Latin

Ажалдин Хура - 04

Süzlärneñ gomumi sanı 4074
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1676
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
Эслида апаязни къаридиз лагьана: “Хва фена лагьана,
куьне фикир ийимир. Зун Мевлид хуьквер кьван куь хвани
я, рушни. Гьа икӏ хва дяведиз фенвай бубадинни дидедин
хажалатдин са пай сусва кьезиларна. Апаяни къариди
гьамиша Эсли хана, хвена, тербия гайи адан диде-бубадиз
алхиш ийиз жедай.
Кӏвалин кӏвалахрилай гъейри, юлдаш фронтдиз фена лагьана Эсли руьгьдай аватнач. Мевлидан, вич фронтдиз
физва, лагьай сифте чар кӏелун кумаз адан тӏебиатди жаванриз хас яз ганвай хесетар гьасятда дегиш хьана. Шадвал,
хъуьруьн, шад манияр лугьун амукьнач. Адан жаванвал гьа
инал кьван хьана. Ам душмандин дакӏанвили дакӏурна, хъилев ацӏана, адан рацӏамар а хъиле агажна, пел серинарна,

гъилериз жуж къвез, гъутар чуькуьз, сас сарал илисай гьа
йикъуз ада вичивай жузуна: “Бес гила за? За гила юлдаш
гъалиб хьун патал гьикӏ куьмекда?”
“Гила, — лагьана ада, — ватан хуьзвай рухвайриз фуни
къафун, пек-партал булвилелди гун чи буржи я. Гила виликан хьиз нормаяр ацӏурун артухни алаз ваъ, норма я вахт
гила амач, норма гьикьван жувавай жедатӏа, гьакьван кӏвалахун, гьакьван продукт гьасилун я.
Дяве лагьай гафуни виридан хьиз, Эслидин рикӏелни
гьар декьикьада гуьлле лагьай гаф гъизвай.
Эслидиз гила, чуьлда кӏвалахдайла, къуьлуьн тварар-гьар
сад са гуьлле хьиз, картуфар — гьар сад са гранат хьиз аквазвай. А магьсулар гьикьван бул гьасил авуртӏа, гьакьван чи
Армиядин къуват артух жедайди чиз, фронтдиз яракьар
гьазурзавай заводра кӏвалахзавай фяледи хьиз, продукт
гьасилзавай колхозрани гьакӏ кӏвалахун чарасуз я, — лугьудай.
Эслиди цан цадайла вичин адахлудин куьтен, векь ядайла
дергес сагьибсуз тунач, абурал ада вичи кӏвалахиз хьана.
Гьакӏ картуфар цадайлани хкуддайла, ник цадайлани, эчӏелдайлани, гуьдайла, векь ядалайни, кӏватӏдайла, гьи сагьедиз
килигайтӏани ам гьана аваз аквадай. И девирда Эслиди хьиз
вири дишегьлийрини кӏвалахзавай.
Кӏуьд лагьай кьил
ЧАР ХТАНА
Мевлидан гьа сифте зун фронтдиз физва лагьана хтай
чарчелай кьулухъ чар авачиз са йисалайни пара вахт алатнавай Эслидин ва диде-бубайрин рикӏериз чка авачир. Сагъ са
йис фронт, са хабарни тахьайла, гьикьван агъур хиялар фида чандай? Дидеди, бубади йикъар гагь шехьиз, гагь сабур
гуз акъудзавай.

Августдин варз тир. Чими са югъ тир. Уькнен рагъ
тӏимил цавуз хкаж хьанвай, атана са нуькӏ пенжердал ацукьна, вичин чӏаларалди вичи-вичиз маниярзавай. И нуькӏре
кӏвализ килигиз рахазвайвал акурла, ам акурдаз, низ
хьийитӏани акӏ жедай хьи, лап и кӏвализ са хабар гваз атана,
хабар гузвай хьиз. Эслиди ам акун кумаз — “Чан нуькӏ, на
чаз вуч хабар гъанва? Хийир хабар — чаз, са гъаб къуьлуьн
тварар ваз”, — лагьана нуькӏрез а патахъай фена къуьл
вегьена.
Мад за квез гьихьтин са аламат жедай агьвалат ахъайин!
А нуькӏрез гуя гьакъикъатдикай хабар авайди хьиз гьа и
йикъуз нисинлай тӏимил алатнавай, Эслидин вилик са чӏехи
тиян, тиянда вичин кӏвалин, апаян, къаридин пекер чуьхуьз,
гъилер запундин ятарик квай.
Бирдан гьаятдай “Эсли, я Эсли”, — лугьуз сада эверзава.
Къецел экъечӏай Эслидиз хуьруьн почтальон акуна. Эсли
акун кумаз почтальонди: муштулух, чар ваз, муштулух заз,
— лагьана.
Эслидиз вичин рикӏ алай юлдашдин, Мевлидан чар хтана. Чар гзаф яргъиз кхьенвай, къене старший лейтенантдин
пагонар алай са вичин шикилни авай.
Черче кхьенва:
“Гирами буба, диде, стха Муслим, вах Селми, Эсли (Эслидин тӏвар виридалай гуьгъуьниз кхьинин себеб дидебубадин вилик са кӏус намус хвейи хьтин кар я).
Квез, вири зи гирамийриз, куь хва Мевлидан патай чилер
цавар ацӏай кьван, гирами, чими рикӏин, фронтдин саламар
ракъурзава. Зун къени-къе сагъ-саламат я. Зун старший лейтенант я. Зун са взводдин командир я. Чарар кхьин тавунин
себеб, квез чир хьун лазим я. Югъ-йиф чуьлда жезва, вични
фронтда. Фронт им дяве лагьай чӏал я. Айиб авач, и сятда
чи армияди душман хурук кутунва. Душман терг жез-жез
кьулухъ хъфизва. Аллагьдин куьмекдалди, мукьвара душман
тергна, чун кӏвалериз хуькведа.

