Latin

Пад хьайи рагъ - 19

Süzlärneñ gomumi sanı 3633
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1823
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
гьукуматдин сифте йисара ада Рагълах шегьерда суддин къази яз кГвалахна. Сад-
ра вичин хуьруьз хкведайла адал каш квай кьве жанавур гьалт-на. Абуру рекьиз са тӏимил амай.
Рехъди физаай атлуйри ам ажалдикай къутармишна, амма уьмуьрлух яз набуд хьана.
Ингье гила и кьуьзуь касдин эхир атана. Вири къунши хуь-рериз ам кучукзавай вахтуникай
малумат ганатӏани, салааярик са кьве кас атана. Кьуракъарин махлукьдиз и кар гзаф такӏан хьана.
Вад-ругуд югъ арадай фейила ихьтин са ихтилатни абу-рун япухъ галукьна:
— Кьенатӏа, кьена ман. Рагьметдиз фирай. Чун гила, кар-кеспи туна, кьуракъиви кучукиз фич
хьи! Чибур кечмиш хьайи-ла, чинизни атун тавурай. Эверни ийич. Кьуракъар машакъат халкьар я.
Валлагь, иниз къведайла жува недай фуни хъуьчӏуьк кваз кӏатада.
...Туп ягъай хьиз, Рагълах вилаятда ван чкӏана: гъвечӏи меркездин са магьледа варакъарин
жегьилри руракъарин ал-верчийрин туьквенар атӏана, парча-чара къазунна, гъиле гьа-тай пул
чуьнуьхна. Сифтедай пуд агъзур манат тир лагьанай, гуьгъуьнай чуьнуьхайди еке пул хьана.
Кьудкъад агъзурдин тӏвар кьуна. Са туьквенчи яна, ам кьинни авуива лугьуз ван чкӏана. И ван са
шегьерда къекъвенач, гару вири хуьрериз чу-кӏурна. Виринра агьалийрик къалабулух акатна.
Варакъариз руракъаривай вуч кӏанзава? Намус-гъейрат амачни? Вуч я, Асали Гъалиб чпин хуьряй я
лугьуз, дамах къачунвани? Чпи-вай са Гьамидаз жаза гуз жезвач. Къурумсахар!
Руракъарин жегьилар сиве тӏуб кьуна акъвазнач. Ери-бине дуьм-дуьз чидачиртӏани, а'буру
шегьердавай варакъарин туькве-нар дарбадагъ авуна. Лаш гана, даш шуьшеяр кукӏварна, къе-нез
нафт яна, цӏай кутуна. Цӏайни гум цавун аршдйз акъатна. Кьуд патахъ галай хуьрериз килигдай
тамаша хьана,
Эхирни, Рагълах шегьердин минарадилай фекьиди азан гу-дай чӏавуз хъуьтӏуьн аязди экв
авуднавай гьавади тфенгрин ван къачуна. Кьуд патани дагълар ва тамар живеди кьунваз, ам са
дагъдай маса дагъдиз яна, са шумуд сефер цавара къекъ-вена. Тарарин кукӏаара ва далдайра агаж
хьанвай нуькӏер, пе-хъер ва керекулар цавуз чкӏана, анайни там, рук гьинватӏа, гьаниз яна. Кесибрин
рикӏ аватна, чеб гъуьрчехъанри лишан-дик кутунвай хьиз кьабулна.
Мад ва мад цавуз ягъай тфенгрин ванер акъатна. Мад абу-рун хасарат квай ван цавара къекъвена,
гьам шегьерда, гьамни хуьревай жемят хъуткьунна. Рик! зайиф сада-кьведа рикӏ кьуна. Виридалайни
тфенгрин сесери дагъларин тим-тик чинриз, рага-риз ва чархариЗу янавай кьакьан тарара кӏватӏ
хьайвай пурпу живер къарсатмишна. Селлер хьиз живедин лацар дагъларай, тамарай авахьна. Са
хуьрера ада дагъдин, раган ва чархун кӏа-не авай кӏвал-югъ кӏевирна, хуьрера гьарай-вургьай туна.

6. ТУЫЯУЬН ТАВУР СЕФЕР
Гьеле йикъар куьруьзмай. ХъуьтГуьн яцӏ ханвай, амма гатфарар жедалди гзаф вахтар амай.
ЧГулав рангунив табатънавай хъицикьрин кӏурт хтӏунна, Бегов аяздик яру хьайи гъил гъилел
тӏушуниз кӏвализ хтана. Ина дулмадин ва чранвай якӏун атир авай. Цӏун кӏвале Назлу къайгъуйрик
квай. Гъуьл ракТарилай папаз килигна. Ам рази тир. Мус къецелай хтайтӏани, суфрадал чими
хуьрек жедай. И сефердани ам ягъалмиш хьаначир.
— Тавдин кГвале ацукь, за исятда недай-хъвадайди гъида, — рикӏ секин яз Назлуди хурун
ванцелди лагьана.
— Къавурмишнавай як гзаф гъваш.
