хьайи Ольга Дмитриевна, шек руш хьиз,
кьезилдиз камар къачуна, зи вилик экъечӏна.
Чун дегьлиздиз гьахьнамаз, Ольгади заз туьгьмет авуна:
— Вавай са телеграмма кьванни гуз хьаначирни? — лагьана ада
зи вилера вилер атӏумна. Зи гарданда гъилер арушна.
Заз чун Мария Ивановнадиз ва туш къецел экъечӏай са маса даз акваз кичӏезва, зун адан гъилерин гьалкъадай экъечӏиз алахъзава.
— Ольга Дмитриевна... Ольга, ахъая зун. АкваДа, — минетзава за.
— Акурай, абуруз вири чизва.
— Вуч чизва?
— Вири!
— Вуч вири?
— Чш! — Ольгади атирдин ни къвезвай таза тупӏар зи сивел
эцигна. — Гьуьжетармир. Къе зун кьве сеферда, ваъ, цӏуд, виш,
агъзур сеферда бахтлу я. ВАК-ДИ, эхирни, зи диссертация тестикьарна. Им сад. Кьвед лагьайдини, вун заз мугьман хьанва...
— Жеч!? — шад гьарай акъатна зай. За адаз кандидатвилин
тӏвар мубаракна.

Гъилер чуьхвена кӏвализ гьахь хъийидайла, Ольгади завай са
регъуьвални тавуна, жуван кӏвале хьиз, межлис кьиле тухун тӏалабна. Дишегьлийри еке разивал аваз зун тамадавилиз хкяна. Зунни зи везифайрив эгечӏна. За инал виридан тостар рикӏел хкидач.
Абур и шадвилин межлисдиз талукьбур, рикӏин тсъеняй акъатнавайбур ва хушбур тир. Амма Елена Васильевнадин гафар рикӏел
хкун тавуна жедач. Им саки 50 йисахъ агакьнавай, кьакьа», ацӏай
буйдин, лацу якӏарин дишегьли тир. Ахьтинбуруз урусрин халис
гуьзел лугьуда. Ам тӏвар-ван авай Людмила Зыкина хьиз аквазвай. За гьатта ам, белки, Людмиладин вах ятӏа лагьана фикирнавай: гьакьван ам машгьур артисткадиз ухшар тир. Нубатдин гаф
гайила, кагьраба хьтин михьи, шампанское авай фужер виниз
хкажна, Елена Васильевнади, кӏуф хъуьрез виридалай вичин шабалтдин вилер алйдарна, милайимдиз Ольга^из Килигна:
— Вуна заз багъишламиша, Ольга, — лагьана ада, — ви сагъ
лугъдай инал вирида, иллаки чи мугьманди хуш гафар лагьана.
Заз тикрар ийиз кӏандайди туш, ваз зи хесет чида. Заз и тост ма са кардин гьакъиндай лугьуз кӏанзава, — ахпа ада вичин иер ви
лер захъ элкъуьрна:
— Ихтияр авани, за ваз просто Сайд лугьуда?! Ихьтин гъвечӏи,
хуш межлисда, жуванбурун арада.
— Гьелбетда, — разивал гана за.
— Гьа икӏ, Сайд, чун инал кӏватӏ хьанвай, Ольгадин кандидатвилин тӏвар тестикьарун къейд авун патал. Амма за ваз хиве кьан,
са Сашадивай чи межлис кьиле тухуз жезвачир. Туширни гьакӏ!?
— Эхь, эхь, — жаваб гана са шумуда.
— Багъишламиша, за яргъарилай цӏар атӏуз лугьузва. Вучи*
чун и шад межлисда сугъул тир? Вучиз лагьайтӏа чаз са вуч ятӏа ни бес жезвачир.
— Эрекь! — тӏамадиз акъатзавай Нина Ивановнади, терс килигна, гьарайна.
