Latin

Шарвили (риваятар, махар) - 8

Süzlärneñ gomumi sanı 4042
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1624
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
Пачагьди вичин чӏарчӏи кьунвай кьил кьве гъиливди чуькьвена, фикир-хиялна, нуькверди гайи
теклиф дуьзди яз гьисабна. Амма я пачагьдиз, я адан нуькверриз Къанба Кьиф кьадай са фенд
жагъизвачир. Хейлин вахтунда фикирар хъувурдалай кьулухъ, Бицӏир пачагь рахана:

— Кӏватӏа зи вилаятда авай кьван кицӏер! Кьуна Къанба Кьиф, зи патав хкида куьне! Тум кьуна!
Тахьайтӏа ада куьн кӏасда...
Туна гуьгъуьна кицӏерин нехир, гьатна рекье нуькверар Къанба Кьиф кьаз. Никӏерив агакьиз кӏамшам амайла, аквада кицӏериз яргъай хьиз са къуьр. Калтугда абур къуьрехъ, калтугда... Квахьна
вилерикай кицӏер! Нуькверри гьикьван эвер ганатӏани, хтанач абур.
Ийир-тийир хьанвай нуькверар кьулухъди элкъвена, пачагьдин патав хтана, агьвалат адаз
ахъайна.
Мадни кӏевиз, мет-кьил гатаз, шехьна Бицӏир пачагь.
Гила вучда? Гьикӏ кьада Къанба Кьиф? Ам такьуртӏа, гвенар гуьдалди никӏе къуьлуьн гьич са
кьилни амукьдайди туш! —Ша чна адал цура кстахдиз хуьзвай чи жунгавар гьалдарин. Сабуру
кьада ам! — лагьана пачагьдин чӏехи нуькверди.
— Тахьайтӏани! За абурукай вучзавайди я хвена?! Къанба Кьифни кьаз тежедай жунгавар
жедани?! — шад хьана Бицӏир пачагь ва вичиз меслят къалурай нуьквердин кьилин кӏукӏни
кукӏваз са темен гана, вичин цел хьтин руфун чухвана, лагьана: — Гьерекатна никӏиз гьала зи
жунгавар! Гьич са декьикьани энгелмир!
Гзаф пис жунгавар тир пачагьдин жунгавар. Чебни анжах мух гуз хвенвайбур тир. Гзаф пехъи,
гзаф дили жунгавар тир.
Йиф алукьнавай, гьавиляй нуькверри, пачагьди лагьайвал, энгел тавуна, кӏвалах кьилиз акъудиз
башламишна. Никӏив агакьайла, акуна абуруз накь хьиз, сам атӏузвай Къанба Кьиф. Ахъайна
нуькверри жунгавар, Къанба Кьифрел, тӏуб туькӏуьрна: «Атӏа Къанба кьуна, инал хкваш!»
Жунгавриз Кьиф аквазвайди яни, абур гьадан къайгъуда авайди яни? Яшамишрай чи руфунар
лагьана, абуру патав гвай мухан никӏел гьужумна. Тӏуьрди тӏуьна, кӏур гайидаз кӏур гана, са
кьадар техил пучна.
Кичӏе хьайи нуькверри са гуж баладалди жунгавар никӏяй акъудна.
Хьайи кардикай хабар
агакьайла, Бицӏир пачагьди, мет-кьил гатаз, шелар авуна.
Гила вучда? Крар мадни чӏур жезва. И Къанбадин гъиляй, тӏуьрди тӏуьрдакай жезвач. Мад им зун
хьанач хьи, Бицӏир пачагь туш хьи зун! Са Къанба Кьифни кьаз тежезвай и дуьньядал аламукьна
вучда? Гзаф фикирар-хиялар авуна пачагьди, амма адан кьилиз хъсан са меслятни атанач. Руфунни
чухвана ада вичин, амма куьмек хьанач. Нуькверарни адан вилик кьилер агъузна акъвазна.
— Вири вилаятдиз хабар чукӏурда! — гьарайна эхирни Бицӏир пачагьди. — А Къанба Кьиф за
гьикӏ хьайитӏани кьада!
Бицӏир пачагьдин вилаятдин гьар са пипӏе гьа йикъара гъулгъула гьатнавай. Вирида пачагьдиз
куьмек гуникай фикирзавай, веревирдерзавай. Вилаятдин вири цларални, тарарални жугъунрал
ихьтин гафар кхьенвай чарар алкӏурнавай:
«Ни заз, машгьур пачагь Бицӏираз, Къанба Кьиф кьаз куьмек гайитӏа, гьадаз за жуван виридалайни
зурба кӏатӏай са киле къуьл багъишда!»
Хабар нивай, хабар Кафтӏар Къаридивай! Кафтӏар Къаридиз Къанба Кьифрекай гзаф хъел авай.
Вучиз ятӏа чидани квез? Вучиз лагьайтӏа, Къанба Кьифре жакьвана, Кафтӏар Къаридин шаламрин
кӏанерай тӏеквенар акъуднавай. Гьа тӏеквенрай цаз-къумбак акьахдай кьван, Кафтӏар Къари михьиз
гьелек хьанвай.
Кьецӏи ийиз, кьецӏи ийиз, гзаф ажугълу яз атана, Кафтӏар Къари пачагьдин патав ва вичин куьмек
теклифна:
— Пачагь, вун сагърай! — лагьана ада шелни хъуьруьн акахьнавай сесиналди, — Заз чида Къанба
Кьиф кьадай амал. Ам зи хурукайни са шумудра хкатнавайди я. Зи хъел ви хъилелай тӏимил туш.
