Latin

Лезгийрин Фольклор - 7

Süzlärneñ gomumi sanı 4281
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1655
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
герендилай, чпин дерди гьаларни авуна, фекьи эхкъечӏа хъфидайла, ада: "Зун пакамаз хал и незнез фида, чкалар за рекьиз гадарда, гьа чкалар кьуна фейила, вун дуьз чи никӏел атана акъатда", лагьана.
Гачалаз савдагардин папанни фекьидин арада хьайи вири рахунар ва меслятар ван хьана.
Пакамаз фад къарагъна, савдагардин папа кьве верч тукӏуна, ахпа верч квай дуьгуьдин афарар
чрана, гьабурни хъуьчӏуьк кутуна, ам рекье гьатна.
Хабар ни вай - хабар гачалавай.
Фекьи рекьиз экъечӏнамазди, адан гуьгъуьналлаз гачални, вичин яцар вилик кутуна, никӏел фена.
Рекье ада халид чкалар, савдагардин паб вич алай никӏел къведайвал, чукгурна.
Са тӏимил вахт алатайла, килигайтӏа: хъуьчӏуьк са багъламани кутуна, вичин хузаиндин паб
къвезва. Гачала гьасятда "вавгьа!"... - лагьана яцар акъвазарна, ахпа: "Гьикӏ хьана, я ханум, вун
гьинай, и чкаяр гьинай; хийир-хабар?" - лагьанаЛ<абар> ханумди: "Авач, кьей хва гачал, ваз афарар гваз атайди я. Къачу, неъ жуваз", - лагьана.
Гачалани: "Ваз и рикӏ гьинай атайди я? Аквар гьаларай, гила вуна за чӏугвазвай зегьметрал къимет
эцигзава. Тахьайтӏа ибур жедай крар туш", - лагьана, ханумдин кӏвачерик къарпузар кутуна ва
вичиз ханум фекьидин патав атанвайдакай хабар авачирдай кьуна. Ахпа чин фекьидин никӏхъ
элкъуьрна, иштягьдалди вири афарар тӏуьна. Савдагардин паб афаррин гьайифди кузвайтӏани,
адавай гачалаз са гафни лугьуз жезвачир, ам ийир-тийир хьана, "Гила за фекьидиз вуч жаваб гун?"
- лугьуз, ацукьнавай.
Югъ няни хьайила, фекьи атана савдагардин папан патав акъатна. Ада ханумдивай: "Зи югъ вун
гуьзлемишиз акъатна, гьикӏ хьана, акъат вучиз авунач?" - хабар кьуна.
- На заз багьишламиша, чан фекьи, атун зун авуна, амма вахъ галаз вад келима рахадай
мумкинвал хьанач. Хва кьей гачала вуна рекьиз вегьей къарпуздин чкалар, зун вичи цан цазвай
никӏел акьалтдай тегьерда хъивегьна. Зунни вечрен як квай афарар гваз гьадан патав акъатна. Шак
къвез кичӏела, кьулухъ элкъвез хьанач.
Фекьидиз и кар гзаф гьайиф хьанайтӏани, адалай алакьдай маса кар авачир. - "Мад хьайиди хьана,
- лагьана ада, - пака ша, за вун гуьзлемишда. Ваз зун алай чка чир хьун патал за сад яру, садни
кьулал камар алай цӏару яцар викӏиник кутада.
Юкьвалай камар алай цӏару яц чи хуьре садахъни авайди туш. Шугуна ша. Гъавурда гьатнани?".
Гачал, фекьидини савдагардин папа рахунар ийидайла, мад гурмагъдихъ галай. Иниз килигна
гачал гьа и йифиз фекьидин цуриз гьахьна, адан юкьвал камар алай цӏару яцран гьа лацу камардай
фитер гуьцна, адал рагъул ранг гъана. Ахпа кӏвализ хтана, цуравай вичин яцран юкьвалай лацу агъ
алчудна. Гачал пакаман лаз-яр ядайла вичи цан цазвай никӏел фена акъатна. Са арадилай, кьве
кьил капӏни авуна, фекьини вичин никӏел атана, анжах адаз вичин юкьвалай лацу камар алай яц
гила рагъул хьанвайдакай хабар авачир, ада и кардиз стӏунни фикир ганвачир. Гачала вичин никӏе,
фекьиди вичин никӏе цан цазвай.
Садлагьана фекьидиз цӏару яц кутӏунна цан цазвай гачал акуна: "Яъ, и гачалаз цӏару яц гьинай
атана! Цӏару яц хуьре анжах са захъ авайди я!" - лагьана, ада вичин яцар акъвазарна, ахпа абурун
вилик фена килигна. Фекьидиз вичин цӏару яц рагъул хьанваз акурла, ам гьасятда кардин гьавурда
гьатна ва вичин яц тадиз фитерикай михьи ийиз алахъна. Яц са гьал вичин виликан шикилдиз
хтанатӏани, гачалан цӏару яц ирид версинай аквазвай. - "Ламран хва гачалан гъиляй гьиниз фин, я
халкьар? - лагьана, ада вичи-вичик гьарай авуна. Ахпа: "Аш гачала тӏуьртӏа вучда?" - гафар тикрар
хъувуна. Фекьи гьа и хиялрик квайла, хъуьчӏуьк са ленгер ашни кутуна, савдагардин паб чӏугуна
гачалан патав фена.
- Яъ, я хузаиндин паб, хийир хьуй, вун гьар юкъуз къвезва ман, - лагьана гачала тажуб хьайи
гьалда.