— Яз ви яшара акьван гзаф я'к тӏуьн... Гъуьлуь гаф атӏана:
— Духтурринди гьакӏан чӏалар я. Як уьлкведа кьит хьайи-ла, абуру ам тГимил тӏуьн теклифда,
гъери тӏимил хьайила — гъери. Амма гьеле як гзаф тГуьна лагьана, я вахтсуз кьуьзуь хьайиди, я
кьейиди заз акунач.
— Вун рекьидалди вири кьирай. Вуна акӏ куьз лугьуда, итим?
— Газет-журнал къахчуначирни?
— Кабинетда столдал ала. Чарарни ква. Сад министрдинди я.
— КГелначни?
— Ваз къвезвай чарар за кӏел тийизвайди чизва хьи.
— Герекни туш.
Бегов тавдин кТвале кьве дакӏардин арада цлав эцигнавай гуьзгуьдай вичин буй-бухахдиз
килигна, сивин патарин якӏар инихъ-анихъ ийиз, спелар юзурна. Кӏуф вилик авуна, вини пӏу-зар
нерин кӏвенкӏвел чӏугуна. Вич вичел ашукь яз гъили гъил тГушунна, ахпа кьве сефер кап яна,
гуьзгуьдивай кьулухъ к'ъе-къечГна, спелдин кӏвенкӏвериз звер гана.
Газетарни журнала? са хара кьван хтанвай, абурун жилде-риз вил ветьиз, гьич садни ахъа тийиз,
Бегова абурун арадавай чарар кьилди хкудна, абурукай миниотрди рахкурайди жагъур-на.
Чарче ихьтин хабар гузвай:
«Зи дуст Бег! Завай ви тавакъу садлагьана тамамариз хьа-нач. Журналдин редактор меркезда
авачир. Хтай сифте йикъа-ра ам за танишар арада аваз жаръурна. Танишри ам туьит хе-сетрин инсан
я лугьуз хабар гана. Иниз килигна садлагьана адав гатӏумизни хьанач. Икӏ ятӏани, ви бубадикай
кхьенвай макъаладин гьакъиндай ихьтин гьал малум хьанва. Макъаладиз кьве тарихчиди къимет
ганва, кьведани ам чап авун меслят къалурнава. Журналдин къуллугъчийрин къаст макъала алу-кьай
ййсан юкьвара ва я лап геж хьайитӏа, йисан эхирда чап

пвун я. Зи са юлдашди редактордин амлед хва жагъурна. Иьведни адан кьилив кГвализ кьван рекье
гьатна. Редакторди ибур кьабулна, амма куьн патахъай атанвайди ятӏа чир хьайила, сифтедай
«вичивай са кувмекни ийиз жедач», лагьана. Адаз Кълинж хъсан чида, ам гьакъисагъ алим я, лагьана.
Эхирни ам зи векилри ихьтин меслятдал гъана. Макъала и йисуз ваъ, къведай йисуз чап ийиз жеда.
Гьамни макъаладиз инкар ийи-дай са къямет гайитТа. Гьахвтин къимет гудай касни жагъурна кӏанда.
Кълинжан делилар зурбабур я. Абур гьеле-меле инкар авун асант кӏвалах туш. Редакторди ихьтин са
меслят мад авуна. Къуй Кълинж жагъуррай, адаз аман-минет ийидани, маса жуьре адахъ галаз мйслят
жедани, ада вичин макъала кьулухъ чТухгурай. Чи журналдиз са маса вакъиайрикай макъала ракъуррай. Чна ам лап мукьвара чап ийида. Килиг, куь ихтияр я. Бег, заз чиз, пйс хьанач. Редактордин
насигьатриз килиг... Соломеяди вазни Назлудиз салам-калам ийизва. Ви хатур кӏан-дай Николае».
Бегдиз рикӏелай еке къван алатай хьиз хьана. Чар кӏелиз башламишай декьикьада кьур нефес гила
хтана. Са гъвечТи умуд рикӏе гьатна. Эвелни-эвел кӏанзавайди макъала мукьвал нахтара чап тавун я.
Къведай йисалди гзаф вахтар ама. Тади квачиз, аасьул кӏватӏна, акси серенжемар кьабулиз жеда.
Гена, Кълинж Салегьа вичи, Бегован фикирдалди, вичин аксина кӏва-лах тухуз кувмек авуна. Ада
макъала ракъурначиртӏа, Беговаз адакай хабарни жедачир, я тахьайтӏа ам чапдай акъатайла хабар
жедай. Ахпа жува кӏамай квван тупӏариз сас це, кукӏвара, ивидал гъваш. Чапдай акъатай макъала —
им керекул туш, ам даима амукьда, ам я куз, я кукЬвариз жедач. Къелемдал авур кхьинар
нажахдивайни алудиз жедач.
Кълинж Салегь кьирай! Вичивай хьайитӏа, макъала Бегдал ракъурна, адаз Бегдин рикӏиз гапур
сухиз кӏан хьана. Ам гила чна, фикирна Бегова, гьадан вичин рикӏиз сух хъийида. Сиф-тени^сифте
макъала инкар ийидай аким жагъурна кӏанда. Гьа-йиф хьи, Беговаз хъсан чидай садни а'вач.
