Latin

Миграгъ Къемер мектебда

Süzlärneñ gomumi sanı 894
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 572
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
Алай йисан лезги литературадин чӏаварганда (ам “Лезги газетдин” 2014-йисан эхиримжи нумрада чапнава) 1-чкадал Миграгъ КЪЕМЕРАН юбилей къалурнава: юкьван асирда яшамиш хьайи зари дишегьли дидедиз хьайидалай инихъ 590 йис тамам жезва. Зурба рекъем я!
Ихьтин рекъемрин гьакъиндай лагьана кӏанда: къадим асирра яшамиш хьайи, чи милли литература арадал гъайи, адак еке пай кутур, тӏебии алакьунар авай зарияр (Давдакь, Куьре Мелик, Ялцугъ Эмин, Ахцегь Мирзе Али, Мазали Али, Рухун Али ва мсб.) кӏелзавайбуруз я малум туш, я мукьувай чизвач, я абурукай лазим кьадар малуматар авач. Ихьтин ва маса себебар аваз, белки, библиотекайра абурун уьмуьрдизни яратмишунриз талукь межлисарни тешкилзавач жеди.
ХХ асирдин эхирда ва ХХӏ асирдин сифте кьилера, уьлкведа жемиятдинни сиясатдин къурулуш дегиш хьайила, алимри, критикри, муаллимри ва журналистри литературадин бинеяр ахтармишун, цӏийи-цӏийи малуматар жагъурун, цӏийи зарияр майдандиз акъудун йигинарна: къадим зарийрин эсерар газетриз акъудна, ктабар кӏелзавайбурув агакьарна, абур халкьдин гегьенш къатариз раижна. Гьа ихьтин зарийрин сиягьда Миграгъ Къемеран тӏварни ава.
Тӏебии алакьунар авай мазан руш Къемер 1425-йисуз Самур магьалдин Миграгъ хуьре агьваллу ва савадлу хизанда дидедиз хьана. Чӏехи бубадин медресада кӏелна, ам вични савадлу хьана: лезги, араб ва туьрк чӏаларал шиирар кхьизвай, абур мелерани межлисра чуьнгуьрдихъ галаз ширин ванцелди лугьудай. Миграгъ Къемеракай, чӏехи алакьунар авай заридикай хьиз, сифте малуматар алатай асирдин 70-йисара “Коммунист” газетдиз акъатна.
Адан жавагьирар хьтин эсерар лезги литературадин программайрик, хрестоматийрик ва учебникрик акатна, республикадин мектебра, колледжра ва университетра чирзава. И кар къвердавай гегьенш хьана. Месела, 2012-йисуз мектебар патал акъатнавай Лезги ва Дагъустандин литературайрин программайра къалурнава: Vӏӏӏ классда кӏелзавай аялриз М.Къемеран уьмуьрдикай малуматар гун, “Кузава лагь, гум акъатиз” ва “Ишехь, Къемер, чуьнгуьрд симер” шиирар чирун теклифзава; Х классда заридикай авай чирвилер гегьеншарзава.
М.Къемеран чӏалар чи муаллимризни бегенмиш хьана. Абуру, программадал асаслу хьана, тайин тир чирвилер ва тербия гунин кӏвалах кьиле тухузва. Арадал къиметлу тежрибани къвезва: М.Къемеран эсеррай Герейханован 1-нумрадин, Миграгърин, Миграгъ-Къазмайрин, Муьгъверганрин, Сардархуьруьн, Сенгеррин, Цӏийи Фригърин ва маса мектебра (муаллимар: С.Османова, Г.Генжалиев, А.Керимханов, А.Гьажимурадов, Ф.Гьажикъурбанова, М.-Э.Къарабегов, А.Ашурагъаев ва мсб.) къиметлу тарсар гузва.
Амма... Са хейлин муаллимриз (институтар къиметдихъ куьтягьнавай) М.Къемеран уьмуьрдикайни яратмишунрикай чирвилер бес жезвач. Винидихъ къалурнавай тежриба гьеле мектебра гегьенш хьанвач. Литературадин мярекатрани М.Къемеран тӏвар кьериз-цӏаруз кьазва... Кӏвалахиз кӏанзавай муаллимрин гъилер куьруь жезва, вучиз лагьайтӏа предметрин кабинетар, мектебрин библиотекаяр цӏийи ктабрин жигьетдай лап кесиб я: анриз аялар патал художественный эсерар ва муаллимар патал илимдинни методикадин ктабар техкъвез гзаф йисар я. 2013-йисуз басмадай акъатай чи “Лезги литературадин методикани” вири муаллимрив агакьнавач. Миграгъ Къемеран яратмишунрай тамам, дерин ва итижлу тарсар гун патал, классдилай къеце мярекатар тухун патал, хрестоматийрилай ва учебникрилай гъейри, муаллимдин ихтиярда вуч ава? И суалдиз жаваб яз, дамахдивди лугьуз жеда: 2014-йисуз Дагъустандин ктабрин издательстводи Миграгъ Къемеран шиирар авай ктаб сифте яз басмадай акъудна, адан тӏвар “Рикӏелай тефидай манияр” я.