- Мад вучда, кьей хва гачал, ви язух къвезва заз. Къе за ваз дуьгуьдин аш гъана. Тӏуьна кеф чӏугу,
- лагьана, ханумди рикӏе кин аваз.
Гачала гьасятда аш авай ленгер къачуна, ам вичин вилик эцигна, иштягьдалди нез эгечӏна.
Савдагардин паб килигайтӏа, гачала аш тӏуина куьтягьзава. Иниз килигна адавай акъвазиз хьанач:
"Я кьей хва гачал, вахъ къуни-къунши авайди тушни, гъайи-гъайи затӏ мегер, са жува недай адет
яни!" - лагьана. И гафар ван хьайила, гачала ханумдиз: "Валлагь, вуна дуьз лугьузва. Ажеб вуна зи
рикӏел гъана! И мукьварив гвай зи къунши чи фекьи я. Фена за адаз эверда —? кьведани неда чна",
- лагьана, гачал кӏвачел къарагъна, гьиле са вагьрамни кьуна, ам фекьи галай патахъ тепилмиш
хьана.
Яргъай хьиз, гьиле са вагьрамни аваз гачал къвезвайди акурла, фекьидин руыь аватна - ам,
кьулухъ элкъвез килигиз, катиз* башламишна. Гачала фекьидиз: "Акъваз! Катмир!" - лугьуз,*
гьикьван гьараяр авунатӏани, фекьидивай кичӏела акъвазиз хьанач. Гачалан гьарайрин ван
галукьайла, ам мадни зарбдиз катна. Гачални элкъвена вичин никӏел хтана: "Ламран хва, за вичиз
аш нез ша лугьузва, вич, намерд, катзава", - лагьана гачала, ацукьна амай ашни тӏуьпа.
Савдагардин паб, вири и крар акваз, ажугъди кузвай. Амма адавай, гьа виликдай хьиз, гачалаз са
гафни лугьуз жезвачир.
Югъ няни хьайила, гачал мад фена гурмагъдихъ ацукьна. Са тӏимил вахт алатайла, фекьи атана.
Фекьи акунмазди савдагардин папа: "Ваз акунани, чан фекьи! Аквар гьаларай, гачалаз чи гафар
ван жезва - ада чи рахунрихъ чинеба яб акалзава. Вуч авуртӏа хъсан я.?" - суал вугана, ахпа: "Заз,
чан фекьи, Незерхалифдин сурал фена, садакьаяр гана, пЫревай гачал буьркьуьни биши авун
тӏалабиз кӏанзава. Белки адакай чаз са куьмек жен?" - лагьана.
- Вач, мураддихъ агакь тавуна тач, Ыирерихъ чпин керематар авайди я, - жаваб гана фекьиди.
Савдагардин паб пака юкъуз п!ирел фидайвал хьана.
Гачалаз фекьидинни савдагардин папан вири и рахунарни ван хьанвай.
Гачал пакамахъ фад къарагъна, ам пЫрен винел алай гуьмбетда чуьнуьх хьана. Са арадилай фар,
иситӏаяр, ргай верчер гваз савдагардин паб атана: "Фатягь!" лагьана дуьа авурдалай гуьгьуьниз,
ада пЫрехъ элкъвена: "Я хъсан кас, зун рикӏе мурад аваз атанва, вуна заз зи мурад кьил из акъудиз
куьмек це!" - гафар лагьан-мазди, п!ирен къеняй. "Лагь, чан руш, ви мурад!" - лагьана ван атана. И
ван галукьайла, савдагардин папаз гзаф хвеши хьана. Адаз п!ир вичихъ галаз рахазвай хьиз хьана.
Иниз килигна, ада метӏер чилиз яна, гачал буьркьуьни бишини авун Незерхапифдивай тавакъу
авуна. Гачалани гуьмбетдай савдагардин папаз: "Заз а крарикай хабар ава. Ада гьамиша куь
рахунрихъ яб акалзава, адаз куьне ийизвай крар аквазва. Иниз килигна, ам буьркьуьни биши
хьунухь лазим я. Вуна, чан руш, зи суралай туьтуья твах. Ам ашдин винел вегьена, гачалаз це. Ам
гьасятда буьркьуьни, бишини жеда", - лагьана.
И рахунар ван хьайи ханум, гъилевай садакьаяр сурал эцигна, са тӏимил ругни къачуна, тади кваз
хъфена. Гуьмбетдай эхкъечӏай гачала садакьаяр къахчуна, нез-нез, маса рекьерай яна, кӏвализ звер
хъувуна. п
Савдагардин паб хтанмазди дуьгуь хкудунив, ам гьазурунив эгечӏа. Югъ няни хьайила, ханумди
гачалаз эверна ва адан вилик, винелай ругни кӏвахна, аш эцигна: "Неъ, къе вуна гзаф кӏвалахна,
тух жедалди неъ!" - лагьана. Гачала аш тӏуьна, са тӏимил амайла, ада: "Я ханум, зи вилерал
мичӏвал къвезва ман, зи япара пис ван гьатнава ман!" - лагьана, ахпа ада вилер акьална ва вичиз са
куьнинни ван текъвезвайдай кьуна, ярх хьана. Савдагардин папа адаз эвер гана, гъил-кӏвач кьуна
юзурна, амма гачал кьейиди хьиз кисна.
Вичин мурад кьилиз акъатунал шад хьайи савдагардин папа рикӏяй: "Хъсан хьанани, гачал,
геликьнани! Вун хьтинбурун чан гьа икӏ хкатдайди я. Агь, чан пӏир, ваз зун къурбанд хьуй! И кьей
хци зи чан акъудзавай хьи!" - лагьана. Ахпа ам тадиз са литиник кутуна ва, кӏар хьтин са затӏ
авуна, столдин кӏаник чуькьвена.