Алимрихъ галаз адан ара хьаначир. Абур артух инсанрайни ада гьисабзавачир. Вични тарихчияр.
Кьифер хьиз антТикьа чарарни кагъазар авай тӏеквенра къекъвезва. Дуьньядавай кьван садазни
герекзавачир вакъиаяр винел акъудзава. Тарих вуч хьуй? Гьар ханди адаз вичин виляй къимет гузва.
Садаз ам тӏарам тават я, назик ха-нум, муькуьдаз — къагьбе. Салегьакайни тарихдиз къимет гудай
арифдар хьанва! Огьо-гьо! Яраб вичиз чидай Салегь тушир-ни? Мектебда кТелдай вахтунда зулун
багълариз фена тарарин кукӏушрамай емишар къван гана недай!
Амма Беговавай аннамиш тавуна жезвачир хьи, Кълинж Салегь вичин уьмуьрдин шегьредал,
алат тийидай къванцин

•и
хвах хьиз, акъвазнава. И хвах чиляй э'къечӏнани, кьилихъ га-лай рагакай хкатна
рекьел айатнани. Ам вичин рекьел ала хьи, ала. Вични гзаф кьакьанни я, гьяркьуьни.
Я адан къваларив чка гвач, я адан винелай, я ам алай чкадал туна, физ жедач. Ам, я
вичин кӏалубрив кьадай хандак! эгъуьнна, адаз гадарна кӏанда, я кӏашаралди
кукГварна, кӏусарна кӏанда, я алай чкадал туна, уьмуьрдин маса шегьре жагъурна
кӏанда. Юанда? Кӏанда! Ав, белли. Бегов, Пайгъамбарбегдин хтул, Къазибег-дин хва.
Ваз маса чара авач...
Садра, бубад хва, иердиз фагьум-фикир ая. Де ая ди, ая ман! Ваз хуш авай
кӏвалах я хьи! Вун виш сеферда фейи рехъ я хьи! Рикӏел къвезвачни?
Атана. Министрдини журналдин редакторди лагьайди вуч я: жагъура
макъаладин иеси. Гьам хъуьтуьлра. Къуй ада вичин эсер кьулухъ чГугун хъувурай.
Вассалам, шут тамам!
Фу-зат! тӏуьна, руфун рази авурдалай кьулухъ Бегди папаз эверна:
— Ша, Назлу, чна ихьтин кар ийин. Садра кьил кутур кӏва-лах эхирдал гъана
кӏанда.

— Башуьсте, итим, лагь. — Назлудиз гъуьлуьн гъилеравад чар акуна. Итимдик
секинсузвал квай. Вичин рикГинн гъалаб юьачуна. Столдин къвалавай яру махпур
чӏугунвай стул къачу-на, ам са кӏус яргъал эцигна, Назлу ацукьна. Гъуьл вичиз фагьум кваз килигиз акурла, кьуьнтерал кьван чуплах гъилер гагь ацӏай метГерал, гагь
сад садан тупӏара туна, руфунал кьу-на.
— Ви... виликан адахлиди, Назлу, вуна яб це, иердиэ яб це, хъелни къвемир, ада
Къазибег буба кьацТурзавай чиркин ма-к?ъала кхьена, ам чӏехи меркездиз чап авун
патал ракъурнава. Гьаясуз касди, зи рикӏ пад хьун патал, утанмиш тахьана, ваъ...
ягьсузвал къалуриз, гьа макъала зазни ракъурнава. Макъала» лагьана хьи, чиркинди я.
Ам тек са зи бубадикай туш, ви аял-рин, чи рухвайрин чӏехи бубадикайни я. Вун
гъавурда гьатна-ни? Нагагь макъала чап хьайитӏа, захъ дустар кьван, душма-нарни
ава, абурун сувар жеда. Гьелбетда, зи тГварни, чи хзан-дин тГварни жемятди гваз
къекъведа.
Бегди эрчӏи гъил кӏватӏна, лап тӏа жедай къуватдив вичина мет яна. Гъуд гьанал
туна, ахпа мад ва мад сефер мет гатана. Назлудин рикӏиз хаф яна, ам тадиз гъуьлуьн
мукьув хьана, адан кӏвачерив халичадал ацукьна, мет гатазвай гъил кьуна» адаз темен
гана. Вилерал стӏал атана.