Ингье, и шаламар шагьидар я! — Кафтӏар Къариди пачагьдиз вичин шаламрин кӏанер къалурна.
— Фад лагь! — эмирна Бицӏир пачагьди.— Тахьайтӏа, атӏуда за ви гардан!
— Лугьуда! — гьарайна Кафтӏар Къариди. —Эвелдай савкьват це. Шаламар! Цӏийибур!
— Киле къуьл, — лагьана пачагьди.
— Шаламар! — тикрарна Кафтӏар Къариди.
— Къуьл! Меслят хьайивал! — кьил галтадна пачагьди.
— Ятӏа зун хъфена, — лагьана Кафтӏар Къариди.
— За ви гардан атӏуда!

— Атӏутӏ. Ваз кьиф ни кьадатӏа килигда зун...
— Къанба... Гуда-а-а! — вилерилай накъвар къвез-къвез разивал гана Бицӏир пачагьди.
Гъиз туна пачагьди вичин чӏехи нуьквердив цӏийи шаламар, вугана Кафтӏар Къаридив. Амма
вичин вилер а шаламрилай сакӏани алатзавачир. Гьакьван гьайиф хьанвай адаз вичин гъиляй цӏийи
шаламар акъатун. Мад вучда кьван?!.
Шаламар гъиле гьатай КафтГар Къариди хъуьчӏуьк квай шешелдай са вил буьркьуь кац акъудна ва
лагьана:
— Гьа и кащи кьада ви душман Къанба Кьиф. Кьада ва неда!
— Ваъ! — гьарайна пачагьди. — Кьурай, амма тӏуьн тавурай! Ван хьанани? Эвел а Къанба заз
къалура, за жуван рикӏе авай мукьилиз акъудин! Рази хьана Кафтӏар Къари, вугана пачагьдив са
вил буьркьуь кац. Няниз тухвана нуькверри и кац никӏиз ва сам атӏузвай Къанба Кьиф адаз
къалурна. Галтугна са гуж-баладалди кьуна каци Къанба Кьиф ва нез кӏан хьана адаз ам, амма
нуькверри Къанба адавай къакъудна, тум кьуна пачагьдин патав хкана.
Ажугъламиш хьанвай пачагьди кьуна Къанба Кьифрен тум, куьрсарна гъиликай, кулунин
кьалуналди гатана.
— Дуьз лагь, низ чуьнуьхзава вуна зи никӏяй къуьлуьн кьилер? Эгер хиве кьуртӏа, ахъайда за
вун, тахьайтӏа гьа вун кьур Кафтӏар Къаридин са вил буьркьуь кацив нез тада, — лагьана
пачагьди.
Чара атӏай Къанба Кьифре хиве кьуна.
— А-гьан! — къавар алатдайвал гьарайна пачагьди ва гьа и арада адавай тирш ягъун хьана.
Тирш ягъайла, адан гъиляй Къанба Кьифни аватна. Ам кӏвалин пипӏе авай са тӏеквенда
чуьнуьх хьана. — Исятда кьуна гъана, зи вилик метӏерал акъвазара а Чубан! — эмирна Бицӏир
пачагьди вичин нуькверриз. Къаних пачагьдивай вичин Чубандин руфун тух хьана эхиз жедайни
мегер?!
Йифен кьулариз месикай хкудна гъана, нуькверри Чубан пачагь Бицӏиран вилик метӏерал
акъвазарна.
Пачагьди артух яргъияр авунач. Ам Чубандиз, элкъвез-элкъвез, ажугълу вилерай килигна, кьве
гъиливди вичин руфун чухвана, кьулан тӏуб сарарик кутуна хкудна лагьана:
— Куьрсара! Къеледин кьулухъ галай хат-рут таракай куьрсара!
— Гьи жуьреда куьрсарда, пачагь? — хабар-кьуна чӏехи нуькверди.
—Кьилихъди, — лагьана пачагьди. — Гьа саягъ хъсан я. Тӏуьр зи фу сивяй ават хъийида адан!
Гьереката!
Чубан таракай куьрсарна, пачагь ва нуькверар архайиндиз ксана. Кафтӏар Къари вичин са вил
буьркьуь кацни цӏийи шаламар гваз, кьецӏи ийиз, кьецӏи ийиз, атайвалди хъфена.
Хабар нивай, хабар Къанба Кьифревай! Пачагьдин тавханадин полдни кӏаник квай рекьяй ам
чуьлдиз экъечӏна. Кьуд пад ахтармишна, ам хатрут тараз акьахна. Вичин хци сараралди ада Чубан
кутӏуннавай епер атӏана.
Аватна тӏимил тӏар хьанатӏани, Чубан сагъ-саламатдиз амукьна.
— Вуна фикир ийимир, — лагьана хиялрик акатна ацукьнавай адаз Къанба Кьифре, — за вакай
пачагь ийида.
—Э-э-эгь, вуна гайи куьмекди зун и чкадал гъанва, дуст кас. Вун, лагьайтӏа, гила заз пачагьвилер гузни гьазур хьанва. Ам кьилиз акъат тийидай месэла я, ам анжах ахваррай аквадай,
махарик жедай кар я. Кесибдиз пачагьвилер аквадани, жагъидани?! Пачагьди, зун кьаз туна, гьикӏ
хьайитӏани жазаламишдайди я.
— Акъваз, яб акала, — лагьана меслятдивди Кьифре. — Гзаф йикъар тир за фикир-хиял ийиз.