Фронтдин гьаларкай фронтда зи гьаларкайни хабар
къуртӏа, гьелбетда, ина, таза месер, лацу простинар, пододеяльникар, пуржиндин краватар авайди туш. Икӏ лагьайла
квез фикир жемир, акӏ жемир хьи, заз гьа регьятвилер кӏанзавай хьиз. А регьятвилер, душмандикай авай хъиле вири
рикӏелай алуднава. Вири чи армияди, вири миллетрикай галай, са азиятдиз, са кашаз-мекьезни килиг тавуна, чи Ватандин азадвал патал къагьриманвилив дяве тухузва. Зун
гьакӏан солдат тир, гила старший лейтенант хьанва. Зун са
взводдин командир я. Гила за квез зи регьбервилик кваз зи
взводди кьегьалвилив тухвай са дяведикай ихтилат ийин.
Са сеферда зун зи взводни галаз са дередин лап кӏан
кьуна фенвай рехъди физвай. Дередин кьве падни къалин,
кьакьан тарар авай рук тир. Бирданни юлдашриз акуна хьи,
и рехъди чун галай патахъ душмандин са десте мотоциклайрал алайбур, абурун гуьгъуьна аваз са вилис машинни
къвезва.
Тадиз и хабар вири солдатрив агакьна. Солдатар гьасятда
вири зи къвалав кӏватӏ хьана. Абур вири теспача тир, рикӏерик къалабалух квай, садбуру вуч авун лазим ятӏа, душмандиз гьикӏ жаваб гудатӏа, лугьуз чпин фикирар лугьузвай.
Амма вахт тӏимил тир, зи рикӏин тахъ-тахъдин ван, фикир
ганайтӏа, белки къваларив гвайбурузни атун мумкин тир,
вучиз лагьайтӏа зи хиве вири солдатрин кьисмет, абурун гележегни авай. Зарафат туш, дяве я, вични гуьллейрин хура.
Гьавиляй я солдатрик квай къалабулухни. ихьтин дяве вич я
рекьин, я амукьин лагьай чӏал я. Душман, мотоциклийрин
зарбина аваз къвезвайдини хьайила, чна тадиз къарар
кьабулна кӏанзавай.
Бирданни чи ерли, солдат Мегьемеда авур фикирдал чун
вири рази хьана. Мегьемеда лагьайвал, тадиз чна душмандиз желе туькӏуьрун меслятна. Эвел рекьин и патай а патаз
са сим тухвана, са кьил рекьин са пата авай са тарцел муькуь кьил муькуь пата са тарцел мягькем кутӏунна. Сим чи
ливай тахминан мотоциклидал алайдан хурув туьш жедайвал тир.
Ахпа чун рекьин кьве пата чуьнуьх хьана. Автоматар,
гранатар гьазурна, душман вилив хуьз акъвазна. Кьве пата
авай чи солдатарни, тек-тек яргъи са мензил кьадайвал,
арада са цӏуд-цӏуд метр аваз къвазарна хьи, душман юкьва
гьатдайвал.
Югъ серин тир, чилер марфадилай кьулухъ ӏулав тир,
сим кьатӏиз жедайвал тушир.
Са арадилай, зарб галаз къвезвай душманрин къве мотоциклист симина акьуна. Акьун кумаз мотоциклиярни галаз
сив кӏаник хьана. Гьикӏ хьана? Вуч хьана —чир жедалди,
мад сад садан гуьгъуьнал алаз кьве мотоцикл ярх хьана. И
чӏавуз душманрин вири десте атана агакьнавай, акъвазна
вучдатӏа лугьуз фикир хъийидай, яракьрал гъил хъивидай
имкан чна абруз ганач, кьуд патахъай чна душмандин кьилел гранатрин хар къурна. Кьулухъ катиз кӏан хьайибурун
виликни чи гранатар къвана. И чӏавуз душманрикайни
садбуру автоматрай ягъиз хьанатӏани, абуруз чун
аквазвачир, амма абур гьар патахъай чи лишандик квай.
Душманрикай кӏвачел алай са касни аквазмачирла, са
чӏавуз вилис машиндай эвичӏна, гъиле пистолетни аваз са
генерал катзава. Чи солдатри гьарайна: акъваза! тахьайтӏа,
ягъада! Яракь вегь! Гъилер виниза!
Чарасуз тирди кьатӏана, генералди гъилер виниз авурла,
солдатри ам кьуна, адахъ галаз мад хер хьанвай кьве
немецни галаз, хутахна штабдиз вахгана.
И гьадисада зи взводди авур къагьриманвилиз килигна,
заз “Красное знамя” орден ва амай вири солдатризни
“Красная звезда” орденар гана.
Гила за квез хирер хьайи агьвалатрикай ахъайин.
И гьадиса чи армия душман ягъиз-ягъиз кьулухъ физвай
1941 лагьай йисан октябрдин сифте кьилера хьайи кар я.
Дяведин сифте кьилера, душман гзаф гуж галаз къвезавай
ла, Днепр вацӏун къерехда физвай дяведа чун душман
жезмай кьван гзаф терг ийиз-ийиз кьулухъ физвай. Гьа ихьтин са дяведа октябрдин 8-даз зи чапла къуьнел хер хьана,
зун госпиталдиз атана. Хер сагъ хьайидалай кьулухъ зун
мад фронтдиз хъфена. За квез госпиталда авайла чар кхьенайтӏа жедай, амма квез хажалат гуз кӏан хьанач.
Мад са сеферда Моздокдиз мукьва, душмандин бомбайрикай хкатай са кӏусуни зи эрчӏи кӏвачел хер авуна. Хъсан
хьана хьи, кӏарабдихъ галукьнач. И чӏавузни зун Магьачкъала шегьердиз, мад госпиталдиз аватна. хер фад сагъ
хъхьана. Зун мад фронтдиз рахкъурна.
Исятда Белоруссиядин фронтда ава, Мукьвара, Аллагьдин куьмекдалди, душман михьиз кукӏварна, чун гъалиб
жеда. Закай фикир мийир. Аллагьдин патай фан, цин кьисмет аматӏа, зун хуькведа, чун чаз ахквада. Аллагьди зун
хуьквер кьван куьн хуьрай. Аллагь квез куьмек хьуй. Гьелелиг.
Куь хва Мевлид.
Май 1943-йис”.
Цӏуд лагьай кьил
КЪАРА ХАБАР
Мевлидан эхиримжи сефер хтай чарчелай кьулухъ гзаф
варцар алатна, мад адакай са чар, я са хабар амукьнач.
1943 лагьай йисан 21 лагьай октябрдиз военкоматдай
Мевлидан диде-бубадиз “Мевлид са хабарни амачиз
квахьна” лагьана кхьенвай хабардин чар хтана. Ихьтин
чӏулав хабар гьа сятда вири хуьруьз чкӏана. И хабардин ванцел вири хуьр, кӏвал ахмиш хьана и кӏвализ. И кӏвале
къуни-къуншини, хуьр-кӏвални акахьна, са еке йикъ-шуван
хьана.
Эсли вич-вичелай фена, папарин юкьвал ярх хьана. Ам