— Эхь, белки, ваз эрекь бес жезвачир жеди, — хъверна Елена
Васильевнади, — амма чаз эрекь тушир кӏанзавайди. За накьалай
инихъ Ольгади са вуч ятӏани гуьзлемишзавайди, адан рикӏ секин суз тирди, адаз са вуч ятӏани къе иллаки герек тирди кьатӏана ва
гила заз чир хьана: ада валай, Сайд, са тебрикдин чар, са хуш гаф
гуьзлемишзавай ва эхирни адакай умуд атӏай ада, кефи хана, гьакӏ
са тӏвар патал хьуй лагьана и межлис кӏватӏна. Амма вун, Сайд,
гила адан вилериз килиг! Ам, гатфарин чими ракъинин нурар га лукьай цуьк хьиз, гьикӏ фараш хьанватӏа аку! Эхь, Ольгадиз ва
чаз, дишегьлийриз, къе инал герекди, лазимди вун тир. Вун атуниг
чи гуьгьуьлар, яд галукьай кьурагь чил хьиз, гумрагьна. Чухсагъул
ваз! Гьавиляй къе им, — ада фужер мадни виниз хкажна, — кьилдк
ви сагълугъдай ва вири чи эркекрин сагълугъдай хъваз кӏанзава.
Эркекар хуьх, дишегьлияр!

И арада шад «гьуррадин» ва капарин ванер акъатна. Анжах*
тек са Нина Ивановна секин тир. Ада чуькьни авунач ва ахпа, вирида гъилевайбур хъвайила, вичин истикан анихъ авуна.
— За эркекрин сагълугъдай гьич хъванни ийидач,—лагьана ада.
Амма чи гуьгьуьлар шад тир ва и арада чна адан гафариз яб ни ганач.
Кьуьлер авунив эгечӏайла, сифте кьуьл за, гьелбетда, межлис дин иесидихъ, Ольга Дмитриевнадихъ, галаз авуна.
— Зун сергьят авачир кьван къе бахтлу я, Сайд, — лагьана ада
чун кьуьлуьник квайла. — Ваз зун гьикьван шад ятӏа чир хьана
кӏандай! Къе зун бахтуни пиян авунва. Чир жезвани?
— Эхь, тӏимил хьиз малум жезва, — зарафатна за. Ам ашукь
хьанвай вилералди заз килигайла, хиве кьан, заз ацукьнавайбурухьай регъуь жезвай.
— Заз чизва, ваз хъвадайбур хуш туш. Къе зи югъ я! Багъиш
ламиша, а? — михьи цавун ранг алай вилер милайимдиз килигай
ла, беденда вилив техвей хьтин гьиссер, гатфарин сел хьиз, кьаз
тежез, ахмиш жезвай. И арада макьам куьтягь хьана. Ахпа кьуьл
за Еленадихъ, ахпа Наташадихъ, эхирдай Мария Ивановнадихъ га
лаз авуна. Нина Ивановнади кьуьл авуник хев кутунач. Амма заз
адахъ галаз кьуьл ийиз иллаки кӏанзавай. Ву чиз лагьайтӏа, за
межлис кьиле тухузвайтӏани, ада эркекриз пис майил вучиз ийизвайди тир жал, лугьуз, фикир ийизвай. Виридаз ван къведайвал
хабар кьаз за жуьрэт авунач: згьли дишегьли я, вуч хьайитӏани
лугьун мумкин я. Заз и суал адаз кьуьлуьник лугьуз кӏанзавай.
Амма ада кьуьл авунач. Бес гила вучда? И арада Наташади Алла
Пугачевадин пластинка эцигна. Кӏвал Раймонд Паулсан «Маэст
ро» манидин авазрай ацӏана. Вирида яб гузвай, анжах Нина Ива новнадиз музыкади таъсир ийизвай .хьтинди тушир. Зун явашдиз
адан патав агатна ва адавай «Маэстро» хуш тушни лагьана хабар
кьуна.
— Ваъ! Музыкани хуш туш, ам вични.
— Ваз вучиз Паулс хуш туш? — жузуна за.
— Паулсни хуш туш, вунниӏ! — атӏана ада зи гаф.
— Зунни?!