Эхирни заз са фенд жагъанва, амма чидач ман чавай ам кьилиз акъудиз жедатӏа. Ваз аквазва хьи, и
пачагь акьулсузди я. Нуькверарни гьадалайни фейибур я. Зи гуьгъуьниз абуру кицӏер ахъайна,
жунгавар гьалдарна зал. Мадни низ чида абуру вучдайди тиртӏа, эгер Кафтӏар Къаридин кац
хьаначиртӏа... Гьавиляй зи фикир-хиял кьилиз акъатун лазим яз аквазва заз. Ша захъ галаз, геж
тийин чна...
Кьифре Чубан са еке фурун патав тухвана ва адаз ана авай балкӏандин леш къалурна, лагьана:
— Гьа и леш вунани ви папа тади гьалда вун куьрсарай таран хилек кутӏуна, ахпа хъфена
саламатдиз ксус. Амай кӏвалахар зи хиве ава. Пака, за эверайла, пачагьдин тавханадиз ша. Кичӏе
жемир.
Чубан, вичиз Къанба Кьифре къалурай меслят кьилиз акъудна, хъфена ксана...
Хабар нивай, хабар пачагьдин чӏехи нуьквердивай! Экуьнахъ фад къарагъна къецел экъечӏай адаз
кӏараб жакьвадай ван хьана. Кьил хкажна килигайтӏа, аквада адаз: таракай леш куьрс хьанва ва а
лешинин са кӏараб Къанба Кьифре жакьвазва! Кичӏе хьайи нуькверди пачагьдин тавханайра
гьарайдин ван туна:
— Тӏуьна! Тӏуьна!! Чубан Къанба Кьифре тӏуьна!!!
Чӏехи нуьквердин гьарай-эверди ахварай авудай пачагь, нуькверар ва къаравушар леш акуна, пагь
атӏана амукьна. Са арадилай абур чеб-чпел хтана, гьерекатдик акатна.
— Са йифен къене сагъ итим нез алакьай а Къанбади чун вири недайди я! — гьарайна чанди зуз
ягъай Бицӏир пачагьди. Адан рикӏелай вичин цел хьтин руфунни чухун алатнавай, тирш ягъунни,
хъуькъвек гъил кутуна, фикир-хиял авунни... Вири алатнавай. Саки кьецӏила авай ада катун
кьетӏна. Сиви куьтӏни тавуна, ада кьил туькӏвей патахъди тӏветӏ авуна. Адан гуьгъуьна аваз
нуькверрини чамарна, къаравушарни тавханайривай яргъаз катна. Катдайла, Бицӏир пачагьдин
юкьва авай чӏулунихъай куьрснавай шаламар авай складдин куьлег галтад жезвай ва ракъинал
ада цӏарцӏар гузвай... Тавханаяр ичӏи хьайила, Къанба Кьифре, Чубандиз Бицӏир пачагь катуникай
хабар гун патал, Керекул ракъурна.
— Зи фенд кьилиз акъатна, гила вун пачагь я, — лагьана Къанба Кьифре Чубандиз. — Кесибар
инжикли ийимир!
Кардин гъавурда акьур Чубан гзаф шад хьана. Ада эвелни эвел Керекулдиз са тике як гана, ахпа
Къанба Кьифрен кӏуфуз са темен гана.
Халкьдин лугьунриз килигна, Чубан пачагьвал ийиз рази хьана.
Ада пачагьвал авур чӏавуз, гьихьтин вакъиаяр хьанатӏа, за квез гуьгъуьнилай къведай махара
ахъайда.

АЦИ-БАЦИДИН ГЬУНАРАР
Хьана кьван, хьанач кьван са къари-баде. И къари-баде текдиз тамун къерехда авай са къазмада
яшамиш жезвай. Адан рикӏ гзаф затӏарал алай; чхрадал гъалар авунал, рухвар, гамар,
гуьлуьтар... хурунал. Адаз тӏямлу афарарни чраз чидай. Амма... Амма виридалайни гзаф адаз
махар кӏандай. Кьадарсуз гзаф махар чидай и къари-бадедиз. Чебни гьихьтинбур! Абурухъ яб
акалай касдиз вич аламатдин, суьгьуьрдин дуьньядиз акъатайди хьиз жедай. Анжах махар кӏандай
кас авачир и бадедихъ. Вучиз латьайтӏа, за квез хабар гайивал, ам тек тир эхир.
Йифериз, къулан патав чхрадал гъал ийиз ацукьай чкадал, къари-баде хиялри тухудай. И чӏавуз
адан вири фикир вич тек хьуникай, вичивай садазни мажар ахъайиз тахьуникай жедай. «Захъ са
гъвечӏи хтул хьанайтӏа! — лугьудай къари-бадеди вичи-вичикди. — Акьван махар ахъайдай хьи за
адаз, акьван махар!..»
Са сеферда, къула кудай цӏамар гъиз фейила, къари-баде акуна пехъериз. Къушари, ам текдиз
яшамиш жезвайди чиз, гьамиша адан язухар чӏугвадай. И сефердани, ам акурла, пехъери садасадаз кушкушиз эгечӏна.
—Валлагь, гадаяр, заз и бадедин язух къвезва, — лагьана са пехъре. — Гьикьван текдиз яшамиш
жеда кас?!
— Эхь, дуст кас, вун гьахъ я. Касдин уьмуьр сефилдиз физва...
Чавай, адаз са хъсанвал ийиз алакьнайтӏа, ажеб жедай, — лагьана са маса пехъре.
— За адаз са машгъулат гуда, — яргъалди фикир-хиял авурдалай кьулухъ, аста ва векъи сесиналди
рахана виридалайни яшлу пехъ,— адан рикӏ сефил жедач.
— Вуна адаз вуч гуда, я кьуьзек?!
— Атӏа хъархъун тарцин кӏукӏни кӏукӏ аквазвани квез? — лагьана яшлу пехъре.
