Latin

Кӏелзавайдан дафтардай

Süzlärneñ gomumi sanı 1009
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 664
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
1958-ЙИС. Зун Дербентдин педучилищедин 4-курсуна авай. Жуьмя юкъуз лезги литературадин тарсуна чаз шаир Абдул Муталибовича шаир Стӏал Сулейманакай гегьенш суьгьбет авуна. Кӏвалериз хуралай чирун патал адан “Фяле” шиир гана.
Гуьгъуьнлай киш юкъуз зун шаирдин ктабни гваз гьуьлуьн патав гвай куьчеда яшамиш жезвай чи езнедин кӏвализ илифна. Адаз вичин бубади, Захитӏрин хуьряй атана, кӏвалер эцигзавай. Кьве юкъуз завай жедай куьмекар гун зани хиве кьуна.
Нисинин тӏуьниз гьазур жезвай вахт тир. Тутун таран кӏаник, тахтадин кравутдал ацукьна, устӏарди капӏ ийидайла, за, ван алаз жуван шиир кӏелиз, хуралай чирзавай.
Купӏунилай элячӏай устӏардин япариз Стӏал Сулейман лагьай ван хьайила, ам фикирлу хьана, заз суал гудай жуьреда килигна.
- Акъваз, акъваз, вуна тӏвар кьур шаир гьинай я, хва?
- Ам Агъа Стӏалдилай, - жаваб гана за.
- Акӏ ятӏа, ваз генани итижлу са вакъиа ахъайин. Им халис зи кьилел атай, вилералди акур кар я. Ам 1928-йис тир. Зун хуьре къванцин устӏар яз гзафбуруз чида. Гьар гатфар алукьдалди чун, пата-къерехдиз фена, алакьдай гьи кӏвалах жагъайтӏани авуна, жуван хизандиз кепек-шигьи гваз хкведай.
Мартдин сифте кьилера Кьасумхуьрелай виниз тир чкайра чиле гьеле жив амукьда, аранда лагьайтӏа, гатфарин кӏвалахар худда жеда. Экуьнахъ йиф кумаз кӏваляй къуьне гьебе аваз экъечӏай зун Кьасумхуьруьн гьафте базардиз акъатна. Инал-анал гапӏалар хьана суьгьбетарзавайбурун сиверай заз Ялама пата, яни ТагьирхуьруьнКъазмайрал хузаин Идаят яшамиш жезва, адаз кӏвалахдайбур герекзава, ван къведа.
Гьанлай зун дуьз ракьун рекьин патав гвай хуьруьз атана.
Идаятан суракь авурла, са агъсакъалди, ам ваз гьуьлуьн патав, Фергьятан хуьр лугьудай чкада жагъида. Ана хузаиндин лежберри цанар цазва, лагьана.
- Бес зун аниз гьикӏ фида? - хабар кьуна за.
- Ваз аниз фидай фургъунчияр жеда. Абуру тама атӏай яцӏу кӏарасар тахта акъуддай заводдиз хкизва...
Гьа касди лагьайвал хьана. Са фургъунда аваз зун дуьз Идаятан патав акъатна.
- Вун, халу, гьинай я? Ви мурад-метлеб лагь.
- Вахтуналди на гайи гьи кӏвалах хьайитӏани за ийида. Зун къванцин устӏарни я, - алава хъувуна за.
Къумрал якӏарин, 40-45 йисар тир ам рикӏиз чими, артух рахаз такӏан итим тир.
- Вуна и кьве куьмекчидихъ галаз, ада жуьт гамишар къалурна, и никӏера цанар цада. Гьелелиг…
Кӏвалах куьтягьай са гьафтедилай Идаята заз эвер хъувуна, вичин кӏвализ тухвана, захъ галаз кӏвалахдин гьахъ-гьисаб авуна. Ада лагьана хьи, бес ваз рекьин юлдаш яз, Кьасумхуьруьн муькъуьн кьилиз кьван зи дуст Сулейманни хкведа. Ахпа эверна кьве лежбердиз (белки гьабурни устӏарар тир жеди), араба кьурай тахтайрай ацӏура лагьана. “Агъа Стӏалдал куьне и тахтайрикай шаирдин кӏвализ пол яна, араба яцарни галаз туна, куьн элкъвена хкведа”, алава хъувуна.
Зи рикӏяй хиял фена: “Ажеб заха кас тушни!” Хузаинди лагьайвал, пака экуьнахъ фад чун кьудни арабадихъ галаз рекье гьатна.
Рехъди чун мукьувай таниш хьана. Халкьдин сиверай вичикай ванер атай шаир гила заз вилералди акуна!
Кьилел хъицикьдин бармак, кӏвачериз шал-шалам янавай кас чахъ галаз ара-бир шиирралди рахадай. Акунрай рикӏиз чими, цӏару вилер авай, кьери чуру квай шаирди вич Идаятан патав акъатунин себеб-Самурскийдин меслят тирди лагьана.
Зун гъавурда акьурвал, Идаятни, Самурскийни Сулейман лап мукьувай танишар тир. Н.Самурскийдин гаф Идаята чилел тевгьедайди Сулейманаз хъсан чизвай.
Ада лагьайвал хьунни авуна. Чун рагъдандихъ Кьасумхуьруьн муькъуьн кьилиз агакьна. Гьанлай сад-садавай чара хьана, - куьтягьна яшлу устӏарди. Вуж я и Идаят лугьудай хузаин? За адакай делилар агъадихъ гузва.
ГЬАЖИХАНОВ Идаят Умалатович (1894-1962) алатай асирдин эвелра лезги халкьдин арадай акъатай лап нуфузлу ва гъейратлу рухвайрикай сад хьана.