— Эхь, вунни.
— Вучиз? — икӏ чин такьуна сифте якур касдиз рикӏевайди лу
гьуз хьун нелай хьайитӏани алакьдачир.
— Вучиз лагьайтӏа, играми кас, вири куьн, эркекар, сад я: «кар»
туькӏвейла — туь-туь! Гел галачиз квахьда. Эхь, эхь, заз чизва, вун
иниз вучиз атанвайди ятӏа! Кямир, Ольга секиндиз тур.
— Нина Ивановна, Нина Ивановна!
— Вуч «Нина Ивановна»? Тахьайтӏа, ваз вун пӏир я лугьуз
кӏанзавани?

— Вучиз вун вирибуруз са виляй килигзава?
Чи сирлу ихтилат виридаз ашкара жез са тӏимил амай: и чӏа вуз Алла Пугачевадин мани куьтягь хьанвай. Къаншарда ацукьна вай Мария Ивановна, аквадай гьаларай, чи арада хьайи «хуш»
суьгьбетдин гъавурда акьунвай. Гьасятда атана, ада зун гъил кьуна къарагъарна, дегьлиздиз тухвана:
— Сайд, заз вири ван хьана. За, дидеди хьиз, минетзава ваз г
вуна вахан гафар рикӏивай кьамир, ваз ам чидач.
— Мария Ивановна, зун куь кӏвализ лап рикӏин михьи фики рар гваз атанвайди я, чӏалахъ хьухь, — минетзава за.
— За тӏалабзава: межлис кьиле твах. Къуй Оленькадин гуь
гьуьл чӏур тахьурай. Къе адан югъ я, къуй шад ва бахтлу хьурай.
— Заз кӏанзавайдини анжах гьам я.
— Туширтӏа, Сайд, вун ина жедачир къе.
И арада ракӏара Ольга пайда хьана.
— Диде? Сайд? Куьне ина вучзава? Хьайи кар авани? — теспача яз ам зав агатна.
Ольгадин халади зи рикӏ тӏарнавай, амма и кардикай Ольгадиз
хабар тахьун лазим тир. Гьич тахъайтӏа, исятда.
— Ольга Дмитриевна, чна ина Мария Ивановнадихъ галаз меж
лис давамарун патал къайгъуяр аквазва, — табна за гьасятда.
Ада чукурна атана чун кьведни къужахламишна.
— Чухсагъул, зи играмибур!
— Жув ахлад, Оленька, чун исятда хкведа, — лагьана дидеди.
Ольга Дмитриевна шаддиз кӏвализ гьахь хъувуна. Чунни адан
гуьгъуьналлаз недайбур гваз хъфена.
11-кьил
Межлис лап геж чкӏана. Кефияр хкаж хьанвай дишегьлияр рахаз-хъуьрез кӏвалериз чикӏидайла, кьве вах — Ольгадин дидени
хала дегьлиздин кьиле кушкушдалди рахазва й. Амма за и
кардиз фикир ганач. Ятӏани месик къаткайлани, экуьнахъ, дишегьлийрилай вилик къарагъна кӏвалин вилик квай багъда къекъве дайлани, зи рикӏелай сенфиз Нина Ивановнади лагьай гафар алатзавачир: «Вири куьн, эркекар, сад я... Заз чизва, вун иниз вучиз
атанвайди ятӏа...»
Гъилер далудал эцигна, дериндай ухьт аладарна, Ольгади цайи
цуьквер галай патахъ фидайла, заз кьулухъай ракӏар ахъагъай сес
хьана. Элкъвена килигайтӏа, ракӏарин сиве Ольга акъвазнавай.
Расу чӏарар, лепе гуз, къуьнерилайгъуз авахьнавай, яру-цӏару читинин халат алай ам, жегьил руш хьиз, шумал буй гадарнавай таза
къавах къелем хьиз, фараш тир. Анжах гила за кьатӏана хьи, ам
заз акурдалай инихъ, дигмиш хьайи ич хьиз, чиниз экв атана, якӏачӏарчӏе авай. Рикӏин архайинвал ва асайишеал хьайила, дугь
риданни, ам гуьзел хьанваз аквазвай. Зун вичиз са тегьер килиг завайди кьатӏай, ам зав мукьва хьана.
