Latin

Татугайвилерихъ галаз женгина

Süzlärneñ gomumi sanı 1315
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 809
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
И йикъара Бакудин «Азербайжан» чапханади чи тӏвар-ван авай зари Муьзеффер Меликмамедован «Эре­кьистан» ва «Цӏи­йи лезгияр» тӏварар ганвай кьве ктаб санал чапдай акъуднава. 500 тираж аваз чапнавай кӏватӏалдин спонсор Азербайжандин машгьур лезги карчи Сабир Ферзалиев я. Кӏватӏалда зариди эхиримжи йисара кхьенвай сатирадин эсерар гьатнава.
Аямдин татугайвилерихъ галаз женг чӏугун лугьуз тежедай кьван залан кӏвалах я. Зариди ихьтин женгиник экечӏун патал гафар дапурдиз, къелем гапурдиз элкъуьрна кӏанзава. Руьгь хуьдай къуват, таб гудай такьат тахьайтӏа, кармашда ам аямди. Уфтан хьун патал устаддин алакьунар, мужидатдин алахъунар тӏалабзава женгини. Вичихъ гьа ихьтин алакьунарни алахъунар авайвиляй Муьзеффер Мелик­мамедован эсерар мецера гьатнава, адан ктабар гъилерай-гъилериз физва. Адан сатирадин чӏалари гапурди хьиз атӏузва. Гахъ патал халисан женгчидиз элкъвезва а чӏалар.
М.Меликмамедован сатирадикай рахадайла зи рикӏел урусрин чӏехи шаир Н.Некрасова лагьай гафар хквезва. Ада лагьанай: “Халкьдал гуж, азият алай четин вахтунда цаварин, дерейрин, гьуьлерин иервилин тариф авун, кӏани рушан пӏузаррал къугъвазвай хъуьруьнрикай кхьин кутугай кар туш.” Гьа инал лугьун хьи, Муьзефферан сатира алатай асирдин 90-йисара, СССР чкӏана халкьдал гуж, азият алай чӏавуз арадал атана. А вахтунда кьил хкажай гьахъсузвилерихъ, хайи халкьдиз акси экъечӏна адан мурадриз кӏур гузвайбурухъ галаз женг чӏугун патал зариди вичин къелем хци яракьдиз элкъуьрна. Жуван халкьдизни тарихдиз, жуван чӏалазни лезги тӏварцӏиз хиянат ийизвайбурун усалвилер куз-куз къелемдиз къачуна ада. Акьван хцидиз кхьена хьи, заридин сатирадин гуьзгуьдай гуругьдин гьар са векилдиз вич авайвал акуна.
М.Меликмамедован сатирадин шииррикай генани гегьеншдиз гаф лагьанвайди фикирда кьуна, заз адан поэмайрикай веревирдер ийиз кӏанзава. Кьве ктабдикай туькӏуьрнавай и кӏватӏалдин “Эре­кьистан” тӏвар ганвай сад лагьай ктабда заридин 14 поэма гьатнава. Абурукай бязибур гьеле чапдай акъат тавунмаз халкьдин арада чкӏанва ва машгьур хьанва. “Эрекьистан”, “Вужар я чун?”, “Жуванбур”, “Демократия”, “Цӏийи девран ялда им” поэмаяр сиясатдин месэлайриз ва гьалариз талукьарнавайбур я. Ибур тематикадин метлеблувилелди, философиядин деринвилелди ва къелемдиз кьачунвай формайрин чешнелувилелди рикӏел аламукьдай эсерар я.
Кӏвенкӏве “Эрекьистандикай” лугьун. Зари­дин шагь эсеррикай тир и поэма арадал атун дуьшуьшдин кар туш. Эрекьдикай, адан зарардикай кхьенвай шиирар чал тӏимил гьалтзавач. Ингье Муьзеффера и тема кьетӏендаказ къелемдиз къачунва. СССР чкӏизвай чӏавуз, гьар са халкьди вичин гележегдикай фикирзавай вахтунда гзаф лезгияр эрекь хъуналди чпин “дердер алудиз” алахъзавай. Зариди и гьал, вичин са бязи ватанэгьлийри Лезгистандикай Эрекьистан ийизвайди гьасятда кьатӏана. Ада “Эрекьистан” хьтин цӏийи гаф хьиз, цӏийи тема, цӏийи формани арадал гъана. Женгчи лирикадикайни сатирадикай менфят къачуна, халкьдин михьи, цӏалцӏам чӏалалди чи эдебиятдин лап хъсан эсеррикай сад теснифна.
Эрекь ичтимаи бала, халкьдин тӏал алай чка я. Гьавиляй зариди душманри лезгийрин уьлкве чукӏурун паталди виридалайни гужлу яракь хьиз эрекьдикай менфят къачурди къалурзава:

Пехил хьана душманар чал,
Яракь жагъурна.
Чӏурун патал лезгидин кӏвал,
Эрекь жагъурна.