— Зун исятда хкведа, — лагьана, Бегди гъил вичихъ чӏугуна, тадиз кТвачел
къарагъна, халичадал ацукьнавай иаб туна, кГваляй акъечӏна. Назлудиз ам туп-туп
ийиз гурарай агъуз j эвичӏайди ван хьана. Гъил чилиз яна къарагъна, ада министрди

ракъурай чарчел вил вегьена. Кӏелнач. Салегьан хъел атана. Ада ийизвай пис рахунар гьакъикъатдани
вичин балайрин чӏехи бубадикай тир. Макъала Назлудиз гъуьлуь къалурначир, амма Назлу адан
патахъай пуд вацран вилик Салегьан кьилив гъуьлуьн эмирдал фенай. Амма кар туькӏвеначир. Гьа
вич фейи юкъуз Салегь тамашун патал хариж уьлквейриз фенвай. Кьулухъ хтана, Салегь ватандиз
мус элкъвен хъийидатӏа лугьуз, вил алаз хьана. Мад сефер хъфин ферз тир.
Назлуди аннамишайвал, Салегьанди гьакъикъатдани къелет тир. Чпи санал мектебда
кӏелайдалай, гуьгъуьнай Ватандин Чӏехи дяведиз Салегь фена, вичини ада сада садаз юлдадшвилин
кагъазар кхьейдалай инихъ вацӏарай гзаф ятар къвез алатна-ва. Ингье вичикай бадени хьанва. Чӏехи
кьве хцизни хзанар ава, патарив гвай шегьерра, чпин балайрихъ галаз къугъваз, яшамиш жезва. Гьеле
эвленмиш тахьана амайди пуд лагьай хва я. Бегди адал вичин бубадин тӏвар, Къазибег, эцигнава.
Идани чӏехи меркезда институтда кӏелзава. Алукьдай гатуз ам, пеше-кар хьана, диде-бубадин кьилив
хкведа. Мехъерни ийида. Гада-диз кутугай рушарни ава. Са рушал Назлудин рикӏ ацукьна гзаф йиеар
я. Килигин ман. Бубади гьеле затӏни лагьанвач. Рухсатриз хтай гададини лагьана хьи, гьеле вичиз
сусарикай фикир авач. Пешекар хьана кӏанда. Буба хьтин акьул авай. Кеспи устадвилелди чидай. Хва
бубадилай усал хьана виже къведач.
Яру еб алчуднавай чарарин туп гъиле аваз Бег хтана. Кис-на, чин савух яз, гьич папал вилни
вегьин тавуна, ам столдихъ ацукьна. Яргъи мукӏратӏдал кьве патахъайни еб кьатӏна, Бегди кьуд пӏипӏ
алай кагъазар са патахъ, пуд пӏипӏ алайбур муькуь патахъ пайи-паярна.
— Ингье, — гьар паталай са кагъаз гъиле кьуна, Бегди абур лапаз къалурна. — Вун ваз и чарар
кхьей мердимазардин па-тав вач. Алатай сеферда арадал затӏ атанач. Ам авачиз хьана. За исятда ам
шегьерда авани, авачни чирна. Авазва. Вун адан пкьилив къведа. Лагь хьи, Бег валай гзаф рази я,
чухсагъул лу-гьузва, вичи макъала Бегдиз ракъурна, еке марифатлу кӏвалах авуна. Мадни лагь хьи,
жуван къимет ятӏ. Чап авун патал жур-налдиз ракъурнавай макъалани, Къазибег бубадин аксина вичиз вучтин чарар аватӏа, абурни заз маса гурай. Вуна адаз пул тухуда. Кӏуьд, цӏемуьжуьд агъзур.
Тӏимил яз акуртӏа, мадни гуда. Зи вири девлетарни къачурай. Ювалер-къарни! Анжах зи бубадин
тӏ'вар михьиз турай.
Бег рикӏин сидкьидай, вилер вилик экъисна папаз килигна. Ам ахтармишна. Ада кьил агъузнаваз
акурла, буйругъ гана:
— Заз килиг. Зи вилериз. Нагагь вири тӏимил яз акуртӏа, вуна адаз, зи уьмуьрдин, чи вири тумтерихдин душмандиз

лагь хьи, Бегди вунни, яни, Назлу, рахун вакай къвезва, вунни за адаз пишкешда. Кьвед лагьай паб яз
къачурай. Ваз чизва хьи, ягъидин хъуткьунар вири вун себеб яз хьайибур я! Куьн лап Эслини Керем
тир кьван! Фаргьадни Ширин тирни! 0-гьо-гьой! Хкахь тийидай муьгьуьббатдин цӏай хьана хьи!
Щемуь-жуьд, къанни ирид йисаралди гум кьилеллаз ава. Лагь ди, паб, адан кьилни рикӏ вуна гьи
алаиатдал ашкъилу авуна? Вуна адаз вучтин няметар къалурна, паб?!
Жуыптуьнин вини кӏарариз акъатай Бег садлагьана кисна. Мад чуькьвена кӏват.Тнавай гъутал
мет гатана.
— За ваз, зи паб, ваз ви ашнади ракъай чарар кӏелин! А, вуна фикирнавайни — заз хабар авачир
лагьана. Ингье ада ваз дяведай рахкурай чарар. Гила за ваз кӏелин.
Назлу алай чкадилай виниз хкаж хьана, налугьуди, ам са гьихьтин ятӏани къуватди цавуз
акъудна. Кьве вилни Бегди зурз кваз ахъайзавай чарара гьатна.
