Latin Common Turkic

Тағдыр - 36

Süzlärneñ gomumi sanı 4075
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2286
35.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
49.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
55.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
сапында жүріп, кеудесін оққа төсеп өлген адамда да арман бар ма екен?
Енді, міне, шалғайдағы шағын қаланың бір бұрышында төсектен тұруым
мұң болып, аш иттей бұралып жатқан түрім мынау. Ешкімге қажеті жоқ,
арам өлім ғой — мұның аты...
– Сіздіңше, адам баласы, міндетті түрде, оқтан өлуі керек пе? — деді
Демежан оның сөзін бөліп.
– Неге? Мен былайғы бейуаз жандарды айтып отырғам жоқ. Əңгіме бұл
арада Маншың үстемдігіне қарсы қырық жыл күрескен кəрі қақсал — мен
туралы болып отыр ғой, — деді Ли-шансың күйіне дауыстап. — Өзің
сенген, əділет деп тапқан күрес жолына бүкіл өміріңді арнай тұрып, соның
нəтижесін көрмей кету қандай өкінішті?! Бұл жағынан, маған қарағанда сен
бақыттысың, Демежан.
– Қалайша?
– Өз халқыңды отырықшылыққа баулып, бір қыр асырсам деп едің, оны
орындадың. Абдыра өзенінен жұртқа су əперсем деп едің, əпердің.
«Халдайлардың бірінің кеудесіне мініп отырып, айдарын кесіп алсам»
дегенді көп айтушы ең, оны да істеп тындың. Бір адамға осының өзі аз
жеңіс пе? Шын айтам, сен өз қарызыңнан құтылдың, Демежан!
– «Қасапшыға мал қайғы, қара ешкіге жан қайғы». Біздікі —
асқандықтан емес, сасқандықтан істелген, құрып кетпеудің амалы да баяғы.
Бірақ Маншың ұлықтары соның өзін көп көріп отырған жоқ па. «Айғыр
құтырса ат болады, ат құтырса ет болады» деуші еді. Соның кебін киіп
жүреміз бе, кім білсін?!
– Пəлі, сол да сөз бе екен? — Ли-шансың қолын сермеді. — Қайта
шайқастың шиеленісе түскеніне қуанбайсың ба. Егер мен сен сияқты денім
сау, тепсе темір үзетін жас жігіт болсам, күрестен ешқашан шайлықпас
едім... Мен жақында орыс жазушысы Максим Горькийдің «Дауылпаз
туралы жыр» деген əңгімесін оқыдым. Ғажап дүние!.. Сұрапыл дауылдан
тек май басқан гагар үйректер мен шаңқылдақ шағалалар ғана қорқады
депті жазушы. Ал шын дауылпаз қырандар сол ұлы сұрапылдың
ортасында, найзағайдың қасында жүрмек!
Соны айтқанда, Ли-шансың бір сəт бойын жеңген дертті ұмытқандай,
қайта қатайып, жігерлене түсті. Не сиқыры барын кім білсін, осы кісімен
тілге келсең болғаны, өзімен бірге сені де еліктіріп əкетеді. Өзіңді шарыққа
ұстағандай, мұқалған жүзің жетіліп, қайралып шыққаныңды бір-ақ
білесің... Егер Ли-шансың олай-бұлай боп кетсе, мұның күні не болмақ?
Қаптаған қалың жаудың ортасында сүйенішсіз жалғыз қалғаны ма?
Демежан бір сөздің кезегінде өзінің осы мұңын айтып еді, Ли-шансың
онысын құптай қоймады:
– Сен неге өзіңді жалғызбын деп ойлайсың? Артында елің-жұртың бар...
Сол халқыңмен бірге бол! Сен оларға халқадарыңша жақсылық істедің.
Олар да сені қорғауға тиіс.
Демежан ұстазына өзге сырын айтса да, өзінше намыс етіп, ел ішінің ала
ауыздығын көп шағына бермеуші еді. Бұл жолы да өз жарасын өзі
тырнағысы келмеді:
– Мəселе сол етекбасты елде боп тұр-ау. Өз халқыңның құдай сүйер
қылығы жоқ, бірақ жақсы көрмей тағы тұра алмайсың... Таяз суда
шоршыған балықтай, қорлықпен өткен күн де біздікі, — деп қысқа
қайырды.