гъилерал алаз са шумуд папа маса кӏвализ хутахна, къаткурна. Са шумуд дишегьли адан язухар чӏугваз патав ацукьна.
Са шумуд декьикьадлай уях хъхьай Эслидиз патав гвай папари сабурар гуз, рикӏ-дуркӏун гуз хьана.
Хуьре Мевлидан дидедин, бубадин патав татай са итимни, я са пабни амачир. Вирибуру лугьузвайди гьа са гаф тир.
Вири алахънавай Мевлидан бубадиз, дидедиз сабур гуз.
Абуру лугьузвай: вилиз такур кардихъ, гафунихъ агъана,
куьне икьван куь рикӏериз азият гумир. Аллагь чӏехи я,
регьим пара. Аллагьдикай умуд хукудун дуьз туш.
Дуьз лугьузва лагьана, патав ацукьнавай хуьруьнви Исмихан лугьудай са касди ихтилатиз эгечӏна: “Лап сенфиз зи
кӏвале Муграгъай (хуьруьн тӏвар я) атанвай са мугьман
авай. Мугьман лагьайла, зи кӏеви дуст итим я вични са яшар
хьанвай итим я, гьар сивел атай гаф рахадай кас туш, вичиз
чидай, вич чидай, инсанрин арада гзаф гьуьрмет авай, гафунал къимет алай кас я. Гьикӏ ятӏани за мугьмандиз чи
хуьруьз ихьтин са къара хабар хтайдакай ихтилат авурла, ам
хъуьрена. Ихьтин чӏуру хабардин ван хьайила, зи мугьман
хъуьрена акурла, заз пис хьана, зун са жуьр хьайиди акурла,
ада лагьана: заз чида на вуч фикирнатӏа, на фикирна хьи,
къара хабардин ван хьайила итим хъуьредани? Декӏени и
чарчин къара хабар таб хьана, куьнни вири хъуьредайвал
жен.
Гила дуст за ваз чи хуьруьз хтай гьа ихьтин са чарчикай
ихтилатин: Им лап зун жув шагьид я, — лугьуз тестикьариз
ихтилатна: “Чи хуьруьнви, гьадан тӏварни, гьихьтин
дуьшуьш ятӏа килиг, Мевлид тир. Жаван гада ваъ, жаван
кьве гъвечӏи аялни авай итим тир. Йикъарикай са йикъуз и
Мевлид фронтдай, яни совсем инвалид хьиз, са гъиле костил аваз, са кӏвачив кьецӏивал ийиз хуькведа райондиз. И
райондин меркездай Муграгъиз 7—8 км рехъ ава. Мевлида
фикирна, зун хуьруьз хъяфейтӏани, гьикӏ хьайитӏани са
йикъуз военкоматдиз зун хтанвайдакай хабар гуз, учетда