“Рикӏелай тефидай манияр”, “Лезги газетди” хабар гайивал, алатай асиррин пуд заридин - М.Къемеран, М.Сфи-эфендидин ва М.Мардалидин шииррикай, абурун гьакъиндай ганвай куьруь малуматрикай ибарат хьанва. Кӏватӏал туькӏуьрайди Педагогикадин институтдин илимдин къуллугъчи, филологиядин илимрин кандидат Сабина Алиева, редактор Арбен Къардаш я.
Муаллимдин ихтиярда мад ихьтин макъалаяр, ктабар ва шиирар ава: Абдул Фетягьан “Миграгъ Къемер” макъала (“Лезги газет”, 1990-йисан 15-апрель), “Миграгърин булахар” кӏватӏал (1994), Гь.Къурбанан “Къилинж Къемер” роман, (2009), Гь.Гашарован “Лезги литературадин тарих” (2011), Мерд Алидинни А.Къардашан шиирар, заридин шикил. М.Къемеран уьмуьрдин ва яратмишунрин рекьикай хрестоматийра кхьенва, гьакӏ хьайила, чна а малуматар тикрарзавач. Аялрин фикир заридин къамат художественный литературада къалурнавай къайдадал желбна кӏанда. И кар патал чи “Къилинж Къемер” роман, М.Алидин ва А.Къардашан шиирар кӏелда, аялри чпин фикирар лугьуда, кхьида ва Къемеран къамат фикирдиз гъида, ахпа “Миграгъ Къемеран къамат” темадай сочинение кхьида.
Заридиз бахшнавай шиирар анализ ийида ва шаиррин фикирар къейдда, эпитетриз, гекъигунриз, гьиссериз фикир гуда. Ибарайрин, цӏарарин мана ачухарда: “Мерд Алидиз хуш я ви чӏал”; девирар физва, амма “мазанан сес зайиф хьанач”; “Сувар, цавар - чӏехи майдан Миграгъ Къемеран!”; “Кисмир, шаир!” - гьарайзава Миграгъ Къемера”... Шиирар хуралай чирда, литературадин мярекатра хуралай кӏелда.
М.Къемеран шикил художник Муталиб Муталибова, рикӏел хкунар ва тарихдин чешмеяр ишлемишна, чӏугун хъувунва. Рикӏел хкида: художник Абидин Азизова алатай асирдин 60-йисара, винидихъ къалурнавай хьтин къайда ишлемишна, сифте Е. Эминан, ахпа Кь. Саидан шикилар арадал хканай. Абур къени чаз багьа ивирар хьанва.
Вучиз художник М.Муталибова зари дишегьлидин ачух къамат арадал гъанватӏа, аялрин суалдиз жаваб яз, муаллимди лагьана кӏанда: лезги дишегьлийри алатай асирра, Лезгистан Урусатдин гьукуматдик акатай ХӏХ асирдалди, итимрихъ галаз санал, гъиле яракь кьуна, чеб, чпин хуьр-кӏвал, Ватан, чпин азадвал къецепатан чапхунчийрикай хуьзвай. Абур аял чӏавалай ачухдаказ, азаддаказ тербияламиш жезвай... Къемер мазанвилин верги ганвай, тӏебии алакьунар авай акьуллу, камаллу, викӏегь, жумарт, азадвал кӏандай рушни тир... Адан къамат художникдивай масакӏа, тарихдин гьакъикъат ва халкьдин адетар чӏурна, чин кӏевирна, шаршавар галаз, чӏугваз жедачир.
Муаллимди, аялриз М.Къемеран уьмуьрдин ва яратмишунрин рехъ дериндай чирун мурад яз, классдилай къеце методикада малум вири мярекатар тешкилда ва абур са тартибда аваз кьиле тухвана кӏанда.
Бязи мектебрин коллективривай ихьтин кӏвалахарни жеда: Миграгъиз фин тешкилда; виликамаз чарар кхьена ва я смс-каяр ракъурна, Миграгърин мектебда кӏелзавай аялрихъ галаз дуствилин алакъаяр кутӏунда; дустариз къалурун патал концерт гьазурда; савкьатар багъишда; чпин хуьруьз, кӏвализ, мектебдиз теклифда ва икӏ мадни маса крариз майдан гуда.
Эхирдайни лугьун: М.Къемеран манияр композиторри (зи хиялдиз М.Гьуьсейнов, Къ.Ибрагьимов, Н.Шагьмурадов, В.Зелфикъаров ва мсб. къвезва) музыкадал эцигайтӏа, ашукьри чуьнгуьрдихъ галаз лагьайтӏа, абур кхьенвай дискар майдандиз акъатайтӏа, муаллимриз еке куьмек жедай.
Миграгъ Къемер лезги мазан дишегьлийрин (Хиневи Зайнаб, Лейли-ханум, Стӏал Саяд, Кьепӏир Айисат, Кьурагь Афисат ва мсб.) арада, Шалбуз дагъ хьиз, хкатна, са кьилин вине аваз, аквазва. Адан юбилейдиз талукь мярекатарни гьахьтин дережда аваз кьиле финиз лайихлу я.

Къурбан АКИМОВ
Лезги газет
Sez Lezgin ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.