— Вуча, ваз зун сифте яз аквазвани?
— Эхь, гила заз вун лап халисдиз аквазва. Вун виликандалай
жегьилни хьанва, иерни, — табнач зани.
— Рикӏивай яни, тахьайтӏа, вуна заз хуш хьуй лугьуз ийизвай
ихтилат яни? — жузуна ада лап зав агатиз.
— Лап рикӏивай я. Аквадай гьаларай, хайи накьвари, и гуьзел
тӏебиатди ваз хъсанвилихъ таъсирна. Зун пара шад я.
— Чухсагъул. Вун гьикӏ ксана?
— Лап женнетдин багъда хьиз.
— Акуна заз. Амма за и йиф гзаф секинсуз яз акъудна.
— Вучиз? Шадвиляй я жеди...
Ам туьгьметзавай саягъда акӏ заз килигна хьи, за яраб вуч
хьанай жал лагьана фикирна.
— Вуна хабарни кьазвани? —ада кьве гъиливни зи гъил кьуна.
Ольгадин гъавурда акьун лазим тир, ам бейкеф тавун халис
эркеквал жезвай ва и ихтилат заз зарафатдиз элкъуьруналди куь тягьиз кӏан хьана.
— Ольга, Ольга, — лагьана за, — ваз Нина Ивановнади зи чи
нар чухвана кӏанзавани?
— Халади?!
— Гьун бес!.. — За инал сенфиз Нина Ивановнадинни зи арада
хьайи ихтилат вири галай-галайвал ахъайна.
— Гьикьван вун рикӏиз хуш ятӏани ва гьикьван заз ви хатур
кӏан ятӏани, талагьрай хьи, зун ви кьилив ксуз атанвайди я.
И гуьзел багъда, аквадай гьаларай, жегьил дишегьлидиз маса
гафар хуш жедай, амма зун и макъамда кутуг тавур гафар рахазвай: заз акваз-акваз Ольгадин гуьгьуьл перишан жезвай.
— Бязи итимар талагьнамаз гъавурда акьадач. Ятӏа, за лугьу да, — викӏегьвал ийиз эгечӏна Ольга...
— Куьн вуч фад къарагънавачни? — бирдан, чиликай хкатайди
хьиз, Мария Ивановна пайда хьана. Чун кьведни кхунна.
— Ой! — гьарай акъатна, Ольга зи хура гьатна. — Вуна зи руьгь
дабандиз акъудна хьи, диде!
Гьа икӏ, Ольгадиз вуч лугьуз кӏанзаватӏа, зи кьил гьеле акъатначир. Са геренда гьаятда авай цуькверикай лезет хкудна, чун
кӏвализ гьахь хъувуна. Фу тӏуьрдалай кьулухъ за Москвадиз фидайла хуьряй гъайи савкьватар — кьилди-кьилди чарарик кутунвай кьве жуьре къуьл къалурна.
— Им, — лагьана за, хкягъай, сечме, еке, ацӏай тварцин къуьл
къалурна, — ви никӏяй хьанвайди я.
— Гьик,I зи никӏяй?! — жузуна Ольгади къуьлуьн твар сарак
кутуна хайидалай кьулухъ.

— Ви теклифдалди цанвай никӏиз за «Оленькадин ник» лугьузва.
— Гьа гьакӏ — «Оленькадин ник»?
— Эхь, гьатта документрани гьакӏ кхьизва. Ингье.
