Latin

Къилинж Къемер - 16

Süzlärneñ gomumi sanı 4109
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1884
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
Милея къереяр, мереяр, чумалар, ичер... кӏватӏзава, душабар, цурар ргазва, зурар
кьурурзава. Султалиди векьер кӏватӏзава, гьаятдал тая эцигзава. Гелхеназ гьеле
мал-хеб хьанвач, гьавиляй ада къуншидиз куьмекар гузва: нин кӏвале вуч аватӏани
кьве хзандинди я.
Са гзаф кӏвалахар агат тавунмаз, гуьзлемиш тавур кьуьд атана. Пакамахъ
къарагъай жегьилриз кьуд пад лацу, хъуьтуьл, залан туькдин юргъанди кӏевирнаваз акуна. Тама тахьай хьиз секин я, на лугьуди, къушар ва вагьши гьайванар живедин кӏаник са вил ахвар хъийиз къатканама. Анжах Султалидин яру жагъа алай
кӏекре дуьньядиз экв хьанвайдакай хабар гузва.
- Я Султали! Вуна заз, аранда кьуьд жедай туш, лагьаначирни? Бес им вуч я?! -Къемер живеди басмишнавай тарариз, яргъай аквазвай хайи дагълариз килигзава.
-- Ина икьван жив къвайила, чи Муграгъа гьихьтин маргъалар аватӏа?
- Аранда кьуьд жеда, амма чи хуьре хьтин мишекъатди ваъ, -- Султалини
гьаятдиз экъечӏна. -- И жив къе-пака цӏрадайди я, мад зул давам жеда, -- ада живедикай гъвечӏи кӏватӏ авуна, сусал гьалчна. Къемерни жаваб тагана акъвазнач -ада гъуьлуьн кьамал са гъапа авай жив вегьена, тама ван гьатдайвал хъуьрезхъуьрез къуншидин къазмадихъ фена. -- Милей! Экъечӏ! Сад лагьай жив мубаракрай! Ша, чун живедин кӏватӏар гьалчиз къугъван!
Майдандал Гелхенни Милей экъечӏна, саламар гана, къугъуник экечӏна. Цӏийи
хуьруьн жегьил агьалийрин гьарай-эверри тамун жемят ахварай авудна. Малариз, хипериз ва балкӏандиз векьер кутуна, Къемерни Милей пакаман тӏуьн гьазуриз эгечӏна. Къазмайрин къавар живедикай михьна, Султалини Гелхен там
акъашиз фена: кӏекӏейрин тук-тукрин ванер квахьна, нажахрин гуп-гуприн ванер
акъатна...
Югъ рагъ авай, умунди хьана. Тарарин хилерилай живер авахьна, цӏраз
башламишна, тамун жигъирра ятар гьатна. Нянрихъ аяз акъатна, чил тӏакьузва...
- Вувв, заз мекьи хьана, -- зурзун акатна, Къемер къазмадиз гьахьна. – Ваз кеф
я, -- лагьана ада цӏай кузвай къулан вилик ацукьнавай Султалидиз.
- Исятда вазни кеф жеда, -- садлагьана къарагъна, Султалиди свас къужахламишна, цавуз хкажна, къазмадин юкьвал са шумуд сефер элкъуьрна,
пипӏе
экӏянавай кавалдал ярхарна, теменар гуз башламишна.
- Акъваз, акъваз, я гада! -- гьарайна суса. -- Заз кӏвалахар амайди я. А кӏвалахар ахпа...
- Вуч кӏвалахар ама?
- Фитер гадарна кӏанзава.
- Абур пакамахъ гадара. Туштӏа, алай чкадал аламукьрай, арандин шатӏийрин
адет тирвал, вири санлай гатфариз гадарда.
- Ваъ, ваъ, гъвечӏи гьаят я, ниэр гьатда, -- гъуьлуьн гъилер буш хьайила,
къарагъна, кӏурт алукӏна, Къемер экъечӏна.
Гьаятда хурушум хьанва. Къемера кьуькуьналди Султалиди храй чӏехи куткундиз тӏакьузвай фитер вегьена, кӏулал хкажна, тамук тади авуна. Дар жигъирдай са
шумуд цӏуд къадам фейила, ам эрчӏи патахъ галай гъвечӏи майдандал акъатна.
Япара чакъалрин гьараяр, типӏерин ванер гьатна. Куткун эчӏирдайла, адаз тамукай хкечӏна вичелди къвезвай рагъул кицӏ, ваъ, ваъ, жанавур акуна. "Вув, за гила
вуч ийин?!" -- гьарайиз кӏан хьана, амма туьтер садлагьана кьурана, ван акъатнач.
Къемеранни жанавурдин арада кьуд-вад къадам ама...