Са сятдилай хьиз фекьи атана. Ханум фена адан гарданда гьатна: "Гачал гиликьна, фекьи. Гила зун
види, вунни зиди я. Уф, канай хьи зи рикӏ, хва кьей гачала", - лагьана. Ахпа ада фекьидиз кӏар хьиз
авуна, столдин кӏаник кутунвай гачал къалурна. И кардикай хабар хьайи фекьиди: "Бес, ам
гьахьтин Аллагь я! Гьикӏ я? - лагьана ада гачалахъ элкъвена. - Заз гъизвай афарарни аш недайдан
кьилел Аллагьди ихьтин бала гъидайди чидачирни ваз?!" - лагьана. Ахпа фекьиди савдагардин
папан гардан кьуна, кьведани хкадарйз кьуьлерна. Вири и мярекат столдик квай гачалаз аквазвай
ва ван жезвай.
Ханумди, ашдал эличун патал ягълавда гъери цӏурурзавай вахтунда цурай кали гьарайна.
"Валлагь, - лагьана савдагардин папа, - гьинватӏани яру кали хана. Садра цуриз фена, хквен".
И вахтунда галатнавай фекьи вичин сивни ахъайна ксанвай. Ханум къецел экъечӏнамазди, гачал
вич кутунвай лит гадарна, кӏвачел къарагъна ва къулал эцигнавай ргвазвай чӏем авай ягълав
къачуна фекьидин мукьув фена, са кьадар фикирар авурдалай гуьгъуьниз, ада вири и гъери
мукьуфдалди фекьидин ахъа сиве цана. Фекьидай гьич са ванни ахкъатнач, ам гьа ксанвай чкадал
гиликьна. Гачал и вахтунда, тадиз литни галчук хъувуна, столдин кӏаник яргъи хъхьана.
Цурай хтай ханум ягълавдиз килигна. Ада чӏем амачир. "Вув, яраб гъери экъична жал!" - лагьана,
тадиз гитӏедай ягълавдиз мад гъери цун хъувуна, ахпа фекьидин патав фена, адаз назик сесиналди
эверна. Фекьидай ван акъатнач. Савдагардин папа адаз мадни эверна - фекьидай мад ван акъатнач.
Гъил кьуна, эвериз кӏан хьайила, адаз кичӏе хьана - фекьи xlapac хьиз хьанвай.
Вич-вичивай квахьай ханумдай: "Аман, за гила вуч ийин! Рикӏ алай ашнани кьена, вак хьай
гачални гиликьна. И кьве мейит за гьиниз ийин?" - лугьуз мет-кьил гатазвайла, садлагъана столдик
кӏаникай гачал хкечӏна ва ада: "Вуна хузаиндин кӏвал чӏурна, вуна ви кӏвални чӏурна, вуна
фекьидин чан къачуна, ваз зи чанни къачуз кӏанзавай, им валай алакьнач. Зун вун хьтинбурувай
рекьиз жедайди туш", - лагьана.
- А гафар заз лугьумир, чан гачал, вуна и фекьидин мейитдиз са чара ая, зи кьил баладикай хкуд, лагьана минетна.
- Им, - лагьана гачала, - судара-дуванра гьатдай кӏвалах я. Им харжи эциг тавунмаз туькӏуьдай кар
туш.
И гафар ван хьайила, савдагардин папа гачалав са виш манат вугана. Пул акурла, гачал секин
хьана, ахпа ада: "А къулаллайди вуч затӏ я?" - хабар кьуна. - "Ам, чан гачал, аш я. Кӏандатӏа
акъуддани?" - лагьайла, гачала вичиз ам акъудунин эмир гана. Савдагардин папа фекьидиз
гьазурай аш гачалан вилик эцигна. Гачала къвалари чӏакь ийидалди аш тӏуьрдалай кьулухъ, фекьи
вичин кӏулаз яна, ам куьчедиз экъечӏна. Йиф мичӏиди тир. Кӏула фекьи аваз физвай гачал садазни
акунач. Сифтени-сифте гачал фекьидин чӏехи папан ракӏинихъ фена, рак гатана. Фекьидин чӏехи
папа: "Квахь зи ракӏарихъай, пуд паб авай вун фенкьуларалди куьчейра вучиз авайди я. Икьван
гагьда гьина авайтӏа, гилани гьаниз квахь", - лагьана жаваб гана. Ахпа гачал кӏула фекьидин
мейитни аваз юкьван папан ракӏарихъ фена, гьадани, чӏехи папа хьиз, сеперар гана чукурна.
Эхирдай гачал гъвечӏи папан ракӏарихъ фена, адани: "Икьван гагьда гьина авайтӏа, гила гьаниз
квахь", - лагьана. Гачала фекьидин ванцелди: "Рак ахъая, мекьила рекьизва зун, тахьайтӏа за зун и
къавалай вегьеда", - лагьана кичӏерар гана. Гъвечӏи папа мадни гьа виликан сеперар гайила, гачала
кӏулавай фекьи къавалай гьаятдиз гадарна, вични элкъвена кӏвализ хтана.
Пакамаз хуьре "фекьи къавалай аватна кьена" лугьуз, ван гьатайла, гачала, адан папарин кьилив
фена, тазия гана, ахпа: "Ада вич кьейила заз чуьхуьх лагьана веси авунвайди тир, чан вахар, заз ам
чуьхуьдай ихтияр це", - лагьана минетна. Папари чпин гьуьлуьн веси кьилиз акъудна - мейит
гачалав чуьхуьз туна ва адан парталарни гачалаз гана.