За костюмдин къултухдай акъудна, адав чар вугана. Им чи совхоздин дирекцияди магьсулрин бегьерлувал хкажунин месэлайриз
килигзавай тежрибадин станциядин руководстводиз къалурнавайди тир. Ана илимдин къуллугъчи Ольга Дмитриевна Солнцевадин
илимдин кӏвалахдин теклифар майишатдин практикада ишлемишуни «Дуствал» совхоздин «Оленькадин никӏе» 50 гектардин гьар
са гектарда 33 центнер къуьлуьн бегьер къачурди, им совхоздин
амай майданрай кӏватӏайдалай кьве сефердилаини артух тирди ва
магьсулрин бегьерлувал хкажуниз хийирлу меслятар ва теклифар
гайи Ольга Дмитриевна Солнцевадиз совхоздин руководстводи еке
чухсагъул малумарзавайди кхьенвай.
Гекъигун патал за совхоздин амай никӏерай кӏватӏаи къуьлуькайни са гъапавайди гъанвай. Дуьз лагьайтӏа, ам къуьлуьз тахьа на верчерин тварриз ухшар тир: тварар кьезилбур, шуьткьвейбур
тир. Ольга сифте зи чӏалахъ жезвачир.
— За гуьзлемишнавачир. Сайд, за... са гафуналди, рикӏин сид кьидай ваз еке чухсагъул. Вуна зак лувар кутуна, — Ольгади гардан кьуна сифте яз заз темен гана. Адаз мад са вуч ятӏани лугьуз
кӏанзавай, амма алакьнач: туьтуьна шел акӏана.
— Ахмакь, шехьдани? Шадвал авуна кӏанда, — лагьана Мария
Ивановнади.
— Диде чан, вун са куьнинни гъавурда авач. Ваз чидач, гьикь ван зун бахтлу ятӏа.
— Ава, ава, зи руш. Бес за ваз гьикӏ лагьанай? — Дидени руш
гарданра гьахьна.
— Вун гьахъ я, диде, — жаваб гана руша.
Са геренда фикир авурдалай кьулухъ Ольгади завай кӏвалах
гьикӏ тешкилнатӏа лугьун тӏалабна.
— За вав вуганвай дафтарда вири галай-галайвал кхьенва.
— Экуьнахъ фад за ада са вил экъуьрнай. Ятӏани, заз вахъ яб
акализ кӏанзава.
—^Магьсулрин бегьерлувал 'хкажунин агрономиядин асул къайдаяр виридаз чида, — лагьана за. — Амма чна, чи алатай йисарилай тафаватлу яз, вуч авунатӏа, гьадакай куьрелди лугьуз жеда.
— Зазни чир хьана кӏанзавайди гьам я, — Ольга дикъетдалди
яб гуз гьазур хьана. Чи ихтилат кӏвалахдикай тирди чир хьайи
Мария Ивановна муькуь кӏвализ хъфена.
— Азотный миянардай шейэр, Ольга Дмитриевна, чна гатфар
алукьдайла живедин винелай никӏиз чукӏурна. Метлеб? Миянар
дай шейэр живедихъ галаз цӏрана, сад хьиз накьвади к хъсандиз
кужумзава. Им сад. Кьвед лагьайди, гатфариз магьсулриз гьар

гун — зигзаг ягъун — чина авай адет тушир. Чна и адет чӏурна ва
магьсулриз зигзаг яна. Нетижада кьуьдди къаярик чин кьунвай
кӏеви чил пурпу хьана, аник кьеж геждалди кумукьна ва чими хьуник кваз къацар фарашдиз акьалтна. Ваз гьа чӏавуз никӏи, гьуь луь хьиз, гьикӏ лепе гудайтӏа акуна кӏандай. Пуд лагьайдини. Адет
яз, чна никӏе агротехникадин вири серенжемар К-700 маркадин
трактордалди кьиле тухузвай. ӏМукьвал-мукьвал ам ишлемишуни,
трактордин залан чархари ник акьван гатана кӏеви ийизва хьи.
анай техилдин зелил цӏирериз экъечӏиз гзаф четин жезвай. Гьавиляй хейлин тум пуч жезвай. Икӏ та'хьун патал чна алатай йисуз
никӏе анжах ДТ-75 маркадин трактор ишлемишна.