Эрекьди чи халкьдин кьилел гьихьтин мусибатар гъанатӏа, ада са бязи ксарив вичин лезги тӏвар, лезги къилихар гьикӏ квадариз тунатӏа зариди хъсандиз къалурзава.
Поэмадин эвелда эрекьди инсандин кьилел гъизвай мусибатрикай пуд кьиса гана, гуьгъуьнлай айгьамдин формайрикай менфят къачур зариди эхирни кӏелзавайбурун рикӏяй тирвал лезгивал квадарнавайбуруз эвер гузва:

Къарагъ кӏвачел, килиг къециз,
Кьиф хьанва чун шумуд кациз.
Алахънава чакай хъачиз,
Ягъанва чи галтӏам кӏвачиз,
Чанда такьат, гуж амачиз
Акӏанва чун, акӏанва.
Къарагъ кӏвачел, залумдин хва,
Ксанва чун, ксанва.

Зариди сатира жанрдин кьетӏенвилерикай гегьеншдиз менфят къачуна чӏехи сеняткарвилелди арадал гъайи трагизмди эсер вич эвелдай туькӏуьр хьайи кӏалубдай акъудзава ва ам поэма-трагедия хьиз тестикь жезва. И карди лагьайтӏа, эсер генани метлеблуди ва рикӏел аламукьдайди ийизва.
М.Меликмамедован “Цӏийи девран ялда им”, “Демократия”, “Низ кхьимир лугьузва?”, “Сед”, “Вучтин аламат я им?”, “Цирим-цирим”, “Цӏарба”, “Кхьиз чӏуру макъалаяр” хьтин поэмаяр гилан аямдин гьакъикъат къалурзавай, чӏехи мас авай эсерар я. Демократия чи аямдин дебда авай тема я. Лезги эдебиятда сифте яз и темадай поэма кхьей М.Меликмамедова: “Вун атунихъ зи рикӏ хьана гзаф шад, Гьазур я зун къе кӏевелай хуьз ви пад” лугьузва. Ингье демократия анархия хьиз гъавурда акьазвайбур, адакай чпиз кӏандайвал менфят къачуз алахъзавайбурни авачиз туш. Ихьтин ксари “абур-гьая хуьзвач”, “гьарам пулар гъилик ийиз, кесибриз кӏур гузва”, “кӏелеяр хьтин виллаяр хкажзава”, “гьалал зегьметдив ваъ, гьилледив кьил хуьзва”, “инсанвал квадарзава”. Гьа ихьтин гьалар ва гьахъсузвилер аквазвай зариди кхьизва:

Садбуруз вун ажеб хъсан кар хьана,
Садбуруз вун гъам, хажалат, пар хьана,
Рикӏ атӏудай шумудни са кар хьана,
И саягъда ша лагьайдаз тӏагъ хьурай,
Стха демократия, вун сагъ хьурай!

Зариди сатирадин жуьреба-жуьре такьатрикай устадвилелди менфят къачузва, цӏийи гафар, цӏийи рифмаяр арадал гъиз­ва. Гьа инал М.Меликмамедован поэзиядин чӏалакай талана жедач. Заридин лирикадин поэзиядиз хьиз, сатирадин эсерризни иер, миже квай, дадлу ва рикӏиз чими тир халисан лезги чӏал хас я. Авайвал лугьун, Муьзеффер лезги чӏалан чӏехи устад я. Адаз хайи чӏал гзаф хъсандиз ва дериндай чизва. Гьавиляй адалай чи гзаф гафарин мана-метлеб дуьз кьатӏуз, абурукай вичин кхьинра гегьеншдиз менфят къачуз алакьзава. Шиир теснифдайла, манадив кьадай гафар чӏалай жагъун тавурла, ада вичи туькӏуьрзава. Винидихъ тӏвар кьур поэмадин “кагьалханар”,”усалханар”, “энгелханар”, “темпелханар” хьтин гафар мисал яз къалуриз жеда. Ибур дуьшуьшдай туькӏуьрнавай гафар туш. Лезгийриз чпин тӏварарихъ “хан”, “бег” хьтин гафар гилигиз хуш къведа. Ингье са бязибур чпин тӏварцӏиз лайих тушир кагьалбурни усалбур жеда. Ихьтинбуруз зариди “кагьалханар”, “усалханар” лугьузва. Гьикьван хъсандиз туькӏуьрнава! Заридин шиирра ва поэмайра цӏудралди ихьтин гафар ава. Са бязи гафар ада цӏийи рифмаяр арадал гъидайла туькӏуьрзава:

Кхьиз чӏуру макъалаяр,
Ялда вични журналист.
Гила вакай вуч кхьин,
Я хва текьей чӏурналист.
(“Кхьиз чӏуру макъалаяр”)