Вилера цӏаяр кузвай
вагьшидин гуьгъуьна мад гьа са вич хьтинди ава, адан
гуьгъуьнай мад сад
аквазва... "Ибур гьикьван ава? Ибуру зун неда гьа!.. Бес чӏурук мал-хеб кумай
кьван жанавурри инсандал вегьедач, лугьудачирни?.. Бес
ибур залди вучиз
къвезва?! Сул-та-ли-и-и!"-- гьарайна, амма мад сес акъатнач. Буш куткун вилик
кьуна, Къемер кьулу-кьулухъ жезва, рикӏяй агъзур хиял физва: "Икьван зегьметар чӏугуна, икьван душманар къазанмишна, саламат амай чан жанавуррив нез
тадани? Вак хьайи Шагьмурадав, Къемер Муьшкуьрдин тама жанавурри тӏуьна,
лугьудай хабар агакьардани?! Ва-а-аъ... Бес вучда?" Вилерикай муграгъвийри
чпин хиперал вегьенвай жанавур кьадай шикил карагзава: жегьил чубанар, кьвекьвед хьана, катзавай къачагъдихъ галтугзава, эхир ам элкъуьрна кьазва ва ахпа
сад, виридалайни викӏегьди, чухвадин хилерни къакъажна, яракь гвачиз, гужлу
кьецил гъилер виликди яргъи авуна, вагьшидин туьтуьх кьаз, вилер вагьшидин
вилера туна, физва... Са сеферда икӏ жаванур Дагълар бубадини кьунай... "Яраб
завай жедачтӏа?... Сад тиртӏа... Ибур са шумуд ава эхир..." Гьа и легьзеда жанавурди куткунда хур эцяна -- Къемер кьулу-кьулухъ фена, ацукь хьана, куткунwww.ӏezgӏchaӏ.ru

ни адан кьилел акьалтна. "Вув, зун куткундик акатна хьи... Гила за вуч ийин?" -гьарайиз алахъна, хьанач.
Къемерак сурун фул акатнава. Вилик квай жанавурди куткунда, кьифрехъ галаз
къугъвазвай каци хьиз, тапацар эцязава. Гуьгъуьна авай жанавурар куткундив
къваларикъай агатиз алахъзава, амма живеди кьунвай мегъуьн тарари, жигъирдин
дарвили мумкинвал гузвач. "Яраб гьаятда авай Къамбадиз жанавуррин ни
къвезвачтӏа?! Ам элуькь кьванни ийизвач хьи? Султалидиз хабар жедай... Икӏ зун
и хайратри неда гьа!..."
Дишегьлидин кичӏевал садлагьана квахьна, ада вичи вич къутармишуникай
фикирзава: "Куткун залай алуд тахьайтӏа, жанавурривай заз са зарарни гуз жедач,
-- дишегьлиди куткундин къерехар чилив игисна кьуна. -- Зун мад са тӏимил геж
хъхьайтӏа, зи куьмекдиз Султали къведа. -- Жанавурдин хци кикер куткундин
къенезни акъатзава, абур Къемеран кӏуртунихъ галкӏизва. – И куткун са тӏимил
чӏехи тиртӏа, завай цуквал ацукьиз жедай, тахьайтӏа чилел алкӏана, завай санихъни юзаз жезвач. – Садлагьана рикӏел вичин хурук бицӏи гапур квайди хтьана,
гьасятда эрчӏи гъил кӏуртунин кьулак фена. -- Гва, гва! -- шад хьана, перемдин
хурукай гапурхкудна, мягькемдаказ эрчӏи гъиле кьуна, куткундин кӏаникай,
тӏваларин
буш
арайрай
вичелди
къвезвай
жанавурдин
пацара
эцягъиз
башламишна. -- Идай са стӏал иви акъатун бес я, жанавурар сад-садал элкъведа, -гъуьрчегъанри ийидай суьгьбетар рикӏел хтана, фикирзава Къемера. Амма гапур
галукьзавач... Эхир вагьшидай гьанцӏ акъатна. -- А-гьан... Гьикӏ я?! -- живедал
яру гел хьана, мад са гел, гуьгъуьна авай жанавурри ни чӏугвазва, абурук къалабулух акатзава. -- Гила зун, чи гъуьрчехъанрин гафар турус яни, тушни, килигда!"
Хер хьанвай пац хкажна, сад лагьай жанавур акъваз хьана. Кьвед лагьай жанавур, живедал хьайи гелерихъ ни акална, хер хьанвайдав агатна, ивидин стӏал
кӏвахьзавай тапацдал хкадар хьана. Сад лагьайда кӏир экъисна, ам вичив агуднач,
амма пуд лагьайдани гьужум авурла, сад лагьайди ярх хьана, хци сарар экъисна,
пудни, сад-садал алчуд хьана.
Куткун кьилел алаз къарагъна, Къемер, вилериз затӏни тахкваз, къазмадихъди
катна.
Къулан патав ацукьна, чуьнгуьр язавай Султалидиз гьаятдай папа эверзавай ван
хьана, кицӏни элуькьиз башламишна. Рикӏик къабалух акатна, гъуьл кӏвачел акьалтна, ракӏарихъ фена.
- Султали! Жанавурар! -- ахъа хьайи ракӏариз Къемер сухулмиш хьана. -- Султали, -- адан нефес кьуранва.
- Жеч?! – гапур кьуна, Султали гьаятдиз экъечӏна хтана. – Амач… Ваз кичӏе
хьанва, - папаз яд гана, ацукьарна, чан-рикӏ авуна.
Гьарай-эвердин ванцел ракӏарай Гелхенни Милей атана.
- Вахъ вуч хьана, чан вах? -- хабар кьазва къунши сусва.
Къемера галкӏиз-галкӏиз вичин кьилел атай дуьшуьшдикай суьгьбетна.
- Агь, зун. Агь, ахмакь зун! Бес хъуьтӏуьн йифиз тек паб тамуз ракъурдани?! Султалиди тахсир вичин хиве твазва. -- Эгер вун а вагьшийрин хурукай къутармиш хьаначиртӏа, за вучдай? -- хабар кьазва сусавай. – Икьван зегьметар, азиятар
чӏугуна, кьисмет хьайи свас бес икӏ гъиляй акъуддайни?! Акъатнайтӏа, вучдай?! - хияллу хьана, лагьана: -- За муграгъвийриз вуч жаваб гудай?!