— Мад вуч герек я? — жузуна Ольгади. — За ви дафтардай
кӏелна. «Чил кӏан хьун герек я. РикТивай. Рикӏ гвачиз цайи никӏи
бегьерни тӏимил гуда». Ибур ви гафар я, Сайд.
— Гьелбетда, — хиве кьуна за. — За гьамиша бегьердикай
фикир ийиз, гьар юкъуз вахъ галаз меслят ийиз хьана. Вун хьаначиртӏа... Вуна зак жуван пешекарвилин буржи кьилиз акъудун па
тал руьгь кутуна. И еке гьуьрметдай ваз чухсагъул лугьуз кӏанза ва заз, — за адан гъил кьуна явашдиз чуькьвена. — Амма къазанмишнавайди сергьят туш, — давамарна за. —Гила чна мадни гзаф
бегьер къачунин везифа эцигнава. И жигьетдай заз вахъ галаз
хъийидай меслятар авай. Гьавиляй атанвайди я зун иниз, Ольга
Дмитриевна.
— Анжах гьавиляй? — жузуна, ам заз килигна.
Зи ял кьуна.
— Агь, Сайд! Гьикьван чуьнуьхиз алахъзаватӏани, алакьзавач
валай. Дишегьлияр хъсан псйхологар я. Хиве яхъ: ваз зун акуна
кӏанзавай. Авайни?
— Авай,— хиве кьуна за. — Акӏ туширтӏа, зун къе ви патав
ацукьдачир.
— Чухсагъул, Сайд, — ада явашдиз кьил къуьнел эцигна. — Вун
дуствилиз вафалу тирди заз субут хьана. Чухсагъул.
12-кьил

Зун кьве юкъуз ина амукьдайвал хьана.
— Атайди атана, гила тади къачумир. За вун чи коллективдихъ
галаз танишарда. А вуна гъайи чарни жува гице. Гьа са вахтунда
чна исятда мадни гзаф зулун къуьл битмишарун патал тухузвай'
цӏийи тежрибадихъ галазни таниш хьайитӏа, заз чиз, пис жедач.
Авгь? — Ольга лутувилелди заз килигна, хъуьрена. — Кӏанзни, такӏанзни, гьуьрметлуди, вун акъвазуниз мажбур жезва. Авани?
— Ава.
— Акӏ ятӏа, ша чун са геренда куьчеда къекъвена хквен, —
теклифна Ольгади. Амма за хев кутунач. За адавай, багъдиз
экъечӏна, цуькверикай лезет къачун тӏалабна. Ам рази хьана.

— И цуьквер цадайла, за гьамиша вакай фикир ийиз хьана.
Хиве яхъ, Сайд, ви рикӏел зун къведайни? Анжах дуьз лагь.
Гьикӏ за адаз «эхь» ва я «ваъ» лугьун? Таб ийиз заз кӏанзавачир. Ам, вичин вили гуьзгувдин кӏусар хьтин вилер залай алуд
тийиз килигиз, зи жаваб гуьзлемишиз акъвазнавай. Бес за вучин?
Гьихьтин жаваб гун?
— Ольга Дмитриевна! Ша чун са геренда и скамейкадал ацу кьин, ваз лугьудай са гаф ава, — за адан хъуьчӏуькай кьуна.
— Заз Ольга лагь. Халис дустар бубадин тӏвар кьуна рахадач.
Бес чунни халис дустар тушни?
— Эхь.
— Лап халис-халис?
— Лап халис дустар я чун, Ольга, — лагьана за, чун къизилгуьллерин натав гвай гъвечӏи скамейкадал ацукьайла,—гьавиляй
за ваз рикӏивай гьуьрметни ийизва. За мадни ачухин: заз вун ин сан хьиз, дишегьли хьизни гзаф хуш я. За гележегдани, ваз кӏамай
кьван вахтунда вахъ галаз и дуствал кьиле тухуда, лап рикӏин
михьивилелди. Вун зи гъавурда дуьз акьукь. Вун субай, жегьил
дишегьли я. Вуна гележегдикай фикир авун лазим я: уьмуьр текдиз
акъудиз жеч хьи! За икӏ вакай фикир авурла, зи рикӏ дарих жезва,
вунбактлуяз акун,вахъ ви хзан,уьмуьрдин юлдашхьунзи мурадя.