КЪАРАВИЛИЯР
ЛАМРА КӏВАЧЕЛ АКЪВАЗНА, ИНСАНДИ АЦУКЬНА НЕДА
Йикъарикай са юкъуз хандиз Малла Несрединак хкуьриз кӏан хьана. Вичин ярар-дустар галаз
кӏвале ацукьнавайла, ханди Малла Несрединаз эвериз туна. Малла гьасятда атана акъатна.
Килигайтӏа, хандин кӏвале еке са къунагълух ава. Мугьманар вири чпин чкайрал ацукьнавай.
Малла атайла, ибур садни юзанач. Имни фена, кьилди экӏнавай са суфра аваз, гьадахъ ацукьна ва
гьадал туькӏуьрна эцигнавай затӏар нез хьана. Гьа и арада, гъиле са тике якни аваз, хан атана. Идаз
вичин суфрадихъ ацукьна, хуьрек незвай Малла акурла, хъел атана ва адаз айгьамдалди агъур са
гаф лугьун кьетӏ авуна. "Малла, - лагьана ханди, - ваз чиз ламранни инсандин арада вуч тафават
ава?"
Ханди квез ишара ийизватӏа, гьадан гьавурда гьатай Маллади сиве якӏун тике аваз кӏвачел
акъвазнавай хандиз маналудаказ килигна: "Ламра кӏвачел акъвазна неда, инсанди ацукьна", лагьана, жаваб гана.
ЯДНИ ГЕРЕК ЖЕДАЙ КЬВАН
Са хуьруьнбуруз чпиз регьв эцигиз кӏан хьанай кьван. Ибуру са кӏама регъуьн хандакӏар эгъуьнна,
анберар, чӏутхварар туькӏуьрна, цлар чӏугуна, рак-дакӏар дуьзмишдайла, са маса хуьруьнви, атана,
и регъуьн виликай тӏуз физ хьана. Им, сапам тагана, элячӏна фена. Ибурукай сада адаз кьулухъ
эвер хгана, жузуна: "Я стха, вун мусурман тушни, вуна салам вучиз ганач?" Ада, хъуьрена,
лагьана: "За салам гайиди вуч тир, квез цин ванцин гъиляй ван хьанач ман, за«гьикӏин?" Ада икӏ
лагьайла, ибур мягьтел хьана, им адаз, ам идаз килигна, эхир сада лагьана: "Вагь, ядаяр*! Ядни
герек жедай кьван. Бес им чна сифтедай вучиз фагьумначир?"
ШКЬАКЬ ПИРИМ
Шкьакь Пирим лугьур са кас хьана кьван: имни гзаф мишекъат, мискьи са итим тир. Идан
мишекъатвал, шкьакьвал виридаз машгьур хьана. Йикъарикай са юкъуз идан кӏвализ са мугьман
атана. Ида хваш-бешна, мугьмандин вилик чай гъана, эцигна. Шекердин кӏусар мухан тварар
хьтин гзаф куьлуьбур хьуниз килигна, и мугьманди кьве-кьвед, пуд-пуд къачуз, сивиз вегьена.
Шкьакь Пирима хъел кваз вичин сас регьвез хьана. Мугьманди са истикан чай хъвана, ида
чуькьнач. Кьвед лугьур истикан хъвадайла, ада мад и саягъ кьве-кьвед, пуд-пуд кӏус къачуз, сивиз
вегьена. Эхир, Шкьакь Пирима, акъвазиз тахьана, лагьана: ч
- Я стха, жузун айиб тахьуй, куь хуьре кьейибур сура са-сад твадани, кьве-кьвед?
- Валлагь, Пирим халу, - лагьана мугьманди, - чи хуьре, чӏехибур кьейила, гьар сад са сура,
гьвечӏибур кьведни, пудни са сура твадай адет ава.
ПУЛ НА ВАХЧУ, ЗАЗ ГЕЖЗАВА
Са юкъуз Малла Несредин жемятар алай кимел ацукьнавай кьван. И кимел са къучи гадани жеда.
Малла Несрединални чӏарар алай еке хипен бармак алай кьван. И бармак гададиз хуш атана. Вуч
я!ани ида, гъилиз куьс гана, Малла Несрединан кьилиз са пем вегьена: "Им вуч хъуьтуьлди я,
Малла?" - лагьана. Инал алай итимар вири хъуьрена, Маллани кавхадиз арза гуз фена. Кавхади а
гададиз эверна, ам жерме авуна. "Жермедин вад манат Малла Несрединав вахце", - лагьана,
буйругъна. Гада Малла Несрединаз вад манат гъиз кӏвализ хъфена. Малла Несредина гзаф
гуьзетна, амма гада хтанач. Тахтайла, ида: "Ма, пул на вахчу, заз гежзава", - лагьана, гъилиз куьс
гана, кавхадин кукӏваз са пем чуькьвена, вич хъфена.
МАЛЛА НЕСРЕДИНАН КӏЕЛ
Малла Несрединаз хьана кьван са кӏел. И кар чир хьана жегьилриз; ибуруз гьар тегьердалди идан
кӏел нез кӏан хьана. Са юкъуз ибуру адаз лагьана: "Малла Несредин, пака эхир заман я, ша чна ви
кӏел нен!" Малла Несредина лагьана: "Хъсан я, нен ман!"