Мал-хеб арандиз куьчарна, дагъвияр секин хьанва. Живери, муркӏари кьуна,
винелай секинзавай хуьре хъуьтӏуьз хас гьерекатар кьиле физва: тӏачар кутазва,
савар регъвезна, сар ядай ва гамарни халичаяр храдай мелер ийизва, кӏуртар ва
кавалар цвазва... Кимер итимрай ацӏанва, гзафбурун гъиле
жуьреба-жуьре
кеспияр ава...
Агьмад-эфенди атайла, кимел алай гьвечӏи-чӏехи къарагъна, салам кьуна,
сакъадиз гьарда вичин чка теклифна. "Пара кьадар сагърай, рухваяр", -- лагьана,
ам гьамиша вич ацукьзавай лацу къванцел ферикъат хьана.
- Хуьре-кӏвале вуч хабарар ава, жемят? -- жузуна эфендиди патарив гвай
итимривай.
- Хийир я, эфенди. Ви кефияр, къари гьикӏ ава? – жузуна итимри.
- Хъсанзава, шукур хьуй чӏехи тир Аллагьдиз. Чун, зунни къари, эхиратдин
йикъал вил алаз, акъвазнава, - сефилдаказ жаваб гана эфендиди.
- Аниз физ тади къачумир, эфенди, -- лагьана Шагьабудина.
- Я рикӏелай алудунни дуьз туш: ам гьар са инсандихъ галай югъ я.
- А югъ галайди са чна рикӏел хуьналди кӏвалахар туькӏуьрзвач, чан эфенди,
вирида: эмирдини, кавхадини... рикӏел хвена кӏанда. Амма абуруз
къурух-
къайтах чизмач, - Шагьабудинан сесиник бейкефвал ква.
- Инрал кавха аквазвач хьи? – Агьмад-эфендидиз кавхадиз ийидай туьгьметар
ава.
- Кимел экъечӏиз регъуьзва жеди ман, - лагьана тажир Демира.
- Вучиз?
- Ахьтин, тамам са хуьруьк квай жегьилар, Султалини Къемер, суьргуьндиз
акъудай, Пеленгални Самбурал дубара вегьей кавха вуч чин алаз кимел экъечӏда?!
– тажир хъуьрена.
- Куьн гьахъ я, куь гафар зи гафарни я, жемят. Ихьтин суьгьбет зинни эмирдин
арадани хьана, -- эфендидалай залан нефес алахьна. -- Завайни вири
месэлаяр гьялиз жезвач.
Жемятдиз чизва: Агьмад-эфенди себеб яз, Дагъларани Шагьмурада жегьилрилай кьисас къахчунач, кӏанз-такӏанз яваш хьана, бармакар вилера туна.
-
Шагьмурад чи шегьердин кавхавилиз лайихлу туш, -- Муграгъа фадлай адет
хьанвайвал, азад магьалдин, хуьруьн регьберар халкьдин векилри-картари хкязавай. – Ам дегишарна кӏанда! Ам эмирди гьикьван фад квадарайтӏа, гьакьван фад
жемят секин жеда, - малумарна Шагьабудина.
- Дуьз лугьузва касди. Чун рази я, -- тестикьарна уьзденри.
Чина азиятдин биришар аваз, Агьмад-эфендиди кимин сакъайриз яб гузва.
Эхиримжи йисара адаз са шумуд азарди: кпулди, мазулади ва кьери яд кьуни
тади гузва. Яшарни хьанва, кьудкъанни цӏудав агакьзава. Цӏи гатуз адан эхиримжи сухтаяр, медреса куьтягьна, чпин хуьреризни шегьерриз хъфена, гьар сад са
къуллугъдал хьанва. Хтул Пеленга Багъдатда кӏелзава, чӏехи бубадин вил ам
хтунник, вичин эвез медресада тарсар гуник ква.
- Агьмад буба, ваз и дуьньядин гьалар гьикӏ аквазва? -- жузуна чавуш
Цӏарухвади. -- Хъсанвилихъ яни, писвилихъ?
- Девирар, хва, къвез физва, девиррихъ галаз чилер-цаварни, хуьрер-кӏвалерни,
инсанарни дегиш жезва... Заз чиз, -- эфенди хияллу хьана, -- гзаф дегишвилер
хъсанвилихъди я: кӏел-кхьин акъатун, цӏийи хуьрерни шегьерар кутун, жуьребажуьре миллетрин векилар шегьерра меслятдалди яшамиш
хьун, алишвериш
авун... хъсан кӏвалахар я... Ахпа пис крарни ава: са касди масадаз хаинвал авун,
са миллетди маса миллет вичин пацук кутун, шер-фитне авун... пис я... Къадим
Мисрида са пачагь-фергьаван стха кьейила, адан тахтуна ацукьай муькуь стхади,
чахмахдин къванерилай кьейилан тарихар чӏуриз, вичинбур кхьиз туна... Маса
мисал: чал къадим лезги тӏварар сад-кьвед алама, саки вири араб, фарс ва туьрк
тӏварар хьанва. Инсанринбур хьиз, варцарин тӏварарни дегиш хьанва: са девирда
чи чӏехи бубайри варцариз ибне, нава, тамуз, чиле, мара, баскӏум, гьерер, эхен...
лугьудай; абурукай чаз чидай яр, цӏиг хиб чиш, кьуьгъвер, алкъвар-талкъвар,
элхен-гелхен... хъхьана; эхиримжи асирра чна арабривай къачунвай магьарам,
рамазан, шагьбан... ишлемишзава. Инсанар кӏеве гьатзава: фекьи рахазвай чӏалан
гъавурда уьзден, уьзден рахазвай чӏалан гъавурда савдагар акьазвач. Низ чида, чаз
мад вуч ахквазматӏа? Аллагьдин кьадарар я, рухваяр, рази хьана кӏанда.