— Аквазва, — жаваб гана пехъери.
— Гьа хъархъун тарцин кукӏван хилекай хъархъ куьрс хьанва. Адан къене кӏерец ама.

— Кӏерец?! Вучда ада ви кӏерицдикай? Ада цӏи а кӏерецар тӏимил кӏватӏнани?! — хъуьрена
пехъер.
Яшлу пехъре, са декьикьада вичин лува кӏуф экъуьрна, лагьана:
— Ам гьакӏан кӏерец туш, дустар. Ам аламатдин кӏерец я. Аквадай гьаларай куьне садани адаз
фикир ганач... Куьн зи чӏалахъ хьухь, а кӏерецди къари-баде шадарда. Чӏалахъ хьанач пехъер.
Лув гана, абур хъархъу таран хилерал ацукьна ва кӏерецдиз килигиз эгечӏна.
Я гар авач, я шагьвар авач, амма кӏерец алай хел инихъ-анихъ галтад жезва ва кӏерецдин къеняй
ихьтин сесерин ван къвезва: «Бим-м-м, бам-м-м...»
— И кӏерец дугъриданни аламатдин кӏерец я, — лагьана пехъери, — це ам къари-бадедиз. Къуй
адан рикӏ алахьрай!..
Кьуьзуь пехъре, кӏуфувди кьуна, кӏерец хилехъай галудна, тухвана цӏамар кӏватӏзавай къарибадедин вилик кьурай векьел гадарна. Бадеди кӏерец хкажна, адаз пад элкъуьриз килигна ва ам
вичин жибинда туна.
Кӏвализ хтайла, бадедиз кӏерец жибиндай акъудна столдал эцигиз кӏан
хьана, амма ам адан гьиляй аватна, кӏвалин са пипӏез авахьна. Гьикьван къекъвенатӏани, бадедиз
кӏерец жагъанач. Вилер са кьадар зайиф хьанвай бадедиз са гъвечӏи кӏерец жагъурун регьят
кар тушир эхир...
— Эгь, кӏерецрай зи кӏатӏ ацӏанва. Идахъ къекъвез, жув бизардани я кас?! Садра кул элядайла,
кулунихъ галкӏидачни ам, — лагьана вичи-вичикди къари-бадеди... Хабар нивай, куьвай? Хабар
— са кьифревай.
Кӏвалин пипӏез авахьнавай кӏерец аквада и кьифрез. Авадарна, тухуда и кьифре кӏерец вичин
тӏеквендиз. Ана, чилин кӏаник квай кӏвале са хейлин кьифер кӏватӏ хьанвай. Кӏерец акурла, абур
адал алтӏушна, сараралди хъире регъвез эгечӏна. Регъвена, регъвена, ваъ... садлагьана абур
кьулухъди хьана... Кӏерецдин къеняй са бицӏи гада экъечӏна!
— Вун вуж я, вуж туш? — жузуна кьифери. — Ви буба вуж я, ви диде вуж я, вун гьинай я?
— Зун Аци-Баци я, хъархъу таран хва я зун...
— А-а-а, гьавиляй я ман вун кӏерецда авайди... Вични са квак кьванди я гьа! — гьейранвална
кьифери.
Аци-Бациди куьтӏни акъуднач. Кьиферизни гудай суалар амукьнач. Абур хиялри тухвана. Са
кьадар вахт алатайла, абурукай сада лагьана:
— Ша чна и Аци-Бацидикай чи пачагь Цӏирцӏирбегаз хабар гун? — Идаз вуч ийидатӏа, вуч
ийидачтӏа, гьада лугьурай.
— Хъсан меслят я, — рази хьана кьифер. Сада чилин кӏаник квай гъвечӏи вар ахъайна, са гьиниз
ятӏани гьерекатна. Са арадилай хьиз, ам чпин пачагьни галаз хтана. Кьифери адаз гьал-агьвал
ахъайна.
Кӏвач-кӏвачел вегьена гамунал ацукьна, фикир-хиялна кьиферин пачагь Цӏирцӏирбега ва лагьана:
— Чи кьилел алай къазмада яшамиш жезвай къари-бадеди вичин муьхце къянавай кьулара чи
тухумдин итимрикай сад гьатнава. Ам ахъагъун чарасуз герек я... Гьавиляй за меслятзава: и АциБациди чаз куьмек гуда ва, гьа кӏвалах авурла, Аци-Баци вични чакай азад жеда. Тахьайтӏа...
— ухьт аладарна Цӏирцӏирбега. — Тахьайтӏа чна ам чан аламаз неда!..
Гзаф кичӏе хьана Аци-Бацидиз. Са геренда адан кьилин чӏарар цаз-цаз хьана акъвазна. Ам
Цӏирцӏирбеган меслятдал рази хьана.
Фена чилин кӏаник квай са рекьяй, Аци-Бацини кьифер къари-бадедин сарайдиз экъечӏна. Ана
дугъриданни са кьиф сузадик квай. Аквадай гьаларай адаз кьулари азаб гузвай.
Вичин вири къуват кӏватӏна, Аци-Бациди кьуларин къалпагъ хкажна, кьиф азадна.
Аци-Бацидиз чухсагъул малумарна, кьецӏи ийизвай юлдашни галаз кьифер чилин кӏаник хъфена...
Аци-Баци муьхце аваз, югъ атана няни хьана. Кӏерецдин къене авайла, Аци-Бацидиз садрани
гишин хьайиди тушир, гила адаз кашу азият гузвай. Вучда? Гьикьван ацукьда? Яраб иниз, и
сарайдиз кас-мас къведач жал?!