Кӏелни къачуна, ибур са вацӏун къерехдихъ фена. Югъ гзаф чимиди хьана. Кӏел тукӏуна, ргадайла,
ибур вири хтӏунна чпин гинибашар, Малла Несрединан мукьув туна, эхъвез фена. Ибур фенмаз,
Малла Несредина ибурун гинибашар кӏватӏна, цӏуз вегьена. Элкъвена жегьилар, хтайтӏа,
гинибашар амач. Ибуру лагьана: "Я Малла Несредин, чи гинибашар гьинва?" Ида лагьана: "За
абур цӏуз вегьена". "Вучиз?" "Вагь, - лагьана Малла Несредина, -пака эхир заман жедайла, куьне
гинибашрикай вуч ийида?"
ФЕКЬИНИ ЧУБАН
Йикъарикай са юкъуз цавук, чилик пай квачир гзаф кесиб са кас кьена. Идан мукьвабуру, фена,
фекьидиз лагьана:
- Чан фекьи, ваз минет хьуй, ша, атана, вуна и чи мейит кучук.
Фекьиди, ам кесиб яз, вичиз затӏ жагъин тийидайди чир хьана, багьна авуна, лагьана:
- Куьне багьишламиша, зи паб азарлу я, аялризни килигдай кас авач; зун къе кьадач, куьне са
мадара авуна, кучукна тур.
Фекьидин гьилле чир хьана, пашмандиз хъфена, ибуру са сухтадиз эвер гана, чпин кьейиди
кучукна. И агьвалатдикай виридаз хабар хьана, вирида фекьидиз нянет авуна. Са чубандиз хъел
атана. Ада вичи-вичикди лагьана: "Хъсан я, кицӏин хва фекьи, за ваз вучдатӏа аку!"
Са юкъуз и чубандин са кицӏ кьена, кицӏин винел са лит вегьена, им фекьидин патав фена.
- Чан фекьи, ятахдал серкердин чубанрикай сад кьенва, вуна, и сятда атана, ам кучукна кӏанда, лагьана чубанди фекьидиз.
Фекьидиз, им хийир квай чка я лугьуз, са тӏимил хвеши хьана, амма ада, вичин шадвал винел
акъуд тавуна, лагьана:
- Огьо!.. Вуч пис кар хьанани, чан хва!.. Ам вучиз кьена?.. Де ша, чна тадиз фена ам кучукин.
Ибур ятахдал фена агакьайла:
- Вуна заз багьишламиша, чан фекьи, заз анал лугьуз регъуь хьана, кьенвайди чубан туш, кицӏ я, ам серкердин рикӏ алай кицӏ тир, - лагьана, чубанди лит алудна.
Фекьиди, хъел атана, лагьана:
- Я хзан текьейди, вун дели хьанвани, вахъ вуч хьанва?.. Кицӏин винел дуьаяр ийиз жедайди яни?..
Вун аси вучиз хьанва?..
- Пагь, чан фекьи, ваз а рагьмет хьайиди акунайтӏа... Ам гзаф регьимлу, акьуллу са кицӏ тир, адал
серкердин гзаф рикӏ алай; серкерди заз лагьанай: "И кицӏ кьейила, фекьидиз са пуд гьерни гана,
капӏ элягъиз туна, дуьаяр ийиз туна, кучук", - лагьана ишез-ишез чубанди.
Пуд гьер гуда лагьайла, хвеши хьана, фекьиди лагьана:
- Вагь, вичиз Аллагьди рагьмет авурай, ахьтин хъсан кицӏ, дугъриданни, дуьайралди кучук тавун
дуьз туш.
Ида кап! эляна, дуьаяр авуна, кицӏ кучукна; ахпа идаз чубандивай пуд гьер кӏан хьана. Чубанди
идаз лагьана:
- Бес вуна кучук тавур а флан кесиб кас и серкердин кицЫкни квачирни? Эхир, кицӏ кап! эляна,
кучукдай затӏ яни? Вибур вири тапарар я, вун гьарамзада я; мад чун садни ви гафунихъ ягъадач,
- лагьана, вичин гьилевай чумахъ юзурна. Фекьи ламралай аватай хьиз хьана.
ЛАМРАН ЧӏАЛ ЛАМРАЗ ХЪСАН ЧИР ЖЕДА
Садра кавхади вич гзаф чирвилер аваз къалурун патал, кьил агъузна акъвазнавай лам къалурна:
"Адаз вич галатнава лугьуз кӏанзава". Касбубади: "Ламран чӏал ламраз хъсан чир жеда", - лагьана.
ГЬИКӏ ХЬАЙИТӏАНИ РАХАДА
Са юкъуз Кваса вичин гъвечӏи гадани галаз рекьиз экъечӏа. Гада ламрал акьадарна, вич яхдиз
физвай. Рекье дуьшуьш хьайибуру гьарда вичиз кӏандай гафар лугьузвай.
- Пагь, им аку, гъвечӏи аял ламрал акьадарна, вич яхдиз физва. И ван хьайи Квасади, халкь рахун
тавурай лагьана, гада авудна,
вич ламрал акьахна, рекье гьатна.
Рехъди физвайбуру и агьвалат акуна: "И касдиз регъуь тахьун аку, чӏехи итим хьана, вич ламрал
алаз, гьвечӏ гада яхдиз тухузва",
- лагьана.
- И инсанрин гъиляй зи кьил бизар хьана, - лагьана Квасади вичин гадани ламрал ахкьадар
хъувуна.
Са кьадар рекьиз фейидалай кьулухъ, дуьшуьш хьайи маса инсанар виликанбурулайни гзаф рахаз
хьана:
- И кьуьзуь касдихъ эсиллагь инсаф авайди туш. И чими залум юкъуз гьайвандин язух татана,
кьведни акьахна, физва.