Гьа икӏ, “назфере” (“назлу фере”), “хвашал” (“кефлу”), “кӏарсах” (“кӏар хьанвай”), “кьудул” (“кьуд кӏарабни хам хьанвай”), “чӏураж” (“вагьши”), “чӏарба” (“чӏаради кьунвай”), “паратӏ­дайбур” (“артухардайбур”), “аяндар” (“жедай крар виликамаз чир жедайди”), “кьилибур” (“вилик-кьилик квайбур”), “къушэгьли” (“къушарикай тирди”) хьтин лезги чӏалан къайдайрив кьадай цӏудралди цӏийи гафар туькӏуьрзава зариди.
М.Меликмамедова фад-фад кардик кутазвай такьатрикай сад халкьдин мисалрикай, манийрин цӏа­рарикай менфят къачун я. И къайдада туькӏуьрнавай шиирарни поэмаяр халкьлувилелди чешнелу я ва абуру кӏелдайбуруз генани кӏевелай эсерзава. Мисал яз “Билдир партия, билдир”, “Аман бала, Алижан”, “Гьикӏ жеда чи эхирар?”, “Дол­лардикай баядар” хьтин шиирар, “Цирим-цирим”, “Цӏарба”, “Лагь, вуна”, “Кӏекрен мехъер” хьтин поэмаяр къалуриз жеда.
Кӏватӏалдик квай “Цӏийи лезгияр” тӏвар ганвай кьвед лагьай ктабдикайни куьрелди лугьуз кӏанзава. Вужар я цӏийи лезгияр? Авторди вичи и суалдиз икӏ жаваб гузва: “Цӏийи урусарни цӏийи чувудар авайди виридаз ашкара я. Бес цӏийи лезгияр? На лугьумир, алай аямди ихьтин лезгиярни арадал гъанва кьван. Итим яз са япукай сиргъаяр куддай, спелар твана, чиниз пудра ядайбур маса миллетрихъни ава. Шукур хьуй Аллагьдиз, чахъ гзаф авач. Чибур цӏийи урусрилайни цӏийи чувудрилай са кьадар тафаватлу я. Месела, цӏийи лезгийри къецепатан уьлквейра вакӏар хуьда, хайи ватанда цан цадач. Патан чӏалар вири чирда, хайи чӏал чирдач. Гьар юкъуз са эрекь къачуда, амма вацра са газет къачудач. Эрекь хъвадайла “эвез Аллагьди гурай”, − лугьуда, газет къачудайла, − “пул авач”.
Ихьтин цӏийи лезгийрик бубадиз “дед”, миллетдиз “тӏветӏ” лугьузвайбур, бармакдикай “кепка” ийизвайбур, шатур шаламни хъама бармак рикӏелай алуднавайбур, алакьунар авачиз ктабар кхьиз кӏанзавай “Ктабски пагьливанар”, гъезел тӏвар гана чӏуру цӏарар туькӏуьрзавай “Гъезелхан Гуьзел­хановар”, коммерсияр хас хьана, нисинлай кьулухъ кас хьанвайбур, машгьур жез кӏанз виш жуьредин уюнар акъудзавай Авабегар ва Явабегарни акатзава. Зариди и гуругьар русвагь авун, абурун ламатӏвилерни шевривилер винел акъудун патал гьар садал ягьанатдай лакӏабар эцигзава: Эрекьали, Чехирали, Авабег, Явабег, Касбег, Къазбег, профессор Фур, шаир Такабур ва масабур. Гьа са вахтунда зариди абурун пучвални лавгъавал, дидед чӏал кваз такьаз маса чӏаларал ата-бата авун русвагьзава. Ада вичин суьретар лезги гафар аваз-аваз чӏалак гьикӏ маса чӏаларин гафар кутазватӏа, гьикӏ рахазватӏа, гьакӏни гузва. И карди гьам айгьамдин ери артухарзава, гьамни кӏелдайбурув хайи чӏалан михьивал хвена кӏанзавайдакай фагьумиз тазва.
Ктабда гьатнавай хкетар устадвилелди къелемдиз къачунвайбур я. Абурун кьетӏенвал ам я хьи, сад лагьайди, абур авторди вичи къейд ийиз­вайвал, алай аямдин вакъиаяр къалурзавайбур я. Кьвед лагьайди, зариди “Самур” газетдин peдак­цияда кӏвалахзавай вахтунда вичин кьилел атай, гьакъикъатдани хьанвай вакъиайрин бинеда аваз туькӏуьрнавай эсерар я. “Самурдихъ” галаз авсиятда авайвиляй са кьадар хкетар газетдин чинризни акъатнава. Авайвал лугьун хьи, ибур вичихъ дерин кьатӏунар, гафарин чӏехи алем авай заридин къелемдикай хкатнавай, халкь, адан чӏал, ацукьун-къарагъун, адетар кваз кьазвачир ламатӏар къати айгьамдалди гатазвай гзаф къиметлу эсерар я. Абуру кӏелзавайбурун гьиссериз чӏехиз таъсирзава, инсанриз марифатдин рекьяй тербия гузва.
Зи рикӏел чи сейли зари ва алим Гьаким Къурбана 2000- йисуз “Самур” журналда (№ 1-2) кхьей гафар хквезва: “М.Меликмамедован эсеррихъ инсан тербияламишунин жигьетдай еке къуват ава, абур лезги мектебра чирзава.” Заридин цӏийи эсерарни чпихъ гьа ихьтин чӏехи къуват авайбур хьанва. И ктаб лезги зариятда зурба ва­къиадиз элкъведайди шаксуз я.

Седакъет КЕРИМОВА
"САМУР" газет
Sez Lezgin ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.