- Багъишламиша, чан эфенди, -- итимрин арадай мад тажир Демиран ван
акъатна: -- Аллагьди инсандин чина вилер тунва, кьиле акьул тунва. Бес чнани
фагьумна кӏанда эхир: хъсан кар авуна кӏанда, писди -- ваъ... Чпин кьисметдал
рази хьанайтӏа, и хуьряй катнавай жегьилрин язух туширни? Инсафсузрикай катна, абуру чпин кьисмет масакӏа туькӏуьрна... Зун, эфенди, аси инсан туш. Гьамиша рекье-хуьле авай инсан яз, заз чизва: гьар са кар жува кьатӏузвайвал, гьахълувилелди, ислягьвилелди, чарадаз зарар тежедайвал авун кӏанда.
- Вуна дуьз лугьузва, гьуьрметлу тажир, -- Агьмад-эфенди жемятдиз килигна. -За инсанриз гузвай насигьатар, медресада гайи тарсарни гьа вуна лугьузвай хьтибур я: диде-бубадиз гьуьрмет ая, ватан хуьх, ислягьвилелди яшамиш хьухь, гьар
са кар фагьумдалди ая, зегьмет чӏугу...
Агьмад-эфенди хтайла, кӏвализ Дагълар атанвай. Бубани хва къулан вилик
ацукьна, суьгьбетрик экечӏна.
- Диде лап зайиф хьанва, -- лагьана хци.
- Ун, -- пашмандаказ рази хьана Агьмад-эфенди. -- Яшар я ман, инсафсуз яшар...
Къари къужадилай яшариз санбар гъвечӏи я амма фад къуватдай аватна. Эхиримжи йисуз ам акваз-акваз, звар алатай сун гъал хьиз, гъуьргъуь хьана: сифте
юкь вегьена, ахпа гъил метӏез ягъиз хьана, ахпа цуквал ацукьна, къекъвез хьана,
гила... дабанрал кьван ацукь
хьанва, бадбад хьиз, инихъ-анихъ галтад жез,
къекъвезва. Вичи, гьахьтин гьал алатӏани, кӏвалин михьивилерни ийизва, къужадин къайгъуни чӏугвазва.
- Я баде, вуна са карни мийир, -- лугьузва адаз Ципезана. – Вири кӏвалахар за
ийида.
- Я бала, са карни тавурла, бес зун рекьидачни?! – баде, сарар амачир сив
ахъайна, хъуьрезва.
- Вучиз рекьида?
- Акъвазнавай яд китӏизва, векь ягъ тийизвай дергесди муьрхъуь кьазва… Инсанни гьакΙ я, чан бала.
- Вавай жезмач, чан баде.
- Бес Агьмад бубадихъ вуж гелкъведа? Адан язух тушни?
- Вич фена сурун япал ала, зи язух чӏугвазва, -- Агьмад-бубадин пӏузарик мили
хъвер акатзава. -- Агь, чан къари, ви мергьяматлувал вуч я!
Бубадинни хцин суьгьбетар Дагъларан хзандикай физва, амма садни Къемеракай рахазвач, на лугьуди, элячӏна фейи рушакай рахун туба я.
- Ви пабни зайиф хьанва, -- лугьузва Агьмад-бубади Дагълараз. – Накь зун
атайла, вун Вегьрен тӏулал базардиз фенвай... Чна санбар суьгьбетарна. Ципезанайни кьве кӏвалихъ гелкъвена акъакьзавач. Са яд гъун гьисабайтӏа, аялдал гьикьван зегьмет гьалтзава?!
- Пеленгаз мехъерарна кӏанда, буба. Квез хтулдин свас еке куьмек жеда.
- Чарасуз кӏанда, хва. Сифте гада хтурай ман...
- Нин руш це лугьун? Хиялда вуж ава?
- Ваз чи фикир чизвачни?
- Ваъ.
- Шагьабудинан руш це лугьуз кӏанзава.
- А зи душмандин?! -- Дагълар цавуз акъатна.
- Ваз малум тирвал, хва, шаз жегьилри, ви хтулдини Шагьабудинин руша, яйнахра чпи-чеб хкянава! Чна абуруз къадагъа эцигун дуьз туш, -- секиндаказ лагьана бубади. – Шагьабудин ви душман туш, ви душман вун хьана.
- Бес завай руш къакъудай, зун вири шегьердин вилик бедламнавай, зи паб месиз ягъиз тур касдин руш за зи кӏвализ свасвиле гъидани?! – Дагъларан чин яру
хьана, гардандин дамарар, тупӏар хьиз, дакӏунна.
- Маса рехъ аач, хва.
- Бес чуни хъел жедани?!
- Ваъ.
- Бес вучда?
- Рушар элячӏна финар гзаф хьайи дуьшуьшар я, -- буба секиндаказ рахана. –
Куьн, къавумар, туьхкӏвена кӏанда, душманвилер яргъал ракъурун мадни пис я...
Гьар гьихьтин хьайитӏани дяведин эхир меслят я... Султалидизни Къемераз чпин
тахсир багъишна кӏанда, чан хва.
- Ва-а-аъ! Садрани! Вучиз ятӏани ваз зи як кӏандач ман?! -- Дагълар жаваб
гуьзлемишиз акъвазна.