Заз кӏани мад са затӏни авач. Гьа са вахтунда заз исятда ви ри кӏин хиялрикайни хабар я. Чун дустар яз хьайила, дустари авайди
ачухдиз лугьун лазим я. Де хъсан: къе за ваз кӏандайвал ийида.
Пака зун хъфида. Мад чун гьалт хъийидани? Низ чида? Вуч туна
ваз хъфизва зун? Анжах рикӏин тӏарвал. Гьакӏ хьайила, ша чун
гьакӏан дустар яз амукьин...
«Аи, аллагь! — гьарайна за рикӏяй, — зун вуч лугьуз рахазва».
И'бур зи рикӏин гафар тушир. Рикӏи ам исятда къужахламиша,
адаз темен це лугьузвай. Амма акьулди заз сабур гузвай: «Ахмакь
жемир, Сайд, вахъ ви паб ава, хзан ава. Ольгадин рикӏ гьакӏ къарсурмир, ам секиндиз тур». Зи рикӏел мад Нина Ивановнадин га фар хквезва.
Ольгади заз дикъетдалди яб гана, ахпа дериндай ухьт аладарна. Ам акӏ перишандиз заз килигнай хьи, и декьикьада заз адавай
багъишламишун тӏалабиз кӏан хьана. Чун куьтӏни акъуд тийиз
акъвазнавай. За гила жува лагьай гафарин гьайиф чӏугвазвай ва
зун иниз атун зи еке ягъалмишвал хьана, лугьуз, жува жуваз
туьгьметар ийизвай. Эхь, Ольгадиз хуш жедайвал ийиз кӏанз атай
за, аквазвайвал, адаз рикӏин тӏарвал гъанвай.
— Ольга, белки, за...
— Ваъ, Сайд, вун за тахсирлу ийизвач. Ваъ! Эгер масакӏа ла гьайтӏа, зун гена тажуб жедай. Вуна гьакъикъи инсанпересди хьиз,
халис дустуни 'хьиз вири дуьз лагьана. Чухсагъул. Эгер вун са
гьакӏан гада-гуьдуь тиртӏа, зи зайифвиликай хийир къачуна, ри
кӏин цӏай-ялав кьена хъфидай. Амма вуна акӏ авунач. Вучиз? Вучиз лагьайтӏа ваз зун кӏан я. Эхь, эхь, ваз зун кӏан я, вуна ам
кардалди субутарна, амма им ваз хиве кьаз кӏанзавач, вучиз ла гьайтӏа ваз паб ава. Хьурай ман! За вун ви папавай къакъудзава ч
хьи! Эгер акӏ хьанайтӏа, яни эгер вун адавай чара жез хьанайтӏа,
за ваз гьич гьуьрметни ийидачир, заз вун такӏан жедай. Къуй куьн
бахтлу хьурай. Амма акьван эгоист хьун дуьз туш, Сайд: эркек
регьимлу хьун лазим я — вични дишегьлиди рикӏ ачухайла. Эхь,
заз вун кӏан я. За сифтедай им дарих хьанвай рикӏин гьевес ятӏа
лугьузвай. Амма тушир. За тамам йисан къене, йиф-югъ, гьамиша
вакай фикир ийиз хьана. За йикъар ви кагъазрилай кагъазралди
гьисабиз хьана. Заз чизвай: эхир вун лацу шивцеллаз къведа ва
зун гваз катда. Гьавиляй за умудлу яз а югъ гуьзлемишзавай. Вуна лугьузва: «Вахъ ви хзан, уьмуьрдин юлдаш хьун зи мурад я».
Уьмуьрдин юлдаш! Гьинай гъида ахьтин уьмуьрдин юлдаш? Белки, Виктора зун бахтлу ийидатӏа? Ваъ. Ваз чидани, Сайд, гьикьван
дишегьлияр исятда зегьримар хьайи ичкиди гъуьлер амаз хендедаяр авунватӏа? Ваъ, ахьтин гъуьлуьхъ галаз яшамиш жедалди
текдиз хъсан я, — Ольгадин вилериз нагъв хъиткьинна.