акъвазиз атана кӏандачни, зун гьазур инал хтанвайдалди фена учетда акъвазна, ахпа хъифидаман, кар сад хуьй, лагьана,
гьа Мевлид военкоматдиз фена.
Вири военкоматда кӏвалахзавайбур, фронтдай хтанвай,
костил гвай солдат акурла къвез са-сада хваш-беш авурдалай кьулухъ, вичи гьа военкоматда кӏвалахзавай Мевлидан
хуьруьнви Зилфикъар, гъиле са чарни аваз Мевлидан патав
атана.
Зилфикъара лагьана: “Вун вуч хъсан вахтунда хтана,
хъсан хьана и чар хуьруьз, куь кӏвализ хъифин тавунамаз
вун хтана. Ма и чар, халкьариз хъуьруьнар патал къалура,
им “Вун са хабарни амачиз квахьна” лагьай хабардин чар я.
Текени вири хуьквезвай ихьтин хабардин чарар, вун хтайвал, вири хуьквез, тапаррин чарар хьанайтӏа, лагьана Зилфикъара.
Эгер и чар валай вилик агакьнайтӏа, куь кьвалив, ана жедайди са еке шел-гъвал тир. Вуч хъсан хьана и хабар тапарринди хьана”, — лагьана чар Мевлидав вахгана.
Гила дуст лагьана, зи мугьман Абдурагьмана: зун гзаф
умудлу я, куь Мевлидан хабардин чарни, чи хуьруьнви
Мевлидан хабардин чар хьиз тапарринди хьунал. Бубайриз
мисал ава: “Пис хабар са сеферда вилиз акунлай, виш сеферда ван хьун хъсан я”.
Гьуьрметлу хуьруьнви Гьесен, ихьтин хабар эвела
хьаначиртӏа лап хъсан тир. Ахпани, умуд Аллагьдин тӏвар я.
Аллагьдикай умуд хукудунни дуьз туш. Аллагьди куь рикӏериз сабур гуй.
Гьикьван лагьайтӏани дерт, дерт тир. Мевлидан хизан гьа
и йикъалай ясда гьатна. Эслиди гьа и йикъалай чӏулав пекер
алукӏна. Гьа икӏ яс чӏугваз дявени куьтягь хьана, мад са шумуд варзни алатна. Тек-тек армиядай хуьквезвайбурни кими
тушир.
Амма Мевлид амач лагьай хабардин чар хтайдалай
кьулухъ Мевлид хуькведи лугьуз гуьзлемишдай, адан диде
бубадин, Эслидин умударни квахьнавай.


Цӏусад лагьай кьил
МУШТУЛУХ
Амма бубайрин, “Пис хабар са сеферда вилиз акунлай,
виш сеферда ван хьунни хъсан я”, — лугьудай мисал и сефердани гьакълу хьана.
Мевлидан диде-бубади, адан рикӏ алай свас Эслиди кьве
йисуз чӏугур яс, хажалатдин эхир квелди куьтягь хьайитӏа
хъсан я? Гьелбетда, шадвилин хабардалди, муштулухралди.
Са югъ я, нисин нагьардин бере. Са куьнкайни хабар
авачиз ацукьнавай Мевлидан хизан. Эсли, хизандин вилик
суфра экӏяна, хизанриз чай, фу вилик гъидай къайгъуйрик
квай. Сад лагьана гаграм-гугрум, тапрап-тупрупдин са шумуд кӏвачерин ванар, садни кӏвалин къав къачудай хьтин
кӏивиз гьарайзавай, муштулух! муштулух! муштулух! —
лугьудай ванар къвезва. Мевлидан бубади: вач Эсли, чан
руш, вуч гьарай-эвер ятӏа килиг акван, лагьайла, Эсли
къецел экъечӏна. Экъечӏун галаз адаз атайди анжах, муштулух! муштулух! лугьузвай ванар тир. Муштулухар гуз кӏанзавай са шумуд жаван, вирдалай вилик гьаятдиз гьахьзавай.
Ибрун кьулухъ галаз, паб руш, итим гада акахьай са десте
жамаат гьаятдин къапудихъ къвезва, килигайтӏа и жамаатдин, къуни-къуншийрин, ван хьайикьван хуьруьн ярар
дустарин арада аваз, хур, кьве падни орденрив, медалрив
ацӏанвай, военный офицердин форма алай, Мевлид
хуьквезва. Эсли вич-вичив гумачир тегьерда, Мевлидан вилик ваъ, кӏвализ зверна, са гъвачӏи рушан тегьерда, гьарайна буба! диде! къецел экъечӏ! Мевлидаз тамаш! —лагьана.
Ахпа ам вич муькуь кӏвализ фена, тядиз чӏулав пекер
хутӏунна. Мевлидаз вич чӏулав парталар алаз такун патал.
Ахпа Эсли вични чӏехибурун гуьгъуьнал алаз Мевлидан вилик экъечӏна. Лезгийрин къанунда (адетра) дишегьлиди вичин итимдихъ галаз, маса халкъ алай чкадал, гарданар кьун,