- Заз ви як гьамиша кӏанзава, ам зи якни я. Амма заз садрани ви амалар кӏан
хьанач, хва…Жегьилриз чпиз чеб кӏан хьана, ина Шагьабудинан са тахсирни авач.
- Шагьабудинан руш и кӏвализ гъизватӏа, зун мехъерик квач! – лагьана хци.
- Чи руш катайди тӏимил хьана, ваз гила хтулни катна кӏанзавани? Пеленг ви
рагьметлу стхадин хва я. Адаз бубавал авурдини вун я. Сагърай вун. Гила адаз
мехъерни ая, - къужадин пӏузарар зурзуна.
- Жедач! -- Дагълар хъфена.
Агьмад-эфенди лап кӏеве гьатна, ам хиялдай Пеленгахъ галаз рахана: «Чан
хтул, чна ваз Шагьабудинан руш гъида, анжах вуна имидин кефи хамир…»
... Цӏиг алукьна. Самсам дереда чими хьана, гуьнейрик живер цӏрана. Ихьтин са
чими юкъуз балкӏандал алаз атай Михетӏви Самбур Агьмад-эфендидиз мугьман
хьана. Жузун-качузун, адетдин суьгьбатар куьтягь хьайила, мугьманди лагьана:
- Вуна гайи тарсар, Агьмад-эфенди, зи рикӏелай садрани адатзавач. Заз абуру
чи хуьруьн жуьмя мискӏинда фекьивал ийиз, сухтайриз чирвилер гуз куьмекзава.
- Валай Аллагь рази хьуй, хва. За тарсар гайибур гзаф хьана, абур кьурбур
тӏимил, -- муаллимдин чина разивилин лишанар гьатна.
- Зунни ви рикӏелай алат тавун патал за ваз, эфенди, са ажайиб аса пишкеш
яз гъанва, -- жегьилди пекерикай лацу кӏарабдин аса хкудна. -- Ма,чан эфенди
буба!
- Я Аллагь, ихьтин аламатдин асаярни жеда кьаван! -- Агьмад-эфендиди филдин гунгуникай туькӏуьрнавай, вад синин элкъвей ич хьтин кьил галай, гьар синелни устаддаказ итимдин са суфат атӏанвай аса къачуна, дикъетдивди суьретра
вил къекъуьрна, гьар суфат са жуьрединди я: сад хъуьрезва, садаз кичӏе хьанва,
садак регъуьвал ква, сад пашман я, садазни
кӏамаз хьанва. -- Устадарни ава
кьван!
- Эфенди, вун сагърай, -- лагьана Самбура. -- Вуна чаз фергьаванрин, хашпара
пайгъамбаррин ва маса инсанрин суьретрикай, жегьил чӏавуз гьайванрин шикилар атӏана ийидай тӏурарикай суьгьбетарнай, сад-кьвед къалурни авунай. И мукьвара зун Чӏурал шегьердиз фенвай. Анин базардал Гьиндистандай атанвай са тажирди и аса маса гузвай. Зи вил асадал ацукьна ва гьасятда вун рикӏел акьалтна.
За фикирна: "Агьмад бубадикай алим хьаначиртӏа, зурба устӏар, устад устӏар,
къадим Мисрида хьиз, чахмахдин къванериз шикилар, тарихар акъуддай устӏар
жедай". Ахпа за фикирна: "Гьиндистандин асадин къадир анжах
Агьмад-
эфендидиз чир жеда" ва ам, вун рикӏе аваз, къачуна.
- Им гзаф багьа савкьват хьана, ихьтин харжияр авун герек авачир, хва, - лагьана Агьмад-эфендиди.
- Вун гьадалайни багьа савкьватриз лайихлу я, эфенди буба.
- Чи динди инсандин шикилар чӏугун къадагъа ийизва. Бес ихьтин аса за гъиле
гьикӏ кьада? – эфенди хияллу хьана.
- Багъишай шикил гъиле кьун къадагъа авунвач хьи!
-- Самбура амалдар
хъверна.
- Ваъ, гьелбетда.
Вири дустар акурдалай гуьгъуьниз Самбура вичин рикӏик мад са кар кумайди
гьиссзавай: "Пеленг хуьре авайтӏа, за адаз, ша, чун Султалидални Къемерал кьил
чӏугваз фин, лугьудай, -- фикирна. -- Ам хтайла, зун мад къведа, ахпа хьуй... Ахпа азад хьанвай дели-дивана жегьилрал кьил чӏугвада!" Ам Михетӏиз хъфена.
Агьмад-эфенди кимел экъечӏна, адав гвай ажайиб аса инсанрин гъилерай гъилериз фена... Са шумуд йикъалай хуьре Гьиндистандин асадиз ухшаравай, анжах
ирид синел ирид суфат алай чумал кӏарасдин асаяр пайда хьана. «Устадар зи
хуьрени ава», - фикирна Агь мад-эфендиди.
Тамун юкьвал кьве мертебадин кӏвалер хкаж хьанва: гьар мертебада пуд утагъ
ава, кьибле патахъай чахчах галай яргъи айван ва кьуларин гурар кутунва, цлариз
къецелай ва къеняй сувагъар янава, ракӏарар ва дакӏарар дуьзмишнава, къавуз
шим квай накьв ганва, чепрекьан къванерикай чӏереяр кьунва. "Зинни Къемеран
къеле" -- фикирзава Султалиди.
Жегьилар чпин цӏийи кӏвалериз килигуналди тух жезвач. Патав гвай кулуш
къазма акурла, абуру кьил галтадзава ва чеб ана кьве йисуз яшамиш хьайидахъ
инанмиш жезвач.