"Ша, чан хва, чун кьведни, эвичӏна, яхдиз фин, ибуру чалай гъил къачудач", - лагьана Квасади.
Рекье дуьшуьш хьайи маса инсанри: "Лам ахъайна, яхдиз физвай ибурун акьулдиз килиг", лугьузвай.
И гафари зегьле тухвай Квасади: "И инсанар гьикӏ хьайитӏани рахадайбур я, ша чун ламрал ахкьах
хъийин", - лагьана, кьведни ахкьах хъувуна, еримиш хьана.
КАСБУБАДИН БАХТ
Касбубади са къарпуз къачуна, ам атӏана. Къарпуз чигди, лацуди хьана. И кар акур Касбубади
вичин патав гвайбуруз лагьана:
- Аллагьдиз шукур хьурай! Гьар гьи кардал хьайитӏани зи бахт чӏулав тир. Гена и къарпуз
хьайитӏани зи бахтуниз лацуди акъатна!
МУЬШТЕРИЯР КӏВАТӏУН ПАТАЛ
Са юкъуз Касбуба цӏару пекер алукӏна, чинни чӏулаварна, алишвериш авун патал базардиз фена.
Каебубадин и гьал акур дустарикай сада лагьана:
- Им вуч беябурчивилин акунар я вал алайди, я Касбуба? Касбубади жаваб гана:
- Пекер за муьштерияр жуван кьилел кӏватӏун патал алукӏа-вайбур я. Чин, лагьайтӏа, муьштерияр
алцурардайла, регъуьвиляй яру тахьун патал чӏулаварнавайди я.
РИВАЯТАР
ШАГЬМАР
Дегьзаманада Иранда Надир шагьди пачагьвал ийизвай. Гзаф уьлквеяр къачунвай ада, гзаф
халкьар есирвиле тунвай. Дуьнья тӏуьртӏани тух тежедай наха, эхир, атана Дагъустандиз акъатна.
"Рей це!" - лагьана ада. Халкьди рей ганач. "Фу це!" - лагьана. Халкьди фу ганач. Лезгияр чпин
лапагар, малар, рамагар гваз дагьлариз экъечӏна. Жегьилрин дестейри шагьдизни адан кьушунриз
акси женг тухвана.Гзаф чанар пуч хьана, гзаф дидеяр, сусар шехьна, гзаф аялар етим амукьна.
Амма халкьдин кьисас-чийрини чпин кар акуна: шагьдин стхаки адан гьилик квай кьушунар
кукӏварна. Шад хабар гьасятда вири чкайриз чкӏана. Халкьдин шадвилихъ тум-кьил хьанач. Амма
стха кьейи шагьдини адан ваха лезгийрилай кьисас вахчун патал абурун винел мадни зурба
кьушунар ракъурна. И кьушунрихъ галаз шагьдин вах Суьруьяни атана. Ирандай атай ченги
кьакьан буйдин, къумрал якӏарин, еке чӏулав вилер авай гуьзел дишегьли тир Стхадин яс хуьзвай
ам гьамиша чӏулав парталар алаз жедай. Са шумуд йисуз шагьдин кьушунри лезгийрихъ галаз
дяве авуна ва, эхирдай, абур чпиз табиарна. Гзаф халкь пуч хьанатӏани, залум Суьруьядин къаних
вилер ацӏанач, ада вич рекьидалди Дагъустанда акъвазун ва яваш-яваш вири лезгияр пуч авун
фикирдиз къачунвай. Гьа и метлеб кьилиз акъудун патал ада стхадивай вичиз кьакьан кӏунтӏал
къеле ва къеледани зурба кӏвалер эцигун тавакъу авуна. Шагьди вахан мурад кьилиз акъудна.
- Эвелни-эвел агъсакъалар пучна кӏанда, вучиз лагьайтӏа абур халкьдин акьул я. Акьул
къакъудайдалай кьулухъ жегьилрал гъалиб хьун регьят я. Абур желеда твадайди зи гуьрчегвал я, лагьана Суьруьяди, къеледин начальник Муьршуьдаз вичин патав эверна. - Жуван ихтибарлу
аскеррикай са десте туькӏуьра, абурал лезгийрин кӏуртар, шаламар алукӏ, - лагьана ада. - Дестедин
вилик акъвазнавай везифа дагьда, чуьлда текдиз кӏвалахзавай агъсакъалар, кьуьзуь итимар, ван-сес
тавуна, зи патав гъун я.
Муьршуьда Суьруьядин тапшуругъ тамамарна ва гьар юкъуз са кас кьве кас агъсакъалар
чуьнуьхиз къеледиз гъиз хьана. Къеледиз атай кьуьзуь ксар гел галачиз квахьзавай. Гьа икӏ варцар
къвез алатзавай. Ахцегьа, мукьув гвай хуьрера кьуьзуьбур саки амачир. Хуьрера гъулгъула
гьатнавайтӏани, халкьдиз им Ирандин ченгидин фенд тирди чизвачир, я адал шак гъидай делил субутни авачир.
Кьуьзуьбурун чандиз къаст авунал залум рази хьана акъвазнач. Йикъарикай са юкъуз Ирандин
шагьдин ваха вичин гьилик квай кьван хуьрера авай пагьливанриз - жегьилриз яран суварак
эверна. Жегьилризни гуьзелвилин тариф вири дуьньядиз акъат-навай Суьруьядиз килигиз
кӏанзавай.