теменар гун, кутуг тавур кӏвалахар тирвили, Эслиди вичин
рикӏ алай адахлу яргъалай къаршуламишзавай.
Мевлида сифтени-сифте дидедин ахпа бубадин гарданар
кьаз, абуруз теменар гана. Ахпа галай кьван къуникъуншиярни, ярар дустарни, са гзафбур Мевлидахъ галаз
кӏвализ гьахьна. Мегер, амач лагьана хабар хтай кас, сагъсаламат хтана ахкун им са шумуд сефер артух шадвал тушни?! Эслидин шадвал и чӏавуз Аллагьдиз чида, гьикьван
ятӏа. Адан кӏвачерик, гъилерик и шадвилин гьерекат галай.
Гила Эсли кӏвализ атанвай къуни-къуншийриз, Мевлидан
ярар, дустариз хуьрекдин, чайдин, фан къайгъудив эгечӏна.
Эвел кьве верч кьуна, абур тукӏваз туна. Кӏвализ атанвай
жемятди Мевлидахъ галаз гьал-агьвал, жузун-къачузун ийир
кьван, хуьрекарни гьазур хьана. Суфраяр экӏяна, вилик фар,
хуьрекар атана. Садбуру тӏуьна, садбуру тӏуьнач, чай хъвайбуру хъвана, салбуру хъванач. Са арадлай яваш-яваш вири
къарагъиз хъифена, ахлахьна.
Ятӏани няналди, ван хьайи, хьайиди, сад къвез, сад
хъифиз, и йикъуз Мевлидан кӏвал секин хьанач.
Нянихъ вири алахьайдалай кьулухъ бубади хабар кьуна:
“Я чан хва, вавай икьван варцар, йисар алатна, са чар
кьванни кхьиз жедачирни? Чун хажалат чӏугвар кьван сад
хьана”.
А жаваб, буба, за ваз пака архайиндиз гуда, къе гежни я,
башламишайтӏа зи кьилел атайкьван, пакагьалдини куьтягь
жедач. Къе мад заз куьн, квезни зун сагъ-саламат ахкунани,
гила архайин къатхьана ял ягъа. Зунни рекьера инжиклу
хьанва, багъишламиша, лагьана Мевлид ксуз хъифена.
Амма Эслиди Мевлид ксурзавачир. Ада Мевлидаз, вичикай къара хабардин чар хтайла, чпин кӏвале хьайи еке йикьшувандикай ахпа чӏугуркьван хажалатрикай, фикиррикай,
вичи кьве йисуз чӏулав пекер алукӏна чӏугур ясдикай,
гьакӏни дидеди, бубади чӏугуркьван къам-хажалатдикай
яргъалди суьгьбетар авуна. Ибур гьеч лагьана Эслиди:

— Аллагьдиз виш агъзур сефер шукур, вун чав сагъсаламат вахгай. Им гьикьван кӏвалах ятӏа килиг, папари лагьайвал: “Аллагьдиз кӏан хьайила, атӏай гъални галкӏун
хъийида”. Вунни гьакӏа тушни “Са хабарни амачиз
квахьна”, лагьана чар хтай кас, къе сагъ-саламат хтана ахкун.
Я Аллагь ви регьимдиз кьий!
Ахпа Мевлида башламишна ихтилат:
— Фронтда вичел Вердихан дуьшуьш хьайивал, ам аскеррихъ галаз вичин взводдиз атайвал, чеб гуьруьшмиш
хьайивиликай, ада вичивай багъишламишун тӏалабай формадикай, вичини адаз бахш авурдакай, ахпа вичи адаз авуркьван гьуьрметрикай, гзаф яргъал ихтилатар авуна.
Эслидин шадвал гьасятда дегиш хьана.
— Беса, беса! — лагьана Эслиди, — куьн итимар гьакӏ я
ман, вуна заз, вун хтуникай хьайи икьван чӏехи шадвилик
пашманвал кутуна хьи, я гирами.
— Мевлид къаминик акатна. Ина пашман жедай вуч кар,
вуч себеб ава? Аксина шад хьана кӏандай чкадал, на акӏ вучиз лугьуда? Ваз ам еке шадвал тушни, ви душманди, вичи
пух тӏуьр чӏал вичи хиве кьун, зун тахсирлу я, багъишламиша лугьун?
— Дуьз лагьайтӏа, заз а ви а кардикай пара хъел атанва.
— Ачухдиз лагь кван, за квез хъел къведай хьтин вуч кар
авуна? Заз хабар авачир, за авур, квез хъел къведай кӏвалах
вуча?
— Вуна Вердиханакай, ам къаршуламиш авуникай авур
ихтилатдиз яб гайидалай кьулухъ, за фикирзава, валай адаз
багъишламишиз гьикӏ алакьна лугьуз.
— Вердихан зи гъилик вич-вичиз атана аватна. Чун
гуьруьшмиш хьана. Ина хъел къведай вуч кӏвалах ава?
— Ваз са кӏвалахни. Бес ада заз авурди, зал вичин севрен
тапацар вегьейди, а суд-дуван, са кӏвалахни туширни? Вуна
абур вири рикӏелай ракъурна, адаз абур вири гьикӏ багъи
шламишна? Адалайни гъейри, вуна ам, агъур хер хьайилани, кӏула кьуна, а гуьллейрин кӏаникай, жуван чандизни
къастна, къутармишна.
— Зи эвез, гьанал вун алайтӏа, на вучдай? — хъуьруьн
галаз жузуна Мевлида.
— За ам жувани хъяна рекьин хъийидай.
— Тапарар я, Эсли, вун ахьтин, туькьуьл, инсафсуз инсан
туш. Ахьтин чкадал, белки залайни вуна пара гьуьрмет
хъийидай. Ибур заз чида, ваз гьикӏ са дишегьли хьиз, ви
тӏвар акӏ акъатун агъур хажалат я. Дуьз я, эгер адав а эвелан
дамах, а гафар гумайтӏа, ам зани, яна ваъ, лап багъмишна
рекьидай. гила ам гзаф ажуз, юхсул тир. Ажуздал гъил
хкаждай итим, гьадалайни ажуз, алчах итим я.
А вахтунда акьван дамахар гвай кас, ви гъилик акатна,
атана вичи-вичелай заз багъишламиша лугьун, им за пухъ
тӏуьна лагьай чӏал тушни?
Рекьин са сеферда, кьена амач. Ихьтин жаза вич рекьир
кьван гваз къекъведай жаза я.
Садни бубайрин мисал ава: “Писвилиз-писвал нелай
хьайитӏани алакьда, писвилиз — хъсанвал тек-тек инсанрилай алакьда”.
Гила, Эсли, за ваз бубайри ахъайдай мад са ихтилат
ахъайин: “Са пийгъамбардиз пуд хва хьана. Са йикъуз чӏехи
хицивай хабар кьуна: Ваз са касди писвал авуртӏа, на адаз
вуч хъийида?” лагьана (муькуь рухвайрикай чинеба). гадади: “За адаз гьакьван кьвед писвал хъийида” — лагьана.
Ахпа юкьван гададвай, амайбурукай чинеба, са маса
йикъуз хабар кьуна: “Лагь кван чан хва, са касди ваз писвал
авуртӏа, на адаз вуч хъийида?”. “Зани адаз писвиляй писвал
хъийида” — жаваб гана гадади. Гьа икӏ са маса йикъуз,
гъвечӏи гададвай хабар кьуна пайгъамбарди: “Чан хва, ваз
са касди писвал авуртӏа, на адаз вучда?” Гадади лагьана: “За
адаз хъсанвал ийида”.
— Мад ада ваз писвал авуртӏа, на вуч ийида?