Манадан бері дамылсыз көп сөйлегендікі ме, науқас адамның сыр
алдырып, шаршап қалғаны байқалды. Сонысын өзі де сезген болар, енді
Демежанға айтар шаруасына көшті.
– Жаңа айттым ғой, сырқатымның беталысы жаман. Мен, сірə, көп
ұзамайтын шығармын, — деді Ли-шансың. — Өзің білесің, менің артымда
қалып бара жатқан мүкамал-байлық жоқ. Өмір бойы тірнектеп жазған
дүниелерімді жақында екі-үш том етіп түптедім де, Пекиндегі мемлекеттік
архивке жолдап жібердім. Дүние бұл қалпында тұрмас. Келер ұрпақтың
кəдесіне жарап, біреу болмаса біреудің көзіне шалығар... Сонан кейінгі
менен қалатын мұра — жүздеген том кітап. Көпшілігі — еш жерден
таптырмайтын, сирек ұшырасатын кітаптар. Кім көрінгеннің тісі де бата
бермейді. Əрі ойлап, бері ойлап келіп, мен сол кітаптарды саған қалдыруды
ұйғардым. Сен менің ең сүйікті шəкіртімсің ғой. Егер осы өлкеде менен
əлдебір тəлім, із қалса, ол сенің бойында қалып барады. Сол кітаптарды
қабыл ал! — деп орнынан тұрып түпкі үйге кіріп кетті де, қолына бір парақ
қағаз ұстап қайта оралды. — Міне, ол туралы өсиет те жазып қойдым. Бір
данасы сенде тұрсын. Мен көк тəңірісіне сапар шегіп кеткеннен кейін,
көлік жіберіп алдырарсың.
Демежан біразға дейін ештеңе айта алмай, тамағына кептеліп тұрып
алған түйіншек тарағанша үнсіз отырды да, тек əлден уақытта:
– Рақмет, қадірлі Ли-шансың. Кітаптарыңызды көзімнің қарашығындай
сақтап, сіздей ұстазым болғанын əркез мақтан етіп жүрермін, — деді
тебірене тіл қатып. — Жиі келіп, халіңізді біліп тұрармын. Сізбен əлі талай
көрісеміз.
Осыдан кейін Демежан қоштасып шығуға айналған. Есікке таман жүре
берді де, артына қайта бұрылды. Қалтасын ақтарып еді, күмəжнигінде бір
буда кесек ақша жүр екен. Соны алып үстелдің үстіне қойды.
– Мынаны əзірше дəрі-дəрмекке жаратарсыз. Тағы басқа мұқтажыңыз
болса, Жаңнан жіберіп тұрармын, — деп Ли-шансыңның сыпайылық
көрсетіп, қарсы сөз айтуына үлгертпей, жылдам басып шығып кетті.
Бұл өзіне ұзақ жыл ақылшы-ұстаз болып, əміріне өшпес із қалдырған
осы бір зиялы қытай адамымен ең соңғы кездесуі екенін дəл осы сəтте
Демежан білген жоқ еді.
III
Майлы мен Жəйір тауларының бір-біріне ентелесе еңкейіп келіп, өзара
тұмсық түйістіретін бұл тұсы аласа қыратқа айналып, сүйірленіп барып
бітетін-ді. Үрімжі мен Құлжадан шығып, Құлыстайға құлайтын күре жол
екі таудың шекарасындағы осы мойнақты басып өтеді. Бірақ сол қатпарқатпар тау үстіртінің өзі ары-бері өткен атты кісіге бір күншілік жол еді.
Осы аралықта Ұты жəне Жаманты аталатын екі бірдей бекет бар. Сол
бекеттердің бел ортасында жағасы көк майсалы, көкорай шалғынды боп
келетін «Көлденең» атты мөлдір суды өзен ағып жатыр. Алыс жолдан шаң
жұтып, шалдығып келе жатқан мəртебелі ұлықты күтіп алу үшін, дəл осы
Көлденеңнен қолайлы жерді іздеп табу қиын.