Ахцегьрин, Кьакӏарин, Хуьруьгрин, Чеперин ва маса хуьрерин пудкъад кас жегьил пагьливанар
кӏватӏ хьана. Вири Суьруья атунал вил алаз акъвазнавай. Амма Ирандин гуьзел гьеле атана акъатзавачир. Эхирни кӏватӏ хьанвайбуруз кияр балкӏандаллаз къвезвай сад акуна. Им Иран пачагьдин
вах^тир. Суьруьядин гуьзелвили мягьтел авур жегьилар къах хьана амукьнай. Гьакъикъатдани ам
варцариз, ракъариз къалуриз тежедай назани тир. Шадвилер башламишна, тӏуьнар-хъунар авуна.
Ширин макьам яна, кьуьлер башламишна. Сифте кьуьл Суьруьяди авуна. Жегьилрин акьул кьиляй
акъатна. Гьа и вахтунда Суьруьяди, садакай-садаз хабар тежедайвал, гьар са жегьилдин гьиле,
сивик хъвер кваз, чинеба вичин шикил алай ипекдин ягълух тваз, флан юкъуз къеледиз зи патав
ша, кьилди кеф чӏугвада чна, анжах са касдизни и сир чир тахьурай лугьуз хьана. Ирандин
ченгидин савкьват гьиле гьатай пагьливанрин рикӏелай дуьнья алатнавай, виридан рикӏе ашкъидин
цӏай гьатнавай.
Шад межлис пакаман яр ядай чӏавуз куьтягь хьана. Кефияр къумбар жегьилриз гьар садаз Ирандин
гуьзел вичел ашукь хьанвайди хьиз авай.
Са гьафте вахт алатна, хуьрера авай халкьдик къалабулух акатнавай: йикъа са жегьил, са
пагьливан кӏвализ хквезвачир.
Йикъарикай са юкъуз Шекидихъай чубан Дашдемир хтана. Кӏвализ кам вегьенмазди, адан вил
чилел алай ипекдин ягълухда акьуна. Им Дашдемиран хцивай аватнавай Суьруьядин ягълух тир.
Дашдемираз и кар гзаф тажуб хьана. Ягълух къачуна вичин жибинда туна, ам гзаф хияллу хьана.
Са ара фейила, Дашдемиран пабни руш хтана. Абурун кьведан вилерални нагъв алай.
- Гьикӏ хьана, вучиз шехьзава? - хабар кьуна кьуьзуь касди.
- Шехь тавуна чна вуч ийин? Им дуьз цӏувад югъ я, йикъа са жегьил хуьряй квахьзава. Аламатдин
кар я, сенфиз чи Жабраилан гада Навруз кӏвализ хтанач. Язух дидедин шехьунин ван галукьай
къванер, накьварни цӏразва.
И гафарин ван хьайи Дашдемир мадни хияллу хьана: гьинаватӏани Ирандин ченгидин фенд я", лагьана, ам тадиз кӏвачел къарагъна: адаз кардин гьакъикъат чириз кӏанзавай. Гьа и арада
Дашдемиран гада хтана. Бубадиз хвашкалди лагьана, ам вичин хтӏуннавай парталрин жибинриз
килигна. Гададин чина авай рангар къвердавай дегиш жезвай, адан теспачавал артух жезвай. Хцин
и гьал акур бубади адаз вичин патав эверна: "Вун, чан бала, вуч теспача я, вун квехъ къекъвезва?"
Гададай сес акъатнач. Ам тебдил хьанвай. Буба гъавурда гьатна, ада вичин жибиндай акъудна
хцив ягълух вахкана: "Вун, аквар гьаларай, идахъ къекъвезва, тушни?" Гададиз фир-тефир чка
амукьнач, бубадин гъиле авай ягълух къахчуна, адаз къецел катиз кӏанзавай, амма бубади ам
ахъайнач, вичихъ галаз кьилди кӏвализ хкана, лагьана:
- Дуьз лагь, чан хва, ягълух гьинай атайди я? Суьруьядин шикил алай ягълух вав вучиз гва?
Гададин гафар кьурана.
- Дуьз лагь, кардин гьакъикъат заз лчизва. Эгер са гаф ви сивяй таб акъатайтӏа, за вун кицӏ хьиз
яна рекьида. Тади ая! - хъел кваз рахана Дашдемир.
Анжах дуьз рахун адет хьанвай гададивай вичин буба алдат-мишиз хьанач. Ада хьайи-хьайивал
вири ахъайна.
Кьуьзуь Дашдемир гьасятда гъавурда гьатна. Кар гежел вегьена виже къвезвачир. Тади
серенжемар чарасуз лазим тир.
Нихъ галаз меслят ийин, низ лугьун. Кьуьзуь итимар, агъсакъалар хуьре амачир, жегьилривай рехъ
къалуриз тежедайди адаз ашкара тир. Эхирдай Дашдемира вичин къаридиз эверна ва кардин
гьакъикъат адаз ахъайна.
Къари кӏевиз шехьна: "Я Аллагь, и залум цӏай чи кьилелай мус алатда?" Ахпа ада шехьиз-шехьиз:
"Тади ая, къазмайрал алад. Кьуьзуь Серкерахъ галаз меслят ая. Ам гьеле кьенвачӏ" - лагьана.
Серкер вишни къад йис хьанвай, дуьнья акур, гзаф акьуллу кас тир. Тади кваз атай Дашдемир
акурла, ада: "Хийир хьуй, вуч къалабулух ква", - лагьана, хабар кьуна.