— За мад хъсанвал ийида.
— Мад писвал хъавуртӏа?
— За мад хъсанвал ийида.
— Вучиз, дахьайтӏа, вун адалай ажуз яни? Я тахьайтӏа ваз
адакай кичӏе яни?
— Ваъ, я буба, лагьана гъвачӏи гадади, — заз адакай я
кичӏани туш, я ажузни.
— Бес ада ваз писвал авурла, на хъсанвал вучиз ийида?
— Я буба, — лагьана гадади, — ада вичин пис хесетдилай гъил къачун тавурла, за зи хъсан хесетдилай вучиз гъил
къачуда.
Гила, Эсли, ваз закай хъел атун ваъ, дуьз лагьайтӏа, заз
вуна вакай са тӏимил хъел гъана. Ятӏани заз вун чида, вуна
ваз “Вердихан за рекьидай” лагьай гаф, ам гьакӏ зун ахтармишун патал лагьай гаф хьиз кьабулзава за. Вун жув акьван
туькьуьл рикӏ авай, инсафсуз кас туш. Заз чида, вуна лап залайни фад багъиш хъийидай, вун итим тиртӏа. Дишегьли
тирвиляй, намусдик хукӏур кар багъишлемиш хъувун четин
я. Гьавиляй за ваз на Вердиханаз багъишламиш тавун —
бахшзава. На зазни за Вердиханаз багъишламиш авун —
бахш ая. Гила чун кьилера, — кьил хьанани? — лагьана
Мевлида Эслидин гарданар кьуна. Ахпа и кьве гирамибур
чеб-чпиз ширин-ширин суьгьбетрив эгечӏна.
И йифиз вири хизанар, шад рикӏерив рагьат ксана. Пакад
йикъузни мугьманар — Мевлидаз хваш-беш ийиз къведайбур гзаф хьана.
Пакад йикъан нянихъ, Мевлида ихтилат анжах
башламишна, бубадин суалдиз, чарар вучиз кхьеначтӏа,
жаваб гуз кӏанзавай, гьа и арада, чан хва, —лагьана бубади,
чаз вакай ихьтин са хабарни хтанай, чун шехьир кьван сад
хьана, ма килиг, им гьикӏ лагьай чӏал я?”. “Мевлид са хабарни амачиз квахьна” лагьай хабардин чар вугана. Чар
кӏелна, Мевлид хъуьрена.
— Чан буба, гила ябце, за чарар вучиз кхьеначтӏа, ва ин

хабардин чарни гьихьтинди ятӏа за квез хьайи-хьайивал
ахъайин.
Эвелни-эвел, за квез са маракьлу дуьшуьшдикай ихтилат
ийин.
Фронтда зал чи Вердихан гьикӏ дуьшуьш хьанатӏа.
— И чи хуьруьнви Вердихан?! Ам дустагълай хтайди туш
эхир!
— Гьа гьан чи хуьруьнви Вердихан.
— Ам аниз гьикӏ акъатна?! Аламатдиз тамаш!
Дуьшуьшдиз тамаш! — лугьуз буба мягьтел хьана.
1943 лагьай йис я. Апрелдин сифте кьилер. Са йикъуз зи
взвод тамамар хъувун патал, взводдиз алаве цӏийи солдатар
атана. И чӏавуз зун Белорусиядин фронтда командир взвод
тир. Гьа и цӏийи солдатрик Вердиханни ква кьван. Зи акьулдизни къведач хьи, дустагъда авай Вердихан гьинай,
фронт гьинай? Заз Вердихан чирни хъхьанач. Бирданни
солдатрикай сад хкатна, зи патав атана. Салам командир,
лагьана. Ахпа лезги чӏалалди: “Ваз зун чир хъхьаначни?
хуьруьнви, лагьанатӏани, заз чир хьанач. Дуьз лагьайтӏа,
адал чир жедай гьал алачир, а Вердиханан са пайни амачир,
гзаф агатнавай. Вичи зун Вердихан тушни, лагьайла, ахпа за
адан гъил кьуна. Вичи вигьена гарданар кьуна. Багъишламиша, Мевлид, зун эвел ви чина, ахпани вири чи
хуьруьн чина уьзуькъара я”, — лагьана. Пара минетзава,
рикӏел хкимир.
Ахпа за адавай гьал-агьвал, гьикӏ хьанатӏа, армиядиз
гьикӏ хьана атанатӏа, дустагъда гьикӏ хьанатӏа — вири
жузун-къачузун авурдалай кьулухъ, заз чир хьана хьи, Вердихана дустагъдай вичи арза гана, тӏалабна фронтдиз
ракъурун (а чӏавуз дустагъдай ракъурзавайбур анжах садлагьана вилик жергедиз ракъурзавайди тир) гьавиляй ам
фронтдин вилик квай жергейриз ракъурнавайди. Заз Вердихана авур и векӏегьвал бегелмиш хьана.
Ахпа за Вердиханаз лагьана: “Килиг, а виликан хьайи