Са тапусдихъ агалтна, Аци-Баци хиялар ийиз ацукьнавайла, бирдан муьхцуьн рак ачухна, са къари
атана. Им гьа чаз чидай, чна чи махунин эвел кьиле ихтилат авур къари-баде тирди квез гьелбетда
чир хьана, зи дустар.
Къари-баде акурла, Аци-Баци гзаф шад хьана:

— Я баде, — лагьана ада, — я чан баде, заз гишинзава, заз са недай затӏ це.
— Ву-у-ув, я бала, вун вуж я? Икьван бицӏиди! Вун яниз гьинай акъатна? — хабарар кьуна
къари-бадеди вичин вилерихъ ягъан тийиз, тӏуб сарарик кутуна.
— Зун Аци-Баци я, баде. Хъархъу таран хва я зун... Кӏерецда яшамиш жезвайди тир...
— Хъша, хъша, чан бала, хъша кӏвализ, — лагьана бадеди. — Ваз мекьи хьана, дидедин ваз гишин
хьана дидедин... Ваз дидеди ахьтин афарар чрада хьи, ахьтин афарар!.. Ваз дидеди иситӏаяр, тӏачар
гуда... Ваз дидеди ксудайла лайлаяр яда... Ваз дидеди махар ахъайда...
Тӏуьна, хъвана, руфун къулайнавай Аци-Бацидин цӏару вилери, гъетери хьиз, нур гана. Адан
элкъвей тӏанутӏ хьтин чин, рагъ хьиз, хъуьрез акъвазна.
Къари-бадеди Аци-Бацидиз са гзаф хъсан шалварни перем цвана. Адаз нехишар авай гуьрчег ва
кьезил мясерар храна.
— Гила ви патавай зун санизни хъфидач, баде, — шаддиз лагьана Аци-Бациди. — Зун гила ви
хтул я.
— Чан зи бала-а-а! Чан зи масан! Чан бадедин рикӏин хия-я-ял! Бадеди вун гьикьван гуьзетнатӏа
чидани ваз, гьикьван?! — Хкажна Аци-Баци, вичин чинив агудна, бадеди адаз теменар гана...
Адан шадвилихъ тум-кьил авачир...
Зулни акъатна, кьуьд алукьна.
Дакӏардихъ къаю къув язавай, живедин цӏверекӏар къугъурзавай. Кӏвале чими тир. Къула цӏийиз
вегьей кӏарасри чӏакьракь-пакьракьдин ван тунвай.
Аци-Бациди, бадедин махарихъ яб акализ, ада чрай афаррикай лезет хкудиз, яргъи кьуьд акъудна.
Гуьлуьшан гатфар алукьна. Чуьлле къацу хьана, кьуд патаз векь, цуьквер акъатна. Таму-тара
хъуьтуьл ширин шагьвардал виш-риш ийиз эгечӏна. Тӏебиатдиз цӏицӏни пепе экъечӏнавай...
Са юкъуз, бадедивай ихтияр къачуна, Аци-Баци чуьлдиз фена. Ам, ашукь хьанвай вилералди,
вичиз акур гьар са затӏуниз — векьер-кьалариз, цуьквериз, гьашаратриз, пепе-шепедиз...
килигзавай. Гьар са затӏуни гададин фикир вичелди желбзавай.
Са чкадилай фидайла, Аци-Бацидиз пурпу руквадикай са вуч ятӏа хкечӏиз акуна. Гадади, акъвазна,
ам вуч ятӏа чирун кьетӏна. Яргъалди гуьзетайдалай кьулухъ, юзаз-юзаз, накьвадикай са еке рагъул
пепе хкечӏна. Вичин яргъи тӏарам апелар инихъ-анихъ юзурна, ам элкъвей цуькӏуьн тварар хьтин
вилерай Аци-Бацидиз килигна. Аци-Бацидиз кичӏе хьана, адаз кӏвализ катиз кӏан хьана, амма пепе
вичиз ислягь вилерай килигзавайди акуна, ам адаз тамашиз акъвазна.
— Вун вуж я? — хабар кьуна Аци-Бациди адавай.
— Зун? Рагъул пепе я ман зун. Адетдин рагъул пепе. Тӏварни Спелдах я... И зи яргъи спелриз
килигна, зи дидеди ганвай тӏвар я заз... Ваз зун чидачни?
— Ваъ, чидач.
— Бес вун вуж я?
— Бадедин хтул я зун. Атӏа тамун къерехда авай къазмада яшамиш жезвай бадедин хтул.
— Ви тӏвар вуч я?
— Аци-Баци.
— Хъсан гада я вун, Аци-Баци. Акунмазди, чир жезва. Ви чина хъвер ава... Бахтлу гада я... И зи
лувак са кесек галкӏанва. Вири кьуьдди ада заз секинвал гайиди туш.
Ада зав гьамиша са
къвалал ксуз туна. Минет хьуй, им алудиз куьмек ая... Зун алахъайтӏа, лув хаз кичӏезва...
— Башуьсте, гуда за ваз куьмек. Аци-Бациди гзаф мукъаятдиз Спелдахдин
лувал алкӏанвай кесек алудна. Спелдахди, шад хьана, са кьадар вахтунда, вичин лувар юзуриз,
«ж-ж-ж» ийиз, сесер акъудна.
— Вуна вучзавайди я? — жузуна гьейран хьайи Аци-Бациди.
— За жуван лувар ахтармишзава, абуруз гуж-къуват хкизва, — жаваб гана Спелдахди. — Гзаф
хъсан гада я вун, Аци-Баци. Бегенмиш хьанва заз вун... Гзаф бегенмиш хьанва... Ша чун кьвед
дустар жен... Кӏеви дустар..
— Зун рази я, — шад хьана Аци-Баци.