Дашдемиран гафарихъ яб акалай Серкер бубади адаз икӏ лагьана:
- Суьруья гьакӏан паб туш. Ам суьгьуьрчи я. Я адак тур, я тфенг акатдач. Адан гьил галукьай кас,
вичиз кӏан хьайила, иланди ягъайди хьиз, еке азабрикди рекьида. Залум кьиникь патал анжах са
рехъ ава, амни Кӏелед хев* дагьдин кӏукӏни кукӏвал алай еке къванцин кӏаник чуьнуьхнавай
халкьдин игит хва Шарвилидин кьве сив авай тур кардик кутун я. Анжах са кар за ваз лугьун,
къеледиз фейи кас анай сагъ-саламатдиз ахкъатдач.
Серкер бубадин гъилиз темен гана, Дашдемир хуьруьз хтана. Ада тадиз жемятар кӏватӏна, абуруз
гьал-агьвал ахъайна, жегьилар квахьунин тахсиркар вичин гурбагур стхадин кьисас къахчуз
атанвай Суьруья тирди лагьана.
Гила, жемятар, вири, пер-каца къачуна, зи гуьгъуьниз ша, чна Шарвилидин тур къачуна кӏанда.
Анжах гьа туруналди чавай чи халкьдин алчах ва амалдар душманар рекьиз жеда. * Халкь ахмиш
хьана, Кӏелед хев дагъдиз экъечӏа. Агъзур йисара секиндиз акъвазнавай зурба къван алай чкадилай
юзана. Пагь, яраб жемятдин къуватдилай зурба затӏ аватӏа?! Дашдемира тадиз къванцин кӏаникай
нур гуз акъвазнавай Шарвилидин тур къачуна.
Гила месэла, Суьруья рекьиз вуж фин лазим ятӏа, гьадал акъвазна. "Ирандин гуьзелдивай ягълухар
къачур жегьилрикай гьич садни ракъурдач, - лагьана, кьин кьуна Дашдемира. - Куьн бегьем
итимар тиртӏа, душмандин чилина гьатдачир. Адахъ галаз женг тухуз зун фида. Халкьдин азадвал
патал заз зи чан гьайиф къведач".
Дашдемира и рахунар ийидайла, къуьнел вичин лашни эцигна, яргьал хьиз акъвазнавай чубан
Шагьмар яваш-яваш халкьдин вилик атана:
- Зав, жемятар, Дашдемир буба, Суьруьядин ягълух гвач. Квевай за и жавабдар везифа зи хиве тун
тавакъу ийизва. Дашдемир буба фейитӏа, мумкин я ам чир хьун. И карди и къаст кьилиз акъудуниз
манийвал гуда. Зун жегьил я. Ада ша лагьанвайбурни зун хьтин жегьилар я.
- Ваъ, чан хва, - лагьана Дашдемира, - аниз фейи кас сагъсаламат хкведач. Вун жегьил я, вун чаз
пуч хьана кӏанзавач. Зун фида.
- Халкьдин рекье кьиникь, Дашдемир буба, еке бахт я. Заз зи чан гьайиф къведач.
Жемятар вири Шагьмар финифал рази хьана. Шарвилидин турни юкьва туна, ада Суьруьядин
къеледихъ еримишна. Шагь-марахъ галаз яракьламиш хьанвай халкьни фена, анжах абур рагарани
чархара чуьнуьх хьанвай ва, меслят хьайивал, Шагьмаран эверунал вил алаз акъвазнавай. Ягълух
къалурнамазди, къаравулри Шагьмар къеледиз ахъайна, са къаравулчиди ам кӏвалин ракӏарив
кьван рекье туна: "Вач, женнетдин гуьзелди вун гуьзлемишзава!" - лагьана.
Шагьмар, ракни гатун тавуна, кӏвализ гьахьайла, Суьруья вичин тахтуна ацукьнавай.
- Ша, зи патав ша, гьил зи гъиле тур, вун гуьзлемишдай кьван зи вилер акъатзавай, - лагьана ам
алай чкадилай виниз хкаж жезвайла, Шагьмара адаз: "Зун вахъ галаз ашкъибазвал ийиз атанвайди
туш, алчах душман, зун ви чан къачуз атанвайди я", - лагьана, тур акъудна. Суьруьядай агь
акъатна. Вич Шагьмаран гъиляй сагь-саламатдиз акъат тийидайди къанмишай ченгиди алай
чкадилай гъуьлягъди хьиз хкадарна, амма Шагьмаран туруни ам кьве пад авуна. Халкьдин хва
Шагьмарни кьиникьикай хкатнач: Суьруьядин гьил адан гъилихъ галукьнай.
Зегьерламиш хьанвай Шагьмара гьа и четин декьикьадани ийизвай фикир вичин халкьдикай тир.
Sez Lezgin ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Лезгийрин Фольклор - 8
  • Büleklär
  • Лезгийрин Фольклор - 1
    Süzlärneñ gomumi sanı 3759
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1839
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Лезгийрин Фольклор - 2
    Süzlärneñ gomumi sanı 3877
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1667
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Лезгийрин Фольклор - 3
    Süzlärneñ gomumi sanı 4152
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1845
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Лезгийрин Фольклор - 4
    Süzlärneñ gomumi sanı 4269
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1529
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Лезгийрин Фольклор - 5
    Süzlärneñ gomumi sanı 4330
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1374
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Лезгийрин Фольклор - 6
    Süzlärneñ gomumi sanı 4365
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1545
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Лезгийрин Фольклор - 7
    Süzlärneñ gomumi sanı 4281
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1655
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Лезгийрин Фольклор - 8
    Süzlärneñ gomumi sanı 1069
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 724
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.