крар гафар вири рикӏелай алуд, за абур вири квез бахшзава.
Ина зун командир, вун солдат я лагьана, са кӏусни чин
кьамир, герек хьайила, вуч куьмек кӏан хьайитӏани, атана
патав заз лагь, ина чун кьведни стхаяр я”.
Гьа йикъалай башламишна за Вердиханаз гьамиша алакьдай куьмек ийиз хьана, тӏуьн-хъуникайни дарвал ганач.
Амма йикъарикай са йикъуз, душманди, са чӏехи къуватрив
авур гьужумдин аксина тухвай дяведа, чи взвод душмандиз
гуьлле гуз-гуз кьулух физвай. Са арада Вердиханал агъур
хер хьана. За ам кӏула кьуна, а цӏаярин юкьвай, са гужбаладив ахкъудна, медчастунив ахгакьарнай. Анайни ам далу патаз — госпиталдиз рахкурун меслят тир. Адалай
къулухъ мад заз ам ахкунач.
Цавай самолетри хар хьиз къурзавай бомбайрикай,
чиляйни сан гьисаб авачир кьван танкарай къвезавай
цӏаяриз, жаваб гудай къуват авачирвиляй, чаз амай чара анжах кьулухъ катун тир. Жезамайкьван сада-сад квадар тавуна, вири взвод санал, душман ягъиз-ягъиз, амма душман
вич акван тийиз, цавайни чилай, яргъай къвезавайкьван
бомбайрин гъиляй чун чаз, сад-садаз ахквадай имкан
амачир. Са гафуналди чун ажалдин хура авай. Гьа икӏ чи
взводни чкӏана, кьейиди кьена, амайбур гьарма санихъ катна.
Захъ тек са солдат галамай. Чун кьведни са рук галай патахъ гагьатна. Йифиз са къалин валарин арада йифна. И
йифди, югъди душмандин танкар, кьушунар чалай вилик
алатиз, чи патахъ физвай. Чаз чун душманрин далу пата
амукьай чӏал чир хьайила, чуьнуьх жез-жез, йикъуз йифиз
катна. Эхир са йикъуз, чун са кул-кусрай фидайла, кьве яракьлу итимди кьуна, руквай тӏуз чпин командирдин патав
хутахайдалай кьулухъ, заз чир хьана ибур партизанар тирди.
Чав гена чи документар гумай, ятӏани са гзаф суалжавабдилай кьулухъ, зун вуж ятӏа чир хьана, зал ихтибар
авурдалай кьулухъ, зун чпин дестедиз кьабулна. Захъ галай

солдатни кьабулна, чав яракьарни вугана.
Гьа икӏ зун 1943 лагьай йисан 12 лагьай сентябрдиз, Ленинграддин областда дяве тухузвай Синелникован партизанрин бригададик акатна, 7 вацра душмандин далу пата
дявеяр тухвана. Гьа и бригадада разведчикрин батальондин
командир яз, зи батальондин партизанри 1943 лагьай йисан
сентябрь—ноябрдин варцара душмандин са шумуд гарнизон кукӏварна. Красный Стругдинни Новоселодин арада
авай ракьун рекьин муьгъни кукӏварна, вишералди пленда
гьатнавай чи солдатар ва душмандин гъилик акатай чкадин
халкьар азад авуна.
1943 лагьай йисан эхирар тир. Душманди элкъуьрна
кьунавай Ленинград азад авун патал чӏехи гьазурвилер
аквазвай. И чӏавуз душмандин чан алай къуватрин кьадардикай, техникадин кьадаррикай ва абурун чпи чеб хуьзвай
сенгеррикай дуьз хабарар чирхьун чарасуз тир. Ихьтин хабарар къачун патал гъавурдик квай “мез” (яни дири касплен) герек тир. И карни зал, за регьбервалзавай партизанрин дестедал тапшурмишна.
И кар кьиле тухун патал, чи дестеди мукьув гвай райондин кьуд пад ахтармишна, чирайдалай кьулухъ Псков-Луга
шоссе рекье авай муькъверикай са муькъвел, чуьнуьх хьана,
душмандин рехъ атӏана, гуьзлемишиз акъвазна. Муькъуьк
мина кутуна. Атана душмандин танк фидайла, мина партламиш хьана, танк падна. Танкунай экъечӏай са майор есир
кьуна, Ленинграддиз, штабдиз рахкъурна.
Ихьтин дявеяр душмандин далу пата за, зи командадик
квай зи батальонди гзаф сеферра кьиле тухвана. Душмандин
гзаф чан алай къуватар ва техника тергна. Зун ва зи батальон, иллаки душмандин 58 лагьай дивизия дарбадагъ авунин
карда пара тафаватлу хьана чаз чӏехи къимет гана. Гзафбур
орденар гун патал къалурна.
1944 лагьай йисан мартдин вацра чи партизанрин бригада Красная Армиядин частарик ахкахьайдалай кьулухъ, зун