— Гила кӏелин. Ингье: «Зи вилерин экв Назлу! Савашар гзаф ава, аскерар, ветӏер хьи'з, и
патайни, а патайни къирмиш жез-ва, дявейрин арайра за анжах вакай фикирзава. Ви къамат, ви вили
вилер, ви кГуфал къугъвадай хъуьруьн датӏана зи рвкӏе ава».
Назлудин кӏвачер чиликай хкатна.
— Бес я, Бег. Аллагьдин хатур аватӏани, бес я.
— Бес вучиз жеда кьван?! Мад яб це. Мад са чарче ашнади ваз кхьиэва: «Зи гуьл, зи цуьк Назлу!
Дуьньяда гзаф гуьрчег затӏарни, цуьк акъуднавай багъларни, тамарни дагълар ава. Амма заз авайавачир цуьк са вун я. За ваз икрам ийизва, зун ви вилик метӏерал акъвазнава. За, йифди-югъди вакай
фикир ийиз, вун зи рикГе кьуна, лугьузва: и дяве мус куьтягь хьурай? Мус ви цуькведин атирдихъ за
ни акалин?»
— Дад аллагьдин хатур аватӏани, куьтягьа, Бег!
— Куьтягьдач, паб! Гила за вуна ашнадиз кхьей чарар кӏе-лични.
Бегди хъел кваз япар чуькьвена кьунвай квве гъилни лап гьилни чуькьвена япарал эцигна. Къуй
ван хьайитӏани тахьу-рай!
— А-а, япар кӏевирзавани?!
Бегди хъел кваз япар чуькьвена кьунвай кьве гъилни лап тӏа жедай гьалда яна.
— Яб акала, паб. Вуна кхьизва: «Чан Салегь! Я Аллагь, я реббим, дяве фад куьтягь хьурай, ви
кьилелай ажал алатрай. Вун ватандиз хтана заз акурай, за ваз са цуьквер ваъ, захъ вуч няметар аватӏа,
вири багъишда». Тфу! Имни руша чарадан га-дадиз, никягьдик квачир ашнадиз кхьизвай гафар ян?
Гьаясуз!

— Зун чТуруз яз хьайила, къачудачир ман... Зи кагъаз ви гъиле гьик! гьатна?
— Ам ваз буржи кар туш, паб. Виз буржиди ам я хьи, ви руьгь къагьбе я.
— Зун ваз руш яз атайд я.
— Низ чидай кьван! Дишегьлидиз течидай амал аван кьван! Белки анални зун алцурна жал.
— Ваз икӏ лугьуз гунагь я.
— Заз гунагь тиртӏа, ви ашнади зи кьилел гъизвай кьван дердер за эхдачир. Гила килиг! Вун дуьз
ашнадин, виликан аш-надин кьилив къведа. Пулни тухуда. Юандай кьван твах. Аш-на тушни, рази
ая. Кӏантӏа жувани рази ая. Вахъ вил галама-чиз туш. Ви вилни. ТахьайтТа, зун куь кьисасдикай
хкатдач. А мердимазардивай макъалани маса къачу, зи бубадикай ва адан юлдашрикай адан гъилевай
чарарди. Садни кими тушиз. Абур винел акъудиз тур. Масаназ за гьеле къаст хъийида. Ам кьин
тавуниз килигмир.
Бегди мад гъутал вичин мет яна.
— Килиг, паб, кГвалах туякӏуьр тавуртӏа, за Рагълах вила-ятдин Эслидинни Кереман чарар
дуьньядиз ашкара ийида, зи бубадин аксина макъала чап авур журналда акъудиз тада. Къуй жемятри
кӏелрай. Абур фад гъавурда гьатда. Ви ашна гьихьтин алим ятӏа, виридаз ашкара жеда. Адахъ галаз
ви ма-рифа'тдайни инсанри кьил акъудда. Эвелни-эвел ви рухвайри. Абуру ваз вуч ийидатӏа, зун
килигда!
Бег мад вини кӏвачиз акъатна. Къене гзаф йисара кӏватӏ хьанвай кьван бархунрин цӏай еке тир.
Назлудин рикӏ буш хьана, кьилик ван акатна...
Пакад юкъуз Назлу кӏвачин хьана. Гъуьлуь вутай кьван пулни рекье недай фу-затӏни зинбилда
туна, ам кьвед лагьай мертебадай гурарай агъуз эвичӏна. Бегни кьулухъай атана. Йифиз къвайи
живеди кьунвай гьаятдин ракӏарив атайла, ада папан къуьнел гъил эцигна, ам вичихъ элкъуьрна,
сивиз къайи темен гана.
— Вач, крар туькӏуьрна хъша. Бегдин пабни Къазибегдин хтулрин диде тирди чира! — лагьана
ада секиндиз, а'мма кьве-дан рикӏени нянин къалмакъалдин аяз амай.
Министрди Бегдиз и мукьвара багъишай цӏийи машинда акьахна, Назлу хъуьтӏуьн рекье гьатна.