Гьар са халкьдихъ, хуьруьхъ чпел дамах авуниз лайих, уьтквем рухваярни рушар, бажарагълу ксар гилани авачиз туш.
ХӏХ асирдин сифте паюна Каспий гьуьлуьн къерехдал хьайи Фергьятан хуьряй, гзаф чими вахтар яз, цӏаяр къвез, инсанар агалтна куьтягь жез акурла, Умалатан хизан гьасятда Тагьирхуьруьн-Къазмаяр алай чкадал, Самур тамун кьибледихъ, дуьзендиз куьч хьана. Умалатан хизанда 4 гадани 2 руш чӏехи жезвай.
Уьлкведа капитализмдин алакъаяр кардик квай. Чӏехи гада Идаят ина, Самур тама, кӏарас гьялунал машгъул хьана.
Ракьун рекьин кӏаник пата, къалин яд авай къарасудивай яргъа тушиз (исятда анал хуьруьнбуру чпиз яшайишдин кӏвалер эцигнава), балкӏанрин парахар, тахта чӏугвадай кьурар арадал атана. Жегьил карчидин кӏвалах виликди физвай. 20 жуьт балкӏанар, 60 кас фялеяр тамай тахта чӏугвадай кӏарасар, гъилин мишердалди атӏуз, балкӏанрин фургъунра аваз заводдиз хкунал машгъул тир.
1915-йис. Умалата вичин чӏехи гада Куьре округдин Алкьвадрин хуьруьз лезги халкьдин дамах, просветитель Алкьвадар Гьасан эфендидин медресадиз кӏелиз ракъурна. Чирвилерихъ къаних Идаята, гьафтеда пудра вичин яргъа балкӏандаллаз медресадиз физхквез, ана кӏелна. Тагьирхуьруьн-Къазмайрал и чӏавуз Россиядин финансрин министр Губин атанвай. Ада жемятдин вилик хуьре гьукуматдин харжидалди светский школа (яни урус чӏалал тарсар тухудай) ахъайда лагьана. Жемятди ам чпин ажугъдалди цавуз акъуднай: “Квез чи аялрикай кафирар ийиз кӏанзавани?! Ваъ! Герек туш!” Идаята гьа чӏавуз вичин бубадин кӏвалера медпунктни медреса патал кьве кӏвал чара авуна.
Вахтар физва. Дагъустандани Шура гьукумат гъалиб хьана. Азад хьайи халкь уяхарна кӏанзавай. Вичин муаллимдин таъсирдик кваз, Идаята хайи хуьре гила кьве классдин кӏваликай ибарат тир, аскӏан подвал квай, 10 метр яргъивал авай дегьлизни галаз светский школа эцигна. Ам къени ракьун рекьин патав, хуьруьн юкьван школадин къаншарда ама. Яргъал йисара адакай зегьметдин тарсар гудай мастерскояр хьана, алай вахтунда ана зегьметдин ветеран яшамиш жезва. Гьажиханов Идаят, меценат хьиз, хейлин къени крарин спонсорни тир. Ам Кьасумхуьруьн 17 вилин куьгьне муьгъ эцигай пуд спонсордикай сад хьана. Сифте ада эцигай светский школада тарсар гайи муаллим Чахчалай тир Гьасанов Теймуршагьаз кӏвалахдин гьакъини Идаята вичин харжийрикай авунай. “Инсандиз къимет адан чинериз килигна ваъ, ада халкь патал авур хийирлу крариз килигна гана кӏанда”, лугьузва бубайрин мисалда. Идаяталай гъвечӏи стхади Москвада Тимирязеван тӏварунихъ галай академия къизилдин медалдал куьтягьна, гзаф йисара Герейханован совхозда агрономвал авуна, ахпа Кьасумхуьруьн консервийрин заводдин директорвиле кӏвалахна.
Гьадалай гъвечӏи стха, Дагъустандин хуьруьн майишатдин институт куьтягьна, Белиждин емишрин къелемлухдин совхозда директор хьана. Советрин властдихъ галаз Идаята меслятдалди кӏвалахна. 1925йисуз ада вичин завод цӏийи чкадал (исятда лесхоздин конторар алай) хкана. Рабочийрин зегьмет механизмламишун патал ада къизилдин пулдихъ Германиядай тахта чӏугвадай станокар, Дербентдайни тепловоз гъана. Цӏийи заводдиз экверни хьана, станокарни. 1929-йисуз Гьажиханов Идаят Советрин закондалди, “кулак, зурба лесопромышленник” я лагьана, 10 йис кар атӏана, азадвиликай магьрумна. И йисар ада Магаданда, Хабаровскда, Къазахстанда акъудна. 1948-йисуз, вахт куьтягь хьана, хтай ам Къаякентда курортдин заведующий хьана, Дербентда водрайонда кӏвалахна. Хизан адан гьаниз куьч хьанвай. Ам 1963-йисуз гьахъдиз ахкъудна. Кьейи са йисалай. Тагьирхуьруьн-Къазмайрин юкьван школадин къуллугъчийри Гьажиханов Идаятан тӏвар школадиз гудай къарар кьабулнава. Гьеле 2013-йисуз. Вучиз ятӏани, и кардиз экв къалурзавач чкадин кавхади. Амма гьахъвал хуьн лазим я эхир. Кавхади вичини гьа Идаята кьил кутуна ачухай школада кӏелайди я. Халкьди гьакӏани иниз “Идаятан школа” лугьузва.

Нисредин АЛИРЗАЕВ
Лезги газет
Sez Lezgin ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.