Latin

Илимдин хайи руш

Süzlärneñ gomumi sanı 1209
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 648
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
Дагъустан бажарагълу дишегьлийралди машгьур я. Абурун арада Уьнейзат Азизовна МЕЙЛАНОВАДИ лайихлу чка кьазва. Филологиядин илимдин доктор, профессор, Дагъустандин илимдин центрадин кьилин къуллугъчи, Россиядин Федерациядин ва Дагъустан Республикадин илимрин лайихлу деятель, Ватандин Чӏехи дяведин иштиракчи, телевиденидин “Дагъви дишегьли” журналдин общественный редактор, Советрин дишегьлийрин комитетдин член, А.С. Чикобавадин тӏварунихъ галай Международный премиядин лауреат, общественный деятель чи арадай акъатна.
Гуржийрин тӏвар-ван авай алим, академик А.С.Чикобавади Уь.А.Мейланова Дагъустандин илимдин дамах ва адан хайи руш я лагьанай.
Уь.А.Мейланова 1925-йисан 1-майдиз Кьасумхуьрел савадлу хизанда дидедиз хьана. Адан буба Абдулазиз Мейланан вад хцикай виридалайни гъвечӏиди тир. Ада сифте реальный училищеда кӏелна, ахпа Ленинградда финансрин рекьяй чӏехи курсар куьтягьна. Уьнейзатан диде Сейранханум секин, милайим, арифдар дишегьли тир. Адаз гзаф лезги мисалар, мискӏалар, къаравилияр, махар чидай. Белки, гьавиляй руша чӏалар ахтармишун вичиз пеше яз кьуна.
Уьнейзат Азизовнадин кьве йис тамам хьайила, абурун хизан Махачкъаладиз куьч хьана. 1931-йисуз Уь.А.Мейланова ина 1-нумрадин школадиз гьахьна. Школа ада грамота къачуналди куьтягьна. Уь.А.Мейлановадиз ва адахъ галаз кӏелзавай са хейлин аялриз, школа куьтягьайла Москвадиз фена, МГУ-да кӏелиз кӏанзавай. Аялрин и мурад кьилиз акъатнач, вучиз лагьайтӏа Ватандин Чӏехи дяве башламиш хьана.
1941-йисуз Уь.А.Мейланова Дагъустандин Стӏал Сулейманан тӏварунихъ галай пединститутдин филологиядин факультетдик экечӏна. Ина кӏелзавай са десте рушари, абурухъ галаз Уьнейзат Азизовнадини чеб дяведиз тухун патал шумудни садра военкоматдиз арзаяр гуз хьана. Амма абурун арзаяр кьабулнач, вучиз лагьайтӏа далу пата ийидай крар гзаф авай. Студентар госпиталра хирер хьанвай аскеррихъ гелкъвезвай, хирер хьанвайбур ракьун рекьел кьабулзавай, герек атайла, хирер алайбуруз чпин ивини гузвай. У.А.Мейлановади юкъуз институтда кӏелдай, йифиз госпиталда, хирер хьайи аскеррихъ гелкъвез, дежурствода жедай. 18 йис хьанвай студентка Уь.А.Мейлановадиз “Кавказ оборона авунай” медаль гана Институтда Уь.А.Мейлановади хъсандаказ кӏелзавай, ада Сталинан тӏварунихъ галай стипендия къачузвай. Уь.А.Мейлановади вуз 1945-йисуз куьтягьна. Адаз, Москвадиз фена, аспирантурадик экечӏиз кӏанзавай. Гьа йисуз адаз ихьтин мумкинвал хьанач. Хизанда дишегьлидин везифаяр кьиле тухвана кӏанзавай, аялни гъвечӏи тир, гьавиляй ам Махачкъалада СССР-дин АН-дин Дагъустандин филиалдин тарихдин, чӏаларин ва литературадин Институтда кӏвалахал акъвазна. Аспирантурада кӏелун патал 1949-йисуз ам Москвадиз фена.
Диссертация ада СССР-дин языкознанидин Институтда 1952-йисуз, Дагъустандин рушарикай сад лагьайда яз, агалкьунралди хвена, ахпа вичин Институтдиз кӏвалахал хтана. Институтда чӏехи тежриба авай алимар тир М.М.Гьажиева, Ш.И.Микаилова, Гь.Б.Муркелинскийди ваТ.Шалбузова илимдин кӏвалахар кьилиз акъудун патал адаз гзаф куьмекар гана, вири мумкинвилер ачухна.