Мензил яргъалди тир. Вичин уьмуьрдикай, кьадар-кьисмевдикай фагьум-фикир ийидай вахт авай.
Салегьа кхьей макъала, адаз тухузвай еке пулар, гьич са затӏни кьиле гьатзавачир. Аламатни гуж
хьанвайди ви-чини Салегьа жегьил вахтара сада садаз кхьей кагъазар Бегдин гъиле гьатун тир.
Гьинай адан гъиле гьатна? Вучиз? Ни адав вугана? Адаз а вахтара вичивай вуч кӏанзавай? Чпин
арада

гьич садрани сада садаз майил авур кар авачир! Гилани КИЛИР гьа! Шумуд сефер гатфарарни
хъуьтӏер къвез хъфена, аялар хьана, абурукай бубаярни хьанватӏани, Бегди вири и вахтара, хазина
хьиз, жегьил вахтунин чарар, яру еб элкъуьрна, хвенва..
Назлуди вичи вичизни туьгьметар авуна: зунни кьий гьа? За вучиз дяведавай Салегьаз жуван
цуькверикайни майвайри-кай кхьенай? Ахмакь тир гьа!
Дагъдин дар гирведал атайла, Назлу вичин фикиррикай:
айих хьана. Машин цӏалцӏам хьанвай живедин рекьяй агъадал физвай чӏавуз фикирна:
цТуьдгъуьнна, машин кТаник квай да-:
гьардиз аватда гьа! Аватайтӏа, аватда ман, — жаваб гана рикӏи.;
Тӏимил машинар аватзавани къаяйрилайни дагъдин чархари- ;
лай. Кьейидан патахъай салам-калам луд юкъуз жеда, вад '•:
юкъуз жеда. Чан аламайда вичи вичин къайгъуяр чТухгвада. Нагагь вич дагьардиз аватна телеф
хьайитӏа, «ухайш!» лугьу-да Бегди, гьа пакад юкъуз са дишегьлидал вил эциг хъийида.
МуркТади кьунвай Кьелен гьуьлуьн къерехдиз атай вахтунда Назлуди сифте фикир авуна: Салегь
кГвале жедани, жедачни? Вич адан кьилив кӏвализ къведани, тахьайтТа, адаз шегьерда вичин амлед
руш яшамиш жез, адан кТвализ эвердани? Икӏни тавуна, сифте Марварахъ галаз рахадани? Вичиз
чидай гьалда» Марвар Салегьан виде нуфус авай кас я, гьакӏан паб туш. Белки Салегь гьада асантдиз
чГалав гъин. Мад вучин кьван, дуь-ньядин кӏвалахар я. Гьикьван садаз сад такӏан ятӏани, са уьлк-веда
яшамиш жезва, са дуьньядал атанва. Кӏеве гьатайла сада садаз куьмек авуна кӏанда. Гьуьрметдай
ийидачтТа, нагъда пул-дихъ ая. Чна ваз еке пул, ви кӏуьд йисан мажиб, тӏимил ятӏа> жуван къимет
ятӏа, мадни кьве къат, пуд къат гуда, амма ву-на чаз чап тавунвай макъала ва Авадан къужадин
багъдай жа-гъай Къазибегдин чарар-цӏарар маса це. Садни садаз буржлу яз амукьдач!
Назлудизни ам фейи рехъ гьик! жедатТа лугьуз фикирдик квай. Бегдиз бейхабар крар гваф авай.
Назлу къвеавай виликан юкъуз гъвечӏи меркездиз чӏехи меркездай Салегьанни Марва-ран руш
хтанай.
Адан тӏвар Нурлана тир, вичини тарихдин рекьяй ивститут-да кӏелзавай. Пуд йис алатна, са йис
амай. Диде-бубадиз чпин велед гьи вахтунда хтайтТани хуш тир, амма худда тарсар физ-вайла
ахкъатнавай ам.
— О-о, — лагьана Салегь бубади нерилай шуыпеяр алудна, — вун хтурай, рагъ...
— Рагъ къведатӏа чидач, зун хтанва. Гьан, куьне, кьуьзуь-бур, вучизва? Куьн, къала, рушал кьил
чӏугваз къведач хьи. Диде гьинва? Ксанвани? Агь, ахвар хват тушни! Я диде, чан.

Де къарагъ. Ви рагъ хтанва. Варзни галаз. Гьич тахьайтӏа, зи тӏвар Нурлана тушни?
Нурланади электрик экуьнин са-са куькӏуьра'гдал тӏуб гьалч-на, вири кТвалер, гьамамни кваз
ишигъламишна. Диде ксанвай кӏвалени гьам къавун, гьам цлан лампаяр куькӏуьрна.
— Де къарагъ, диде. Ви руш хтаива! Нурлана, яргъи кифер къуьнелай кьулухъ вегьиз, дидедин
винел алай яру-цӏару яргъандал ацукьна.
— Ой, чан бала, чан бала...
— Чан диде, валай ширин нямет авач. Валлагь, вахъ рикӏ акъатзавай.