- Чун ина яшамиш хьайибур туш, -- зарафатзава Къемера. -- Инаг бинедилай чи
цур тир.
- Гьасанбег хьаначиртӏа, чавай ихьтин кӏвалер эцигиз жедачир, -- лугьузва
Султалиди. -- Ам вичин буба хьтин жумарт инсан я.
- Эхь. Бес чи хзанрин, чи хуьруьнвийрин патай куьмекар тӏимил хьанани?! –
рикӏел хкизва Къемера. -- Чпин вирибурун чанар сагърай! Лазим хьайитӏа, чнани
куьмекарда.
- Са шакни алачиз, -- Султалидин вилерикай лезги хуьрер, шегьерар, магьалар
ва вилаятар, чпин мукьва-кьилияр ва дустар карагзава. -- Чна, Къемер, гьабурузни куьмекарда. Гьар са кӏеве авай инсандиз куьмекда!
Эхиримжи вахтара Султалидинни Къемеран рикӏелай чпин хсуси месэлаяр
алатзава, абур мукьвал-мукьвал кӏеве авай инсанрикай, хуьруькай-кӏваликай, халкьдикай рахазва, азадвилихъ ялзавайбуруз куьмекар гуз алахъзава...
Абуру багьа мугьманар гуьзлемишзава: пака абуруз цӏийи кӏвалер мубаракиз
Дангудин кавха ва адан хзан къвезва.
-- Яраб Зуьгьре къведатӏа? -- Къемераз вичин рикӏ алай дуст дишегьли атана
кӏанзава. -- Ада аяларни гъанайтӏа ажеб жедай, -- арада кьве йис аваз ханвай гадаяр вилерикай карагайла, Къемеран рикӏи хъутхъутзава.
Гъуьлуьни папа кӏвале ериштаяр ийизва, гьаятда къайда твазва. Абуруз къуншийрини куьмекар гузва. Султали зулун рангар янавай тӏебиатдиз килигзава, фикирарзава ва ван акьалтна лугьузва:
-- Пакани серин югъ жеда, тукӏвадай гьерни гьазур я, ачкарар гадайри гъида, -адан фикирда вичин къуншияр хьанвай жегьилар ава, -- Чавай булахдални ацукь
жеда, кӏвалени ацукь жеда... Мердагъа халуди лагьайвал ийида... Куьне, ханумар,
-- ам Къемерахъни Мелеяхъ элкъвезва, -- пакамахъ къарагъна, чар тунвай фар
чрада, алугаяр ийида, хъчадин афарар авун патал гьазурвал аквада... Герек суфрадал чими-чими афарар, алугаяр, фар къвен... Тӏапӏахъанвилин кӏвалахар зи хиве
хьуй: куьк шурваяр, таза кабабар завай…
- Чун гьазур я, чан стха, -- Милея мили хъверзава: кьурагьжуван руш
Муьшкуьрдин тама азаддаказ яшамиш хьунал, ихьтин жумарт къуншияр хьунал
бахтлу я.
Султалидизни Къемераз йифиз секин ахвар атанач -- вири фикирар мугьманар
къаршиламишуникай тир. Пакамахъ фад къарагъай иесияр кӏвалин кӏвалахрал
машгъул хьана. Гелхенни Милей атайла, накь меслят хьайивал, кьве къула цӏай
хъувуна, мугьманриз тӏуьн-хъун гьазурунив эгечӏна.
Рагъ цавун юкьваз хкаж жезвайла, файтунда аваз Дангудин кавха Мердагъа ва
адан хзан: Гьасанбег, Зуьгьре, чӏехи хтул атана. Абурун гуьгъуьна балкӏанрал
алаз Аргишни Фелек авай. Фелекан балкӏандин пурарихъ барцӏак галай кал гамиш кутӏуннавай. Цӏийи хуьруьн жемят мугьманрин вилик экъечӏна ва абур бубайрин лап хъсан адетралди къаршиламишиз алахъна.
- Ва алейку-салам! Куьн атана -- рагъ атана, гьуьрметлу мугьманар! – хуш келимаяр лагьана Султалиди. -- Эвичӏ, эвичӏ! Буюр! Чун куь къуллугъда гьазур я!
- Куьн атунал чун гзаф шад я, -- рикӏин сидкьидай лагьана Къемера. Ада
Зуьгьре ва адан аял къужахламишна.
- Аферин, сагърай куьн, -- кавхадиз шад хьана. -- Гьасанбег, -- ам хцихъ
элкъвена, -- вун и тамун инсанриз килиг, -- зарафатна, -- ибуруз ихьтин амалар,
рахунар гьинай чир хьайибур я? И къайда мугьманар кьабулиз заз Шеки. Ширвандани акур туш.
- Мердагъа халу, чи хуьр Шекидилай са куьнални усал туш, -- лагьана Султалиди. -- Ихьтин гуьзел инсанар, -- ада вичин къуншияр къалурна, -- ихьтин гумрагъ тамар, ихьтин михьи нишравар ана бажагьат ава!
- Вуна дуьз лугьузва, ихьтин кӏвалерни ана бажагьат ава, -- кавха Султалидин
цӏийи кӏвалериз килигна. -- Мубаракрай! Яргъал йисара ацукьдай, хтулар ва птулар яшамиш жедай ужагъ хьуй!
- Вун пара кьадар сагърай, Мердагъа халу, - лагьана цӏийи хуьруьн эгьлийри са
сивяй.
Къемера алава хъувуна:
- Чаз ихьтин шартӏар къурмишай вун сагърай, чан Мердагъа халу. Ви чан сагъ
хьуй, ви балаяр сагърай!