— Валлагь, дуст, са мурад ава зи рикӏе... Шаз залай ам кьилиз акъудиз алакьнач... Цӏи белки
алакьин.
— Ви рикӏе авай мурад вуч ятӏа, зазни лагьайтӏа, жедачни?

— Вахъай чуьнуьхдай затӏ захъ авач, дуст... Лугьуда за ваз... Заз, садра хьайитӏани, и гуьлуьшан
дуьньядал цӏар илитӏиз кӏанзава! Им аи эвелимжи мурад я.
— Лап хъсан мурад я, — лагьана Аци-Бациди. — Дуьз лагьайтӏа, са мурад зи рикӏени ава...
— Гьерекатна лагь! — тарпна
истемишна Спелдахди. И чӏавуз адан спелар, крчар хьиз, тик
акъвазна. Адан ихьтин тегьерди са геренда Аци-Баци вич-вичивай квадарна. Ахпа, са хиял
хъувуна, ада лагьана:
— Яб це, дуст.
Зи бадедиз
махар
чида. Гзаф хъсан махар... Са мах ахъайна ада заз... А
махуник кьадарсуз ажугълу, гзаф пис, мурдар амалар квай са хан квай...
— Ваз а хан акваз кӏанзавани?
— Тек са акваз ваъ, жез хьайитӏа, адаз са карни кьаз кӏанзава заз! Ам заз, жуван душман хьиз,
такӏан хьанва.
— Ви мурад кьилиз акъатдай мурад я... Хандиз кар кьаз алакьун заз чидач, ам акваз, адан
крариз килигиз валай алакьда.
— Гьикӏ алакьда кьван, завай ам авай чкадиз физ тежезвайла?! Бадеди заз ам ирид дагъдилай
анихъ галай вилаятда авайди я лагьана.
— Гьаниз фида чун, — кьетӏидаказ лагьана Спелдахди.
— Чун?
— Эхь, чун.
— Яни вунни зун ман?
— Эхь лагьаначни?!.
— Чун кьвед гьикӏ фида, вуна цавай лув гузвайди хьайила? — мягьтел хьана Аци-Баци. — Чиляй
физ хьайитӏа, вун захъ агакьдач. Цавай физвай вахъни зун агакьдач... Дуьз гьал жезвач...
— Ваз кӏандатӏа ,вун рази ятӏа, ваз кичӏе туштӏа, за вун зи далудаллаз ви рикӏиз кӏани кьван
чкайриз тухуда. Анжах заз пурар герек жеда...
— Ур-ра! — гьарайна шаддиз Аци-Бациди. — Пурар за бадедив храз тада, ур-ра!
Къанихвилелди векьин са шумуд пириш тӏуьна, Спелдахди Аци-Бацидиз лагьана:
— Са пуд юкъуз за жув кӏалубдиз хкида, дуст... Гзаф яхун хьанва зун... И хъуьтӏер... И хъуьтӏери
чал гьал тазвач, валлагь. Ибурукай и хъуьтӏерикай вучзавайди ятӏа, заз чидач... Дуьньядал
гьамиша гатфарни гад хьанайтӏа, ажеб туширни!.. Жува гьерекатмир. Хан санизни катдач. Ам
чаз аквада... Пуд йикъалай ша зи патав. Гьа и чуьлдиз та. Пурарни гваз ша. За вун гуьзетда...
Спелдахдиз сагърай лагьана, рикӏе зурба мурад гьатнавай Аци-Баци, элкъвена, кӏвализ хтана. Ада
бадедиз вичин фикир-хиялдикай лагьана.
Аци-Бацидин баде, квез чидайвал, зи дустар, гзаф хъсан баде тир.. Вичин хтул адаз гзаф кӏандай.
Адахъни, Аци-Бацидихъ хьиз, дуьньяда къекъведай мурадар авай, амма... Кьуьзуь хьанвай эхир
ам! Адахъ къуват амачир. Адалай алакьзамайди чуьлда, тама къекъуьн, кьурай цӏам-кӏарас, афарар
ийидай хъач-мач кӏватӏун тир...
Хтулдин фикирдал баде рази хьана. Ада гьасятда герек гъалар хкяна, Аци-Бацидин дуст Спелдах
патал гуьрчег пурар храна.
Аци-Бациди, кьарай хуьз тежез, пуд юкъуз гуьзетна. Кьуд лагьай йикъан пакамахъ, бадеди храй
пурарни гваз, чантада са тике фуни са кӏус ниси туна, ам чуьлдиз экъечӏна. Ина адал Спелдах
гьалтна...
Акьахна Аци-Баци Спелдахдин кӏула — лув гана Спелдахди. Тарарин, тамарин кьилерилай,
хуьрерин, кӏвалерин кьилерилай, са шумуд шегьердин винелайни са гьуьлуьн винелай лув гана,
яргъаз акъатна кӏула Аци-Баци авай Спелдах пепе. Эхирни агакьна ибур хандин къеле алай
чкадив. Къеледив агакьиз кӏам-шам амайла, акуна Аци-Бацидиз са къазмадин къавук квай
чубарукрин мукай айрандик са шараг аватнава. И шараг акунва жугъундал ацукьнавай кациз.
Вичиз акур кардикай Аци-Бациди дустуниз хабар гана. Дустуни чубарукдин шараг аватнавай
къазмадин айвандик лув гана. Чилел эвичӏайла, Аци-Бациди чубарукдин шараг вичин бедендалди
кӏевирна, адав псидив гатӏуниз тунач.
Гьарай-эвер кьилеллаз хтай чубарукри — дидедини бубади, шараг муказ хкажна ва АциБацидизни адан дустуниз чухсагъул лагьана.
— Чавай квез
куьмек кӏан хьайила,
чун гьасятда куь къуллугъда акъвазда, — лагьана
чубарукри абуруз.
— Гзаф сагърай куьн, чубарукар! — шаддиз лагьана Аци-Бациди. — Куьн гила чи дустар я! Хъсан
дустар!
Акьах хъувуна Спелдахдин далудал, Аци-Бациди сефер давамарна.
Хандин къеледин кьилелай са шумуд сеферда чархар яна, Спелдах тавханайрин къавун чӏередал
ацукьна.
— У-уф, галат хьанва зун валлагь, дуст. Югъни няни хьанва, чаз гишинни хьанва... Къведай
рекье чна затӏни тӏуьнач эхир. Икӏ чун кьведни харапӏ жеда...
Зи фикирдалди исятда чаз, фу
тӏуьна, ял ягъайтӏа хийирлу я. Вуна вуч лугьуда Аци-Баци? — жузуна Спелдахди.
Аци-Бациди лагьана:
— Хьуй ман. Зун ви меслятдал рази я. Спелдах хандин къеледихъ галай багъдиз вичиз векьин садкьве пириш нез фена. Аци-Бациди чантадай акъудна, нисидихъ галаз фан кӏус тӏуьна. Ахпа
абур, къвал-къвалаз яна, стхаяр хьиз ксана...
Экуьнахъ фад къеледин гьаятда инсанрин рахунрин, гьарай вургьайдин сесер чкӏана. И сесери
Аци-Бацини адан дуст Спелдах ахварай авудна. Къарагъна, чӏередилай килигайтӏа, Аци-Бацидиз
вичин бадеди ахъагъай махуник квай хан акуна! Ам халичаяр вегьенвай тахтуна, са кьакьан чкадал
ацукьнавай.
Адан кьилел ракъиник нур гуз къизилдикай авунвай кӏукӏ алай. Хандин гъиле, кьилел къизилдин
тул алай лаш авай. Ам элкъуьрна са шумуд касдин юкьва авай. Хандин чин гзаф чӏуру тир. Ада
гъилин ишарадалди, чилел икрам авунин лишан яз, ярх хьанвайбуруз къарагъун эмирна.
Хандал алай парталриз ва адан суйдиз фикир гузвай чӏавуз, Аци-Бацидиз, са шумуд касди, —
яракьламиш хьанвай итимри, — вилик кутуна гъана, хандин вилик са кесиб итим акъвазарайди
акуна.
— Хан вун сагърай! — лагьана са нуькверди, — и касди ваз цӏи харж ганач. И кас ваз пуд гьерни
вад риле техил буржлу я. Амма, хан вун сагърай, идаз харж гуз кӏанзавач...
Алай чкадилай чӏарни юзан тийиз, кьве вилни гуьтӏуь авуна, хан яргъалди кесиб касдиз килигна.
Кесиб кас, кьил тик кьуна, такабурдаказ вили цавуз килигзавай.
— Тарагъаж гьазур яни? — са кьадар вахт алатайла хьиз, суал гана ханди.
— Эхь, хан, гьазур я. Чна ам гьа л ви вилик квай мегъуьн тарцикай куьрсарун меслятнава...
— Кар аку! — эмирна ханди.
— А-гьа, — лагьана Аци-Бациди Спелдахдиз, — ихьтин алчах я кьван и хан... Идазни са вижевай
кар такьуртӏа, мад чакай кьведакай дустар хьана вучда?! Идан тифтиф цавуз акъуд тавурла, зани
вуна и дуьньядал яшашиш хьана вучда?..
Са гъвечӏи геренда нуькверри мегъуьн таран хилелай кьве патахъди цӏил авадарна, адан са кьилел
гьалкъа авуна, кесиб касдин гардандиз вегьена.
Гъилер ва кӏвачер кутӏуннавай кесиб касди хандиз лагьана:
— Зи язух ша, хан. Валлагь захъ ваз гудай харж исятда авач... Я гьерер авач, я техил авач... Зи
аялри са гужа-гуж югъ няни ийизвайди я... Захъ хьайила, за вал вири харж санал агакьарда.
Ханди адан гафариз ябни ганач. Адан чин мадни писдаказ чӏур хьана. Гьа и арада хандин итимри
къеледин къенез са яхун цӏару кал гъана. Ам акурла, кесиб касдай гьарай акъатна:
— Минет хьуй, хан, зи балаяр некӏедин стӏалдихъай хьайитӏани атӏумир! Аллагьдин хатур
аватӏа...
— Лал хьухь! — гьарайна ханди. — Инсанвал квачир малкамут! Вун гьахъ кӏани итим тиртӏа, вуна
ви хан инжиклу ийидачир... Къавун чӏередал
ацукьнавай Аци-Бациди хандиз къурмишдай са
фендиникай фикирзавай. Садлагьана адан рикӏел вичин жибинда авай чукӏул атана.
— И чукӏул аквазвани ваз, дуст? — жузуна Аци-Бациди Спелдахдивай, жибиндай акъуднавай
гъвечӏи ништӏер къалурна. —Ам вуч я? — суал гана Спелдахди. Вучиз лагьайтӏа, адаз ништӏер
садрани акур затӏ тушир.
— Им ништӏер я, дуст кас. Иниз килиг, ида и сам гьикӏ атӏузватӏа!
Спелдах гьейран хьана. Аци-Бациди са легьзеда чӏехи яцӏу са сам кьатӏнавай...
— Гьа и ништӏердалди чна кьведа атӏа кесиб куьрсарзавай тарагъаждин еб атӏуда... Им заз зи
бадеди багъишай ништӏер я... Гзаф хци ништӏер я, ваз акуна... И ништӏердалди садра за бадедихъ
галаз хъчар кӏватӏнай. Афарар ийидай хъчар.
— Ша лув гун, — лагьана Спелдахди.
— Ша ман...
Далудал Аци-Бацини алаз Спелдахди мегъуьн таран хилел, дуьм-дуьз гьа цӏил куьрсарнавай
чкадал, лув гана.
Мегъуьн тарал къалиндиз пешер алай, гьавиляй Аци-Бацини Спелдах хандин итимриз акун
мумкин кар тушир.
Аци-Бациди гьерекатдалди цӏил атӏана, са тах еб туна. Ахпа дустар мадни тавханайрин къавал
хъфена.
Нуькверри кесиб кас тарагъаждиз чӏугвазмазди, цӏил кьатӏ хьана. Хандайни нуькверрай гьарай
акъатна.
— Тар ахтармиша! — эмирна бирдан ханди. Гьинавачтӏани ана са кас чуьнуьх хьанва, тахьайтӏа
им жедай аламат туш!
Нуькверрикай са шумуд кас мегъуьн тараз хкаж хьана. Абуру таран гьар са хел, гьар са чхел
ахтармишна: касни акунач. Чилел эхвичӏна абуру хандиз лагьана:
— Хан, вун сагърай, тарце касни авач.
— Ятӏа, цӏил ктӏайди я... Фена са маса цӏил гъваш.
Нуькверри маса цӏил гъана, адан са кьилел гьалкъа авуна, таран хилекай куьрсарна. И ебни АциБациди кьатӏна...
—Заз чида вуч ийидатӏа! — рахана нуькверрикай сад. — Аквадай гьаларай чи хандиз тагай харж
тӏуьна, и итим гзаф задан хьанва. Им са жуьрединни цӏилеривай эхиз жезвач... Ша чна и кас
балкӏандин чӏарарикай авунвай цӏилиникай куьрсарин, хан!
Хандиз вичин нуьквердин меслят хъсан акуна, балкӏандин чӏарчӏин цӏил гъиз туна.
Аци-Бацидини Спелдахди мадни чпин кар якуна. Нуькверар цӏийи цӏил гъиз складдиз фейи чӏавуз,
Аци-Бациди чӏередин са къванцивай гуьцӏиз, ништӏер хци хъувунай... Ада балкӏандин чӏарчӏин
цӏил регьятдиз атӏана.
И сеферда цӏил кьатӏ хьайила, хандин вилер думбул хутар кьванбур хьана, къецел акъатна.
— Им вуч аламат я зи вилериз аквазвайди?! — гьарай акъатна адай. — Им гьикӏ жезвай кар я?
Жинжи кӏвалах аватӏа гьа-а, гадаяр?!
— Чидач, хан, — лагьана балкӏандин цӏил гъун меслят къалурай нуькверди, — и цӏилини виш
касни эхдайди я... Им гзаф кӏеви цӏил Я... Имни кьатӏ хьайила...
— Акунани, хан, — рахана шад хьайи кесиб хас, — зи гафар талукь касдал агакьнава!
Са геренда хандин кьил хура гьатна. Ахпа, фикир авуна, ада эмирна:
—Ахъая ам! Азад ая... Кални вахце. Зи нехирдайни са пуд кал це адаз... Зи кьилелай хата-бала
алуд!..
Нуькверри хандин эмир кьилиз акъудна. Кесиб кас, вилик вичиз гайи калерни кутуна, вич
къутармишайбур вужар ятӏа чирни тахьана, хъфена...
Аци-Бацидини адан дустуни, къавун чӏередал ацукьна, ханди мад вуч ийидатӏа, гуьзетзавай.
И сеферда нуькверди хандиз са ктабдай са гзаф инсанрин тӏварар кӏелиз эгечӏна: Али, Вели,
Мели, Пӏели, Тӏели, Кӏели...
—Гьакьванбур зи кьушунда заз кьуллугъ ийиз рази тушни?!— гьарайна ханди.
—Рази туш, хан, вун сагърай, — жаваб гана ктаб кӏелзавай нуькверди.
—Гьинава абур? Исятда кьуна зиндандиз вегь!
— Абур фадлай ви зинданда ава, хан. Ханди вичин кьам чухвана ва кьилелай хутӏунай къизилдин
кӏукӏ ахлукӏ хъувуна, лагьана:
—За абуруз ийидайди ийида.. Гьерекатна кӏарасар гъваш, и майдандал зурба цӏай ая. Гьа инал, и
зи вилик ая!.. Чрада за абур... Чан аламаз чрада!
Sez Lezgin ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Шарвили (риваятар, махар) - 9
  • Büleklär
  • Шарвили (риваятар, махар) - 1
    Süzlärneñ gomumi sanı 4235
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1588
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Шарвили (риваятар, махар) - 2
    Süzlärneñ gomumi sanı 4131
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1475
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Шарвили (риваятар, махар) - 3
    Süzlärneñ gomumi sanı 3956
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1598
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Шарвили (риваятар, махар) - 4
    Süzlärneñ gomumi sanı 4034
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1626
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Шарвили (риваятар, махар) - 5
    Süzlärneñ gomumi sanı 4063
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1633
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Шарвили (риваятар, махар) - 6
    Süzlärneñ gomumi sanı 4018
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1603
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Шарвили (риваятар, махар) - 7
    Süzlärneñ gomumi sanı 4002
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1528
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Шарвили (риваятар, махар) - 8
    Süzlärneñ gomumi sanı 4042
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1624
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Шарвили (риваятар, махар) - 9
    Süzlärneñ gomumi sanı 2853
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1267
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.