— Багъишламиша, Ольга, — за адан гъилелай кап аладарна.
Чидач, и ихтилат квел куьтягь жедайтӏа, амма и арада Светла
на атана. Ам чаз хъша лугьуз бадеди ракъурнавайди тир.
Югъ нянрихъ элкъвейла хьиз, Мария Ивановнади вични Света
вахан кӏвализ физвайдакай хабар гана. Ада лагьана хьи, вахан
судур квай къвала тӏал гьатнава ва ам ййфиз гьана амукьун мумкин я.
— Сайд халу, — лагьана Светади бадедихъ галаз фидайла,—
пака зун хкведалди вун яъфимир гьа, хьуйни?
— Эхь, Светочка. Вун хкведалди зун хъфидач.
— Ша. Ам пака хъфизвайди туш, — бадеди адан гъил кьуна
ялна.
Бадени хтул гьаятдай куьчедиз экъечӏна. За ахпа кьатӏана хьи,
Нина Ивановнадин судур квай къвалаз хьайи затӏни авайди туш,
ам Мария Ивановнади кьунвай са багьна тир.
И йифиз кӏвале анжах зунни Ольга амукьнавай...
Экуьнахъ ахварикай кватайла, кӏвализ рагъ янавай -^сятдин
цӏуд хьанвай. Зи хурудал хъвехъ эцигна ксанвай Ольга гьеле ахварикай кватнавачир. За ам явашдиз къужахламнщна, адан лацу
пелез темен гана. Икӏ ихтибарлудаказ, икӏ архайиндиз-ва бахтлу
яз жуван къужахда ксанвай ам ахварай аватиз кичӏела, завай
чӏарни юзаз жезвачир. Зи рикӏяй агъзур хиял физвай. Гагь бахтлу
яз, шад яз, гагь са тахсир авурди хьиз сабурсуз яз хиялрик акат на зун.
— Зи азизди, играмиди, — ахварикай хкатай Ольгади вилер
ахъайна. — Къуй и декьикьаяр яргъалди давам хьурай...

13-кьил

Ислен йикъан пакамахъ, сятдин цӏудриз хьиз зун Ольгади
кӏвалахзавай хуьруьн майишатдин тежрибадин станциядин зулун
магьсулрин секциядин руководитель Троянский Виталий Константиновичахъ галаз таниш хьана. Ольгади адан гъилик кӏвалахзавай.
Виталий Константинович гъвечӏи буйдин, яхун, расу итим — хъсан
суьгьбетчи ва шад къилихрин кас тир. Ада зун гзаф милайимдиз
кьабулна. За адав чи сов'хоздин руководстводин чухсагъулдин чар
вугана. Ада чар, кӏелна, вахкана.
Sez Lezgin ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Цӏийи кьилелай башламиша - 04
  • Büleklär
  • Цӏийи кьилелай башламиша - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 4045
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1782
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Цӏийи кьилелай башламиша - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 4084
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1826
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Цӏийи кьилелай башламиша - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 4171
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1720
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Цӏийи кьилелай башламиша - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 4199
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1845
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Цӏийи кьилелай башламиша - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 4143
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1856
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Цӏийи кьилелай башламиша - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 4054
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1965
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Цӏийи кьилелай башламиша - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 4058
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2044
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Цӏийи кьилелай башламиша - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3870
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1939
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Цӏийи кьилелай башламиша - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3916
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1838
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Цӏийи кьилелай башламиша - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 4073
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1947
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Цӏийи кьилелай башламиша - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 4372
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1953
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Цӏийи кьилелай башламиша - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 4137
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2055
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Цӏийи кьилелай башламиша - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 4110
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2024
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Цӏийи кьилелай башламиша - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3990
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1844
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Цӏийи кьилелай башламиша - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 1263
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 769
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.