Кавхади кьил эляна, лагьана:
- Заз малум тирвал, мал-хеб, верч-кӏек квез хьанва. Чна квез пишкеш яз гамиш
гъанва, адаз текдаказ гъарикӏ тежедайвал, и барцӏакни квез хьуй.
- Я Мердагъа халу, чна ви хъсанвилер мус ахгакьарда? – багьа пишкешдикай
Султалидиз регъуь хьана.
- И гамишдиз ви сусахъ галтугай жанавуррихъай кичӏедайди туш. Ам квевай
йифиз гьаятдални таз жеда.
- Ви чан сагъ хьуй, чан Мердагъа халу, -- лагьана Къемера. -- Вуна чаз бубавалзава.
- Кӏваливай-йикъавай хьанвай етимриз сада буба-дидевал авун лазим я ман.
Бес за сувабар гьикӏ къазанмишин? -- Мердагъа хъуьрена. -- Ша, иеси, чаз жуван
кӏвалер къалура, - ам Султалидихъ элкъвена.
Итимар кӏвалериз килигиз фена, дишегьлиярни аялар гьаятдал аламукьна.
Къемера чӏурал "Муграгъ" чешнедин чичӏедин халича экӏяна, ястухар вегьена,
абурал Зуьгьрени аял ацукьарна, абуруз чан-рикӏ ийизва.
Мердагъа цӏийи авадандилай рази хьана.
- Гила иниз герекбур са кӏар аялар я, - лагьана ада Султалидиз. - Ви хуьруьн
амай кӏвалер гьинава?
- Тамук ква... Нишраврин къерехрал эцигнава, -- Султали кьибледихъ гъил
туькӏуьрна.
- Ша, килигин… - вад-цӏуд къазмадиз килигна, абурун иесийрихъ галаз суьгьбетарна, Мердагъади лагьана:
- Са бубат яшамиш жедай чкаяр хьанва. И там за куь ихтиярда твазва: чӏулар,
дестекар, гъварар атӏутΙ, лангатар гьазура. Кӏвалер эцигиз чнани куьмекда… Мукьвара инал бегьем хуьр жеда... Ам аваданламишна кӏанда... Тарар
акъашна,
никӏер, векь ядай чкаяр туькӏуьрна, рекьер гегьеншарна кӏанда… Ахпа ким эциг,
ахпа мискӏиндикай фикир ая...
- Хъсан я, Мердагъа халу... Ийида... Чи рикӏел регъв эцигунни ала, - Султалиди
вичин ниятрикай суьгьбетна.
- Регъв лап сифте кӏанзавай затӏ я.
Итимар Султалидин кӏвалерин вилик хтана. Кӏватӏ хьанвай жемятдиз кавхади
лагьана:
- Квез ван хьанатӏа, Къуба магьалда Къанарин хуьр ава. Аниз лезги, магъул,
эрмени ва маса вилаятрай, инсан кьена, хиве къан авай итимар акъудзава; абур
гьана яшамишни жезва... Куьне кутазвай хуьр ерли маса инсанрикай, михьи инсанрикай, азадвал кӏани инсанрикай ибарат жезва. Куь хуьруьз ашукьал-машукь
хьанвай, чпи чпин кьисмет туькӏуьрзавай жаванар кӏватӏ жезва... Куь хуьруьн
бине кутурди Султали я, адал чи Дангу хуьре «Цӏийи гада» тӏвар акьалтнавай,
гьавиляй
чи хуьруьнвийри
иниз «Цӏийигададинхуьр» лугьузва. Завай хабар
кьунайтӏа, за иниз Азадхуьр тӏвар гудай: куьн иниз азадвал жагъуриз атанва ва
азаддаказ яшамишни жезва. Яни?
- Эхь. Чун вуна гайи тӏварцӏел рази я, жанаби кавха, -- лагьана Гелхена.- Азадхуьр! Авачир хьтин тӏвар я.
- Рази ятӏа, са месэла чна мадни гьял хъийин: куь хуьруькай за Муьшкуьрдин
хандиз хабар ганва. И там Дангу хуьруьнди ятӏани, хандиз, вичин магьалда
гьихьтин дегишвилер кьиле физватӏа, чир хьун лазим я. Ханди лагьайвал, гьар са
хуьруьз, чӏехи ва гъвечӏи лугьун тавуна, вичин кьил, вичин иеси хьун лазим я.
Пака лазим хьайила, ада нивай хабар кьада? Куь хуьруьзни кавха герек я. Хандин
эхтияр аваз, за Азадхуьруьн кавхавиле Муграгъви Султали теклифзава, - лагьана
Мердагъади.
- Я чан Мердагъа халу, -- Султалидиз регъуь хьана. -- Зал, суьргуьндавай
инсандал, гьахьтин ихтибар жедани?
- Эхь, эхь! Хуьрни вуна кутуна, кавхавални жува ая! – кьетӏивилелди тетикьарна Мердагъади.
Султали кьве рикӏин хьана.
- Вун рази тахьайтӏа, чна кавхавиле Къемер хкяда, -- лагьана Гьасанбега.
Вири секин хьана, дишегьлияр ацукьнавай патахъ килигна.
- Им дуьз теклиф я, -- Мегьамеда хцин тереф хвена.
- Я агъа, дишегьлидикай кавха жедани? -- жузуна Фелека.
- Вучиз жедач? Жедайди я.
- Вун Азадхуьруьн кавхавал ийиз яни? -- Мердагъа Султалидиз килигна.
- Эхь, -- Султалиди кьил эляна.
- Жемят, куьн рази яни?
- Рази я! – Гелхенан ван акъатна.
- Мубаракрай, цӏийи кавха!
- Сагърай, гьуьрметлубур, - Султалиди вич кьакьан хьайиди, къуьнер гьяркьуь
хьайиди гьиссна.
Итимар кьилди суфрадихъ ацукьайла, дишегьлийри чпин сирлу суьгьбетар
давамарна.
- Чан вах, ви гъуьл гьихьтин инсан я? -- жузуна Къемера.
- Туьнтди я, чама.
- Гатун, ягъун ийидани?
- Сифте кьилерикай хьана... Зи апай акьуллу, мергьяматлу инсан я. Ада, садра
вичин хциз зун алай чкадал ихьтин насигьат ганай: "Заз, чан хва, -- лагьанай, -куь араяр хъсан аквазвач... Цӏийи свас чарадан багъдай гъана, жуван багъда кутунвай жалгъа хьтин затӏ я: адаз яд гана кӏанда, кӏаниз фитер вегьена кӏанда, адав
дувулар кьаз туна кӏанда... Эгер са еке себеб аваз, куь араяр къанватӏа, вуна заз
лагь, килигин, лазим ятӏа, ам вахтунда вичин бубадин кӏвализ рахкъурин. -"Ахьтин себеб авач", лагьана, Гьасанбега кьил галтаднай. -- Авачтӏа, хва, паб гатаз, ам мал туш... Паб гатун, рахкъурун патал гъизвайди туш... Паб хуьн патал,
кӏвал кутун патал, адав рухваяр хаз тун патал гъизвайди я... Зазни ви дидедиз
хтулар кӏанзавайди я!... Ваз, чан хва, за ви
дидедин кефи хана акунани? --
Гьасанбега мад кьил галтаднай. -- Ваъ, я ханни ийидач. Ви диде лап акьуллу дишегьли тирвиляй ваъ, зунни ви диде кьведни инсанар тирвиляй. Гъуьлни паб
кьведни инсанар, акьуллу инсанар хьана кӏанда,
сада лагьай гаф муькуьда
кьабулна кӏанда. Зуьгьре, чан руш, -- апай захъ элкъвенай. -- Вунани алазни алачиз чин чӏурмир, жуван гъуьлуьн кефи хамир. Ам кимелай геж хтайла, ваз хъел
къвезва. Вун гьахъ я, амма чир хьухь: дустар кимел аламаз адавай кӏвализ хквез
жезвач. Намусди кьабулзавач... Жуван гъуьлуьз гьуьрмет ая, ам ви иеси я. -- За
"башуьсте, халу" лагьанай, чан вах. Гьанлай кьулухъ Гьасанбег михьиз дегиш
хьана.
- Ахьтин апай авай вун бахтлу инсан я, -- лагьана Къемера.
- Ви гъуьл гьихьтинди я, чама? – вичин нубатда жузуна Зуьгьреди.
- Хъсанди я, -- Къемер хъуьрена. -- Къене авай рикӏ хьтин, рикӏе авай хиял
хьтинди я, чан вах, - манидалди жаваб гана Къемера.
- Куьн ихьтин муьгьуьббат авай, Ислини Керем хьтин, инсанар, гьелбетда,
бахтлу я, -- Зуьгьреди пехилвал авуна.
- Бахтлу я, амма...
- Вуч амма, чан вах?
- Еке муьгьуьббат хьиз, чаз еке хажалатарни ава.
- Гьихьтин?
- Диде-буба, вах-стха къакъатун, ватандивай хьун...
- Заз аквазва, вуна закай мад са вуч ятӏани чуьнуьхзава.
- Заз аялар тахьун... Эвлемиш хьана ругуд лагьай йис алатзава... Аялар авач…
- Ам хажалат я.
- Белки, чаз, Султалидизни заз, Худади жаза гузватӏа?
- Вучиз?
- Дидединни бубадин гаф чӏурна, эвелмиш хьана, лугьуз.
- Бажагьат... Пак ктабра ашукь хьанвай гададинни рушан вилик пад кьамир,
лагьанвайди я. Жаза вучиз гуда кьван, бахт тагана?! – Зуьгьредин вилер гьяркьуь
хьана.
- Гила вучдатӏани чизвач. Зинни Султалидин таяр-туьшер вири эвлемиш хьанва,
абуруз аяларни хьанва, - Къемералай залан нефес алахьна.
- Жерягьриз къалурна кӏанда... Чи хуьре са жерягь къари ава: ада аялар тежезвай сусариз дава-дарман ийизва.
Sez Lezgin ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Къилинж Къемер - 17
  • Büleklär
  • Къилинж Къемер - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 4003
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1976
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Къилинж Къемер - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 4266
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1857
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Къилинж Къемер - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 4058
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1920
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Къилинж Къемер - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 4288
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1796
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Къилинж Къемер - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 4052
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1885
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Къилинж Къемер - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 4148
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1786
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Къилинж Къемер - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 4006
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1881
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Къилинж Къемер - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 4042
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1888
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Къилинж Къемер - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 4006
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1906
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Къилинж Къемер - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 4216
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1818
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Къилинж Къемер - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 4056
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1886
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Къилинж Къемер - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 4150
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1850
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Къилинж Къемер - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 4115
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1864
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Къилинж Къемер - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 4069
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1934
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Къилинж Къемер - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 4019
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1996
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Къилинж Къемер - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 4109
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1884
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Къилинж Къемер - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 4058
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1948
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Къилинж Къемер - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 4197
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1809
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Къилинж Къемер - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 4047
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1708
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Къилинж Къемер - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 1258
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 786
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.