Жегьил алим Уь.А.Мейлановадиз М.М. Гьажиева лезги нугъатар ахтармишун, абурун винел кӏвалахун чарасуз тирди къалурна, гьавиляй Уьнейзат Азизовна лап мукьуфдивди вичин кӏвалахдив эгечӏна. Гзаф хуьрериз фена, материал кӏватӏна кӏанзавай. Гзаф вахтара адахъ галаз бубани фидай. Вучиз лагьайтӏа рушаз гьеле рекьер-хуьлер хъсандиз чидачир. Нугъатрикай кхьенвай кӏвалах ада 1964йисуз куьтягьна. “Лезги нугъатрикай очеркар” тӏвар ганвай монография Москвадин “Илим” издательствода чапдай акъудна. 1965-йисуз и темадай Уь.А.Мейлановади Гуржистандин языкознанидин институтдин алимрин Советдал докторвилин диссертация хвена. А кӏвалахдиз гуржийрин алимри еке къимет ганай.
Нугъатар ахтармишун Уь.А.Мейлановадин уьмуьрда лап кар алай терефрикай сад хьана. Ада мадни илимдин са шумуд кӏвалах чапдай акъудна: “Гуьне патан нугъат - лезгийрин литературный чӏалан бине” (1970), “Лезги чӏалан кузунрин нугъат” (1996). Гележегда ада къанни цӏудалай виниз нугъатрикай кхьенвай макъалаяр чи ва маса уьлквейрани чапдай акъудна. Лезги чӏалан нугъатар ахтармишунин рекьяй еке тежриба авай алим Уь.А.Мейланова са чи уьлкведа ваъ, гьакӏ маса уьлквейрани машгьур хьана. Ам нугъатар ва чӏалан тарих ахтармишзавай Москвадин илимрин Советдин членвиле кьабулна. Уь.А.Мейлановади илимдин рекье вафалудаказ вичин чан эцигна. Гьавиляй партиядин Дагъустандин обкомди адаз са шумуд чӏехи, гьуьндуьр дережадин кӏвалахар, къуллугъар теклифнай: культурадин министрдин, дишегьлийрин пединститутдин ректордин, школайрин институтдин директордин, ДГУ-дин Дагъустандин ва умуми языкознанидин кафедрадин заведующийдин, “Дагъустандин дишегьли” журналдин жавабдар редактордин... Амма адаз вичин кӏвалах гзаф кӏандай, адал рикӏ алай, гьавиляй ам санизни фенач. Эхиримжи кьве къуллугъдивай ам гьакӏани къерех хьанач. Вучиз лагьайтӏа абур сифте яз башламишзавайбур тир, тамамарун патал лап вини дережадин пешекар герек тир. Уьнейзат Азизовнади абур, вичин кьилин кӏвалах гадар тавуна, са шумуд йисуз гуьгьуьллувилелди кьиле тухванай. 1968-йисуз чӏаланни, литературадинни искусстводин Институтдин директор Гь.Гь. Гьамзатова дерин чирвилер авай алим Уь.А. Мейлановадиз цӏийиз ахъайзавай кӏел-кхьин авачир чӏалар ахтармишдай отделдин заведующийвал авун теклифна . Уь.А.Мейлановади и отделдин кӏвалах кӏел-кхьин авачир чӏаларин словарар туькӏуьрунилай гъиле кьуна. Ада вичин гъилик квай алимриз, вич чешне яз къалурна, вичин тежриба чирна, сифтени-сифте вичин отделда “Будухринни урус чӏалан словарь” туькӏуьрна. Ада а словарь 1984-йисуз Москвада “Илим” издательствода чапдай акъудна. Исятда кӏел-кхьин авачир чӏаларин словарар туькӏуьрна куьтягь жезва.
Абурукай тек пуд чӏалан словарар (анди, кърыцӏ ва удин) туькӏуьрна хкӏанзава. Чапдай акъатнавай вири словарар Макс Планкан тӏварунихъ галай Эволюционный антропологиядин Институтдин (ГДР, Лейпциг) спонсорвилин такьатралди акъуднавайбур я. Кӏел-кхьин авачир чӏалар ахтармишзавай отделда кӏвалахзавай вахтара Уь.А. Мейлановадин тешкилатчивилин агалкьунарни чир хьана.
Уь.А.Мейлановади лексикологиядин ва лексикографиядин хилерани бегьерлудаказ кӏвалахна. Лезги чӏалан словарар туькӏуьрунин кӏвалахдикни Уьнейзат Азизовнади вичин еке пай кутунва. Ада академический къайдайрал амал авуна туькӏуьрнавай “Лезги чӏалан орфографиядин словарь”, 360 чина басма авунвай “Лезги чӏалан терминрин словарь” гьа жергедай я. Уь.А. Мейлановади илимдин 200-далай виниз кӏвалахар чапдай акъуднава. Абур чи уьлкведа ава гьакӏ къецепатан уьлквейрани чапдай акъатнава.
Эхиримжи йисара Уьнейзат Азизовнади чӏалан, литературадин алимрин коллективди гьазурзавай “Лезги чӏалан нормативный грамматика”, “Урус чӏаланни лезги чӏалан словарь”, “Лезги литературный чӏалан баянрин словарь” хьтин важиблу илимдин ядигарар гьазурун патал алимар тир Б.Б.Талибовахъ, Р.И.Гьайдаровахъ, А.Г.Гуьлмегьамедовахъ ва масабурухъ галаз санал бегьерлудаказ кӏвалахна. Дагестановедри гекъигунинни тарихдин лексикадай тамамарай илимдин кӏвалахдин са шумуд пай Уь.А.Мейлановади кхьейди я. Уь.А.Мейланова гзаф терефрихъай бажарагълу кас тир. Ада илимдин кӏвалахдихъ галаз санал педагогвилин кӏвалахни тамамарна: ДГУ-дин студентриз (1953-1958) тарсар гуз хьана, абуруз учебный пособияр туькӏуьрна, курсовой ва дипломный кӏвалахар кхьин паталди абуруз руководство гузвай.
Уьнейзат Азизовнади хайи республикадин мектебар патал учебникар теснифуникни вичин лайихлу пай кутунай. И жигьетдай ада Б.Б.Талибовахъ, С.Г.Мирзекеримовахъ, Н.Г.Мисрихановахъ галаз лезги мектебрин 5классдин аялар патал туькӏуьрнавай “Лезги чӏал. 1 пай”, гьа Б.Б.Талибовахъ галаз санал туькӏуьрнавай “Лезги чӏал” учебник къалуриз жеда. Алимди 15-далай артух илимдин кандидатар ва докторар гьазурна. Чи ватанэгьлиди илимдин бегьерлу кӏвалах тешкиллувилин кӏвалахдихъ галаз санал тухвана. Ам РАН-дин языкознанидин Институтда кардик квай диссертацияр хуьдай Советдин член тир. Ам докторвилин ва кандидатвилин диссертацияр хуьдайла, Москвада, Киевда, Ростовда,Тифлисда, Нальчикда ва маса шегьеррани илимдин махсус оппонент язни майдандиз экъечӏдай. Уь.А.Мейлановади зурба общественный кӏвалахни тухузвай. Гзаф йисара ам В.Терешкова кьиле авай Советрин дишегьлийрин комитетдин член, Азиядинни Африкадин садвилин комитетдин член, “Дагъви дишегьли” журналдин редактор, телевиденидин “Дагъви дишегьли” журналдин общественный редактор, Дагъустандин ислягьвал хуьнин комитетдин член ва маса жавабдар къуллугърин сагьибни тир.
Ам са чарни гвачиз телевиденидай, радиодай, республикада тухузвай мярекатрал рахадай, яб гузвайбур гьейранардай ялавлу оратор язни чидай. Уьнейзат Азизовнадихъ галаз зун 1967йисалай мукьувай таниш тир, ам зи кандидатвилин диссертациядин руководитель хьана, белки, гьавиляй зи мецел адакай лап чими келимаярни къвезва. Заз жуван уьмуьрда машгьур алим Уь.А.Мейлановадин илимдин кӏвалахриз баянар гун кьисмет хьана. Малум тирвал, абур пешекарвилин жигьетдай акьалтӏай вини дережада аваз, гьич са жуьрединни артух гаф-чӏал квачиз кхьенва. Уьнейзат Азизовна Кьиблепатан Дагъустандин ва Кеферпатан Азербайжандин хейлин дагълух районра илимдин сиягьатра хьана. Гзаф хуьрера адахъ галаз жувни хьунал за дамахзава. Зурба алимдихъ гележегда кьилиз акъуддай экуь мурадар хейлин авай. Гьайиф хьи, инсафсуз ажалди адаз абур кьилиз акъуддай мажал ганач. Гьавиляй за къе рикӏин сидкьидай лугьузва: ви винел Аллагьдин рагьмет алаз хьурай, ви эхиратдин кӏвал къени хьурай. Вун гьич садрани женнетдин ахварай ават тавурай, Уьнейзат Азизовна. Дидедин ирс хва Энвера-филологди, илимрин докторди давамарзава. Рехъ акьалтӏ тийирди я!..

Ф.А.ГЪАНИЕВА,
РАН-дин Дагъустандин илимдин центрадин грамматикадин ахтармишунар кьиле тухудай отделдин илимдин чӏехи къуллугъчи, филологиядин илимрин доктор
Лезги газет
Sez Lezgin ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.