Күре жолдан сəл бұрыстау бұлақ бойына жақында он-он бес үй тігіліп
қалған. Кілең бір шаңқандай ақ үзікті, ою-өрнекті, сəнді отаулар. Сол
үйлердің ту сыртындағы көк жасаңда жиырма-отыз бие байлаулы тұр. Қазір
бұл ауыл ұлан-асыр той дайындығындай қарбалас тірлік үстінде. Жаңағы
ақ үйлерден аулағырақ тігілген қараша үйлер маңында мал сойылып, қазан
асылып, танауына су жетпей абынып жүрген адамдарды көресін.
Мамырбек төре мен оның ұлы Тұрысбек үкірдайдың бұл жолы
ештеңесін аянып қалмай, өздерінше, армансыз бір көсілгені байқалады.
Бұрын үнемі қиыр жайлап, шет қонып келген Керейдің өзге жуандары да
қала ұлықтарымен қоян-қолтық араласа алмай, өздеріне есе тимей
қалғанын содан көріп, көптен арманда болып жүретін-ді. Енді, міне,
əншейінде қолдары жетпейтін, шақырып келтіре алмайтын мəртебелі
ұлықты алғаш күтіп алу абыройы өздеріне тигенін бастарына қонған
ырыстай ырымдап, қатты дүрлігісіп қалып еді. Үй тігу, сойыс қамдау, тағы
басқа дастарқан жабдығын да ауырсынбай, құлшына, таласа мойындарына
алып, аянбай шашылып жатқан. Ұлықтың көзіне түсіп, жақсы танылып,
аузын алып қалатын жолымыз осы деп, ұжымдаса, өлермендене кірісіп еді.
Сонымен бірге жайшылықта бұл жаққа ат басын бұра бермейтін өзге рудың
адамдарына қыр көрсетіп, естерінен тандырып жіберейік деген үркеппе
мақтаншақтық та жоқ емес.
Майлы-жəйірдағы Керей мен Уақтың үкірдай, зəңгі, елубасылары
бірнеше күннен бері қонақ күту қамымен осында жүрсе керек. Бұлардың
үстіне топ-тобымен алыстағы Мəмбет, Төртуыл, Жұмық кісілері келіп
ошарылды. Олардың соңын ала өздерінің тігетін үйін артып, соятын малын
айдап, қасында бір топ адамы бар, қалмақ үкірдайы Мадан келіп түсті. Ең
соңында, кеше түс əлетінде қала ұлықтары мен халдайларын ертіп,
Шихалдайдың өзі де жетіп еді. Əрқайсысы өздеріне тігілген бөлек-бөлек
үйге түсіп, мына бір салқын самалды көк жайлауда еркін тыныстап жатқан.
Ел жуандарының қазір ет пен қымыздан ауыздары босамайды. Одан қалт
етсе, əртүрлі қысыр əңгімені, рулар арасындағы дау-шарды ермек етеді. Ат
дүбірі естілсе, бəрі күре жол жаққа елеңдеп, хабар күтеді. Осыдан бір көш
жердегі Ұты бекетіне арнаулы адамдар қойылған. Ұлықтың төбесі көрінген
сəтте, солар тізгін ұшымен келіп хабарлауға тиіс.
Төртуылдан келген қырық-отыз адам екі үйге бөлініп түскен-ді. Қазір
Демежан қасында Көксеген, Тыныбай, Берікбол, Ежебай, Əбділда, Мəжен
сияқты зəңгі, елубасылар бар. Бірақ солардың бəрі де Демежанның қасқабағын бағып, онша шешіле қоймай бұйығы тарта береді. Өзді-өзі жеке
бөлініп шүйіркелескенде болмаса, жиын отырғанда айтатын əңгімелері жай
ауыл арасының ұсақ-түйек күйбеңінен ұзай қоймаған. Соған қарағанда,
үкірдайлық мансаптан үміті бар, дəмелі жігіттердің көңіліне тағы да құрт
түскені белгілі. Міне, аймаққа жаңа əмірші келе жатыр. Ал кез келген ұлық
өз қалауынша біраз ауыс-күйіс жасамай қоймайды. Жаңа əміршінің
халдайлар əулетінен екені рас болса, Демежанды қырына ала келетіні
айтпаса да түсінікті. Қазір Төртуыл жуандары сырттай бейбіт көрінгенімен,
іштері толған есеп-қисап, теке тірес, аңдысу болатын. Бұлардың бəрі де —
дойбы тақтасына үңілген сұңғыла ойыншыдай бірнеше жүрісті алдын ала
ойлайтындар.