артиллериядин батареядин командир хьана, Прибалтикадин
фронтдин кьушунрик кваз Латвия азад авун патал тухвай
дявейра, захъ мад чӏехи агалкьунар хьана.
Вири чӏехи Ватандин дявейра за гьикӏ иштирак авунатӏа,
за къалурай алакьунриз килигна, Ватанди заз Красное
знамядин, ватандин дяведин 1 лагьай ва 2 лагьай дережадин
орденар, ва са шумуд медалар гана.
Гила, буба, куьн за гьикӏ хьана, ва вучиз чарар кхьеначтӏа, гъавурда акьуна жеди. Гьикӏ хьана, квез зун “хабарсуз
квахьна” лагьай чарни хтанатӏа, гьамни чир хьана. Ахьтин
чарар гзафбуруз хутун мумкин я.
Ихьтин крарин виридан тахсир кар дяве я.
— Чан хва, а ваз чидай Вердиханни, Къуламни фронтда
кьена лагьай хабарар хтана, Абакаракай са хабарни авач, гьа
дустагъдиз фейидалай кьулухъ. Тек са Селим костилар гваз
хтанва.
Инсан дуьньядиз атана рекьир кьван, низ чида, кьилел
гьихьтин йикъар, йифер, дуьшуьшар къведатӏа.
Аллагьдиз шукур, зун квез, куьн заз ахкуна.
Цӏикьвед лагьай кьил
ХАЙИ ХУЬРЕ
Армиядай хтай пакагьан йикъалай Мевлидаз мад вичин
кӏвал ахквадай гьал тунач, гьар йикъуз сада, мукьвакьилийри, ярар дустари, гагь сада, гагь сада теклифиз са
шумуд югъ мугьманвилера хьана.
Мевлид армиядай хуьруьз хтай вахт гад тир, 1947-йисан
июлдин варз. Хуьре гад кӏватӏ хъавунин кӏвалах ргазвай.
Хуьруьн жамаат, гьар экуьнахъ кӏвалахдал фидайлани
хуькведайла, гьинихъ килигайтӏани цеквер хьиз аквадай.
Иллаки экуьнахъ кӏвалахдал фидай вахтунда садбурун къуьнерал дергесар, садбурув кьуьквер, садбурув цуьруьгъуьлар,

садбурун гъилера мукалар аваз, тяди кваз, гъвачӏи, чӏехи,
паб, итим, кӏапӏал-кӏапӏал чуьлдиз физвай мензера акурла,
на лугьуди: “Ибур дяведиз физвайбур яни, я дахьайтӏа, тарашдай шеъ-меъ авани?” И гьерекатар акурла, Мевлидан
рикӏай ихьтин са хиялни фена: “Зун дяведай хтана, дяведиз
ахватна хьи”- лугьудай.
— Я стха, им вуч гьерекат я халкьдик квайди? — лагьана
хабар кьурла са итимдивай.
— Ваз чидачни, я кас, им гад я, бубайри лагьайвал: “Гатун са йикъа са йис тяминарда”. Им акӏ лагьай чӏал я хьи,
гатун са йикъуз кӏватӏай магьсул, са йисуз бес жеда. Бубайриз
мад ихьтин са мисални ава: “Гад гату кӏватӏда”. Яни, гатун магьсул
вири гатуз кӏватӏна кӏанда. Ядай векьер, гуьдай гвенар яргъал вегьез
жедай крар туш. Куьз лагьайтӏа, далуси зул я, къаяр, марфар я. Атана
сивихъ агъакьнавай магьсул пуч тахьанамаз кӏватӏун лазим я.
— Гьахъ гаф я, на дуьз лугьузва, баркалла чи жемятдиз!
— лугьун вич-вичелай къвезва.
— Чи чкаяр, дагълух чкаяр я, — ихтилат давам хъавуна а
касди, — чинра я комбайнияр, я векь ядай машинар ишлемиш жез мумкин туш. Чна чи гад, вири гъилеривди кӏватӏна
кӏанзава. Гьакӏ хьайила тяди къачун герек я.
Sez Lezgin ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Ажалдин Хура - 05
  • Büleklär
  • Ажалдин Хура - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 4074
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1736
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ажалдин Хура - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 4102
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1643
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ажалдин Хура - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 4005
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1699
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ажалдин Хура - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 4074
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1676
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ажалдин Хура - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 4025
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1578
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ажалдин Хура - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 4024
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1591
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ажалдин Хура - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 4017
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1456
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ажалдин Хура - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 4125
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1717
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ажалдин Хура - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 4101
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1664
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ажалдин Хура - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 4115
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1490
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ажалдин Хура - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 4103
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1564
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ажалдин Хура - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3941
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1476
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ажалдин Хура - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 4004
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1622
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ажалдин Хура - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3883
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1688
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ажалдин Хура - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 4005
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1780
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ажалдин Хура - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 4036
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1837
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ажалдин Хура - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 4011
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1716
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ажалдин Хура - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3856
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1802
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ажалдин Хура - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3738
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1700
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ажалдин Хура - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 4048
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1489
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ажалдин Хура - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3422
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1473
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.