— Виняз хьухь. Зун къарагъда.
— Ваъ,ваъ,геж я.
— Ви кеф-гьал?
— Гьамиша хьиз. Вири дуьнья зиди я, зунни дуьньядинди. Нурлана меселай хкадарна, цӏегь хьиз,
къарагъна, фена, рак жуфтдиз агална, дидедин патав хтана.
— Къала, зун вахъ галаз къаткида.
Икӏ лагьана, ада йигин ва кьенят гьерекатрал вичелай сиф-тедай вили сун булушка хтӏунна,
кТаник квай лацу перем гуьз-гуьдин къерехдал гадарна. Фена, ракӏарив стул эцигна, мукь-вал хтана.
Гила кьве гъилелни далудихъай дуьгмеяр ахъайна, хурарилай къалпагъар алудна, анжах къалчахрал
алай куьруь, бедендин рангунин пекдин вахчаг туна.
— Заз килиг, де. Гуьрчег яни зун. Гьар патахъай килиг. Хъуьрез-хъуьрез Нурлана яргъандин
къерехдивай вичиз
тамарзувални наразивал кваз килигзавай дидедин вилик ranӏaэкул хьиз элкъвена.
— Я руш, я гьаясуз, айиб хьана! Вуна, вуч чГвекь кьецӏил яз, жендек къалурзава?
— Дегь, айиб вучиз жеда? Рушан гуьрчег беден — им вири-дак хвеш кутадай аманат я.
Суьретчийри ширералди гуьрчег дишегьлийрин шикилар чӏугвада. Заз гуьрчегвал тӏебиатди ган-ва.
Са хейлин суьретчияр гьавалат хьанва. Ваз гуьрчег беден ава, вун чи институтдиз ша, чна ви шикил
чӏугван, лагьана! Фидай. Пулни гузвай. Мажал хьанач. Ахпа вири суьретчийрин вилик кьецӏил жезни
кӏан хьанач.
— Гьик! кьецӏил?
— Гьик! жеда кьван. Жедайвал. Алай-алачир пек-лек вири хутӏунна. Са вахчаг туна. Хурарни
ахъа яз.
— Айиб хьана, я руш. Вун лап кьиляй акъатнава хьи!
— Са айибни туш. Дуьньяда гуьрчег зат! вуч аватӏа, абур вири инсаниятдин девлет я. Де хьана,
абурукай вучда. Заз маса жъайгъуяр ава.

Яргъандин кӏаник экечГна, Нурланади дидедин чими беден •къужахда кьуна.
— Вуч чими я.
Руша дидедин чиниз теаменар гана, адав игисна.
— Де гила лугьун. Вуч аватӏа чидан?
— Гьан.
— Зун гъуьлуьз къвезва. Лап рикӏйвай.
—Низ?
— Ам вуч суал хьурай? Заз кӏандайдаз. Зун кТандайдазГ Чна мехъер тайин авунва. Пул герек я.
Зав пул гице. Харжияр, ваз чида хьи, гъвечТибур туш.
Марваран кьил акъатнач: зарафат яни, гьакъикъат?
— Я чан бала, руш гъуьлуьз физ хьайила, диде-бубадиз ам вуж ятӏа чирдачни бес?
— Гъуьл шикил туш, къалурун герек туш. Ада зунни са-дазни къалурнавач.
— Адан диде-бубадин разивал аван бес?
— Зун адан диде-бубадиз къвезвач хьи.
— Айиб хьана. Вуна вуч лугьуэватГа аннамишзаван?
— Белли, диде. — Нурланади дидедин гардандихъ кьве гъил-ни акална, ам чуькьвена, мад адан
чиниз пӏагьар гана.
— Вун кац хьиз эгечӏмир. Гъуьлуьз фин лаваш кьат! авун туш.
— Чида. Чна и месэла гьялна куьтягьнава. Заз вахт авач. Пака нянихъ элкъвена хъфида.
Меркезда зун гуьзетзава.
— Ваъ, ваъ, вун лап ахдмакь я. Ваз гъуьлуьз къведай вахтни хьанвач. Институт куьтягь, хъша, ви
адахлини чаз къалура,. жувни ада вичин диде-бубадиз къалуррай. Абур чиниз атурайу вун це
лугьурай, ахпа башуьсте.
— Акӏ ятӏа, вахъ галаз зи рахун авач. Нурлана, хкадарна, яргъандикай хкечӏна, ада кьецӏил жендекдал булушка алукӏна.
— Зун кабинетда ксуда. Чир хьухь, за гьик! лагьанатГа» гьак! авунни ийида.
— Я чан бала...
Нурлана тадиз кӏваляй экъечӏна.
Гъуьл ксуз хтайла, Марвара вичинни рушан арада хьайи ихтилат эзберна. Гъуьлуьн хура гьатна,
ам шехьни авуна. Ада гьич фикир а'вуначир хьи, йкьван марифатлу, гьеле аял вахта-рилай айиб-эдеб
чидай, чина гьая авай бала икӏ кьиляй акъат-да. Ада гьич низ гъуьлуьз фйзватӏани лугьузвач. Дидедин
ви-лик вичелай вири пек-лек хутӏунна, вичин бедендин гад агакь-навай майваяр къалурун бес тушви?