Дохалдайға ілесіп Құлжаға кеткен Байсерке сол ұзақ сапардан əлі
оралған жоқ. Бəлкім, ол мына ұлықпен тіл табысып, бірге келе жатқан
шығар... Оның да аңысын андау керек. Ал Ысқақ болса өз үйірінен бөлініп,
қазір халдайлардың қасында жүр. Ол əнеугүні бұларға ілеспей əдейі
кейіндеп қалған-ды. Кеше Шихалдаймен бірге келді. Өзі Демежанға
ашықтан-ашық қыр көрсетіп, алыстан ойқастап өтетінді шығарыпты. Əлде
желдің қай жақтан соғарын сезе ме, қазір атқамінерлер жағы сол Ысқақты
төңіректей бастаған. Аулаққа шығып, бас түйістіре қалса, күбір-сыбыр
əңгімелері бітпейді... Осыны анық сезген Демежан да «ойбай, мені қолдай
көріңдер» деп ешқайсысына жалпуыштай қоймады. Ежелгі паң, сырбаз
қалпынан айнымай, қаладан ала шыққан əлдебір қытайша кітапқа үңіліп,
төр алдында шалқалап жата берді.
Оның есесіне, осында келгелі Демежанды Керей жуандары жиі
төңіректеп кетті. Мұның арғы тегі Төртуыл емес, Керей екенін
мұндағылардың бəрі білетін-ді. Ана бір жылдары арнайы кісі салып, елге
де шақырып көрген. Жақыннан бері сол ниеттерін қайта жаңғыртып жүр.
Меркіт, Жастабан, Шеруші руларының басты адамдары кеше мұны
орталарына алып, оңаша үйде қонақасы берді. Кейінгі кезде Демежанның
басына бұлт үйіріліп жүргенін, Төртуыл ішіндегі күбір-сыбырды бұлар да
естіген секілді. Біраз бойлары үйренген соң, Көбен, Отаршы, Шөкібай,
Өтегендер өздерінін бұған туысқан екенін ашық айта бастаған. Əсіресе,
Демежанмен рулас саналатын, Меркіттен шыққан Отаршы зəңгі бір
сөзінде:
– Алыста жүрсең де асылдың сынығы — арысымызсың. «Жалғыз
баласы атқа шапса, шешесі үйінде отырып тақымын қысады» демекші,
сыртыңнан атақ-абыройыңды естіп, тілеулес боп отырмыз. Сені нағашы
жұртында қақпай көріп, бірдеңеден тарығып жүр демеймін... Бірақ артында
ата жұртын — қалың Керей барын ұмытпа. Əлдеқалай басыңа жалғыздық
түсіп, сүйеніш, тірек қажет болғанда, мына бізді еске алатын бол, — деп
мұны бауырға тартып, өздеріне меншіктегендей болып еді.
Демежан бұл жолы ел басшыларының ықылас-пейіліне тойтарыс
жасамай, күле тыңдап, алғыс айтқан да қойған. Өзімен қандас, рулас
аталатын адамдардың ортасында болу оған да бір түрлі қызық еді. Сол
жерде отырып, басына неше түрлі ой келді: «Ал мен Керей-ақ болайын.
Міне, өзіммен рулас кісілердің қасында отырмын. Сонда біздің арамызда
қандай жақындық болуы мүмкін? — деген өзіне-өзі сұрақ қойып. —
Түріміз, мінезіміз ұқсас па? Əлде қанымыз бірдей айналып, жүрегіміз
біркелкі соға ма? Немесе ой-пікіріміз, арман-тілегіміз бір жерден шыға ма?
Жоқ, олай болуы мүмкін емес. Мыналардың сол біздің елдегі Тыныбайдан,
Көксегеннен, Ысқақтан қай жері артық? Егер Керей қаны бірін-бірі
магниттей тартып тұратын болса, бұлардың өздері неге ру-руға бөлініп,
қырық пышақ болып, қырқысып жатады? Тіпті бір руды қойып, бір əкеден
туған ағайынды адамдар неге көрместей болып араздасады? Соған
қарағанда, қан, ру бірлігі деген — жай алдамшы түсінік. Адамдарды шын
туыстыратын — қандастық емес, мүлде басқа нəрсе. Оның не екенін дəл
қазір кесіп айта алмайды.
Əсілі, ