Latin

Шаир ва педагог

Süzlärneñ gomumi sanı 930
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 621
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
Лезги эдебиятда вичин лайихлу гел тур шаир ва педагог Абдул Муталибован 110 йис тамам жезва.
Гьайиф хьи, вич чи девирда яшамиш хьайи шаир ятӏани, адан биографияда ам хайи я варз, я число къалурнавач. Мукьва-кьилийризни ам анжах 1906-йисуз Докъузпара райондин Макьарин хуьре кесиб лежбердин хизанда дидедиз хьайиди яз чизва.
Килфетдиз рузи къазанмишун патал гагь Къубада агъайрин гъилик бичинчивал ийиз, гагь Азербайжандин хуьрера девлетлуйрин малар хуьз хьайи бубадин гуьгъуьна аваз къекъвез, адан аял йисар акъатна.
Амма гележегдин шаирдиз лап муракаб уьмуьр, адан важиблу тарсар чир хьана. Гьеле аялзамаз бубади ам ашукьрин ирсиниз мукьва авуна, са тӏимил вахтундилай зигьин авай жаванди вичин чӏаларни теснифиз башламишна.
Советрин девирда адан яратмишунрин булахдал чан атана, чи эдебиятдин суфрадални шаирдин къелемдикай хкатай цӏудралди лап хъсан шиирар, манияр, поэмаяр атана. Адан сифте эсерар гьеле алатай асирдин 30-йисара чапдай акъатна. Ватандин Чӏехи дяведин йисара лагьайтӏа, яшлу несилдин шаирар тир Хуьруьг Тагьирахъ, Нуредин Шерифовахъ, Насруллагь Нуридихъ, Шагь-Эмир Мурадовахъ ва масабурухъ галаз санал Абдул Муталибовани акунани такӏан вагьши душман дарбадагъ авун патал вичин илгьам генани ифирна, дагъвияр кьетӏен кьегьалвилерал руьгьламишдай чӏалар теснифна.
А девирда ада яратмишай “Элжекар” тӏвар алай поэма, “Заз дидеди икӏ лагьана”, “Гитлеран шел”, “Красноармеецдин кьин”, “Берлиндиз немсерин офицерди кхьей кагъаз” ва маса шиирар лезгийрин рикӏ алай эсерриз элкъвена. Абурун метлеб гилани квахьнавач.
Дяведилай гуьгъуьнин йисара Абдул Муталибова цӏийи девирдикай, чи баркаллу зегьметдин игитрикай, чи хуьрерикайни убайрикай кхьенвай эсерар, лирикадин назик манияр чи къенин ва къвезмай несилар патал надир ядигарар я.
Тарихдин тахсирлувал яни, тахьайтӏа шаир вич датӏана маса къайгъуйрин яцӏа авайни, вичел чан аламаз адаз гайи хьтин еке тӏварар, лайихлу наградаяр авач. Амма ада саки 50 йисан девирда анжах са чкадал — Дербентдин педучилищеда (гилан колледж) акьалтзавай несилриз дидед чӏалан ва литературадин тарсар гайиди, чи саки вири мектебра алай аямда кӏвалахзавай дидед чӏалан ва сифтегьан классрин муаллимар адан ученикар, адавай чирвал ва тербия къачурбур тирди фикирда кьурла, чаз Абдул Муталибован кардин ва яратмишунрин важиблувал са кьадардин аннамишдай мумкинвал жезва.
Са бязи “акьуллу” ксари Абдул Муталибов писателрин Союздин член тушир лугьуз, адан эсерар чи поэзиядин антологийра тун тавунин теклифарни ганай. И кар гьакӏ авунни авуна. Амма адан эсерар чи учебникрани хрестоматийра, чи рикӏерани мецера фадлай гьатнава!
Шаирди чун патал “Экуьн ярар”, “Рикӏин гафар”, “Ватандин къуллугъда”, “Ватан”, “Гьим хъсан я?” ва маса ктабар тунва. Мегер им гьакӏ цӏар яна физ жедай ирс яни? Ада лезги поэзиядин тамам девир: дяведилай гуьгъуьнин йисарин чкӏанвай майишат арадал хкунин, цӏийи рекьер, муькъвер эцигунин, цӏийивилихъ умудлу яз гьерекат авунин девир арадал гъанва. Адавай гзаф шаирри тежриба ва чирвал къачурдал шак алач. Иллаки сатирадинни лирикадин эсерар яратмишунин карда.
Адан чӏалар гьакьван сеслу ва везинлу я, кӏелиз ва рикӏел хуьзни регьят я. Гьавиляй абурукай гзафбур халкьдин рикӏ алай манийризни элкъвенва! “Кӏварчагърин дере”, “Бике”, “Зилфи”, “Вучда вуна”, “Зи рикӏ перишан жедачни,” ва маса манияр рикӏел хкун бес я.
Къе чаз шаирдин гьакъиндай адан дустарин ва ученикрин фикирар ва вичин эсеррикайни чап ийиз кӏанзава.
* * *
— Шаирдихъ галаз зи садни кьве суьгьбет хьайиди туш. Ам заз фадлай чизвай кас я. Гьеле 1950-йисан гатуз Махачкъалада кьиле фейи жегьил шаиррин совещанидал чун таниш хьанай. Совещанидилай гуьгъуьниз шегьердин челегардай заводда рабочийрихъ галаз, кьиле Абдул Муталибовни Назир Агьмедов аваз, са десте жегьил шаирар гуьруьшмиш хьанай. Гьанал за зи шиирарни кӏелна, гуьгъуьнлай санал чи шикилни янай. Дербентдин педучилищеда кӏелдайлани Абдул Муталибов зи муаллимни хьайиди я. Гьа чӏавуз чи араяр бегьем ачух хьанай. Чи рахунар, суьгьбетар гзаф жедай.
Гьа чӏавуз заз якъин хьайивал, амни, зун хьиз, хуьруьн Советдин секретарвилелай башламишна, къуллугърик акатай кас тир.
Адан гьа жегьил чӏаван уьмуьрни регьятди хьанач. Яшариз акъатайлани, адаз уьмуьрдин рекьер гегьеншбур, цӏалцӏамбур гьатнач. Хъутӏаларни ацалтна. Районда авайла, ам заз са шумудра мугьман хьайиди я. Къияс Межидовани ада санал заз чпин уьмуьрдин рекьерикай, четин вядейрикай суьгьбетар ийидай. Къияс дайидиз хьиз, Абдул Муталибовазни сагъсузвили тади тӏимил ганач.
Залум азарри абурун хейлин мурадар амукьарна, чи фикирра туна.
Абдул Муталибов хьтин, къенин несилриз чешне хьайи, чаз вичин руьгьдин акьалтӏ тийир девлетар тунвай шаирдин-муаллимдин фикирар гьакъикъатдин крариз элкъуьрун ам кӏани гьар садан буржи я. Адан къамат садрани вилерикай хкат тийидайвал, чӏалари даим чи япарани рикӏера вандайвал авун чи, яни алай аямдин несилрин, хиве гьатзава…
(“Лезги газетдин” 1996-йисан 4-августдин нумрадай)
* * *
— Абдул Муталибов халис шаир хьиз Ватандин дяведин йисара машгьур хьана. Немсерин чапхунчийрин чӏуру къастар ачухарзавай, Советрин аскеррик руьгь кутазвай, фронтдиз куьмек гузвайбур гьевеслу ийизвай ялавлу чӏалар лезги хуьрера, цӏайлапандин хьелер хьиз, чкӏана, абур инсанрин рикӏера гьахьна: “Дидедин тапшуругъ”, “Заз дидеди икӏ лагьана”, “Эверзава заз”,
“Элжекар…” Иллаки “Элжекар”…
“Элжекар” сюжет авай шиир я, адаз гъвечӏи поэма лагьайтӏани жеда. Ам гзаф инсанриз хуралай чир хьанвай, клубрин сегьнейрилай кӏелзавай: фронтдиз куьмекар гузвай гьар са инсандин мурад вичи ракъурзавай савкьатар багърийрив агакьун тир… Гьавиляй вишералди, агъзурралди элжекрин, гуьлуьтрин къене гьар сада вичин тӏвар, адрес кхьенвай чарар твазвай.
Умуд кваз, гъуьлелай, стхадилай, хцелай… жавабар гуьзлемишзавай… И вири умударни, гуьзлемишунарни, шадвилин ва пашманвилин накъварни Абдул Муталибован “Элжекар” эсердихъ галаз алакъалу тир.
Кьакьан буйдин, ацӏай якӏарин, Шагь дагъдин раган пад хьтин итим камаллу суьгьбетчини, гаф атай чкадал элкъуьр тийидай зарафатчини тир. Ада сатирадин хъуьруьн квай эсерар теснифун дуьшуьшдин кар туш. Абдул Муталибова кхьенвай сатирадин шиирар, къаравилияр ва гьикаяяр кӏелзавайбурун рикӏелай алат тийидай кьисайриз элкъвенва. Икӏ “Чан жуван багъ, чан жуван сал”, “Кӏвалив угъри эгечӏдач”, “Вун икьван геж куьз хтана?” ва маса эсеррикай мисаларни къемедаяр хьанва.
А.Муталибован Мелик буба лезги халкьдин рикӏ алай игитрин: Малла Насрединан, Квасадин, Касбубадин ва маса ксарин жергедик акатзава, абурулай тафаватлу яз, ам чи девирдин инсан я, Мелик бубадин къаравилиярни чи девирдиз талукь я.
(“Лезги газетдин” 1991-йисан 29-октябрдин нумрадай)
* * *
Йисар, девирар физ алатда, амма Абдул Муталибов хьтин шаирдин ирс квахьдач. Ада вичикай лагьанва:
Эмина чаз кутур багъда
Гъвечӏи тарцин дувул я зун.
Зи уьмуьрда гьич садазни
Писвал тавур Абдул я зун…
Ингье, вучиз адан тӏвар лезги халкь амай кьван рикӏел, мецел аламукьдатӏа. Эмина кутур багъ эбеди сагъ амукьдайди я.

Мердали Жалилов
"Лезги газет"
Sez Lezgin ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.