Суьретчийрин виликни кьецӏил яз акъваздай ниятни авунва! Ай-гьарай! Яраб мад вуч ашкара
жедатӏа? Вуч акван хъийидатТа?

— Салегь, чан Салегь, вуна фикира кван: белки Hyp гъуьлуьз фенватӏа? Адан кӏевивал акурла, за
шак ийизва. Аялдик-ни кватӏа, вучда? Ваз аквазвачни — чӏехи шегьерра рушар фад кьиляй акъатзава.
Чӏуру рекье гьатзава. Чи баладални ихьтин югъ атанватӏа, вучда?
— Вунани тади къачумир. Са вуч ятӏани хьанватӏа, чир хьухь, чавай хъжедай затӏни авач.
МуьтТугъ хьана кӏан жеда.
— Жеч гьа! Я чан зи Hyp, Нурлана. Вун гьикьван милайим бала тир. Секин, чарадан итимдин
чинизни килиг тийидай.
Пакама жедалди я Салегьа, я Марвара ахварнач. Инихъ юзана, анихъ юзана, мбс тТушунна, араара ахвариз фидай гьал хьанатӏани, вилерикай ицӏи якӏар, кӏамарай ахмиш жезвай ра-гъул селлер
карагна.
Экв ахъа жез^тежез гъуьлни паб кьведни къарагъна. Сад цӏун кӏвализ фена, муькуьди вичин
чурудин-спелдин къайгъу-диз. Хъуьтуьл тахтунал ялунжи винел вегьена ксай Нурланади ширин
ахвар ийизвай. Буба кӏвалахал фена, диде кӏвале акъ-вазна. Юуьдра, цӏемуьжуьдра ам рикӏинин
хъиткьеррай кили-гиз, тавдин кГвализ, цӏун кӏвализ къвез хъфена.
Эхирни ракъин нур лап цавун аршдай аватай вахтунда руш айих хьана. Ам къарагъна, япунжини
тахтадал туна, кабинег-дай экъечӏна. Гьамамдиз гьахьна, сафунай къвеавай къайи цик вич чуьхвена,
диде жагъурна.
— Салам! Са ширин ахвар за авуна хьи! Ви чин цуру я хьи?!
— Мад за вучин! Вун хьтин руш хьайила...
— Шад хьана кӏанда, мадам. Френгри икӏ лугьуда. Мехъер авур кӏуьд вацралай за ваз хтул
багъишда.
— Адалай фад багъишдачни?
— Заз манийвал авуртӏа? Исятда сифте эвленмищ жезва, ахпа никягьдиз къвезва. Заз тафават
авач. Кӏантӏа икӏ, кӏантӏа акӏ. Гьардан ихтияр я. Ваз чидай, диде, вацӏара ятар амач.
—Де ацукь, чан бала. Садра хиве яхъ: вибур зарафатар яни, гьакъи...
— Зарафат туш. Гъуьлуьз финин месэла гьялна куьтягь хьанва. Ваз пул гуз кӏанзаватӏа це,
кӏандачтӏа гумир. Заз чиз, вуна гъуьлуьхъ галаз йифиз зи патахъай фитнеяр тавуна жеч.
— Ам зи гъуьл хьиз, ви бубани я.
— Гила зун квез кьведазни рикӏи'вай килигда. Буба яни, диде яни. Тахьайтӏа гьакӏан гафар яни.
— Вуч я гила: пул капал эцигайтӏа, дидени буба я, тахьай-тӏа...
— Гьелбетда.
— Де хьана, пул чна, лугьун хьи, вугуда. Ви адахли вуж я? Гьинай я?
— За лагьанани, квез талукь туш. Мад жузамир.
Sez Lezgin ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
  • Büleklär
  • Пад хьайи рагъ - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3970
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2118
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Пад хьайи рагъ - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 4007
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1933
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Пад хьайи рагъ - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 4065
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2152
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Пад хьайи рагъ - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 4076
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1967
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Пад хьайи рагъ - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 4063
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2111
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Пад хьайи рагъ - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 4110
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2116
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Пад хьайи рагъ - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3999
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1886
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Пад хьайи рагъ - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 4067
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1976
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Пад хьайи рагъ - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 4011
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1899
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Пад хьайи рагъ - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 4052
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2052
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Пад хьайи рагъ - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 4075
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2134
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Пад хьайи рагъ - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3985
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2024
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Пад хьайи рагъ - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 4040
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2024
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Пад хьайи рагъ - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 4070
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1856
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Пад хьайи рагъ - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 4065
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2000
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Пад хьайи рагъ - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3960
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2039
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Пад хьайи рагъ - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3998
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2039
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Пад хьайи рагъ - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 4029
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2000
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Пад хьайи рагъ - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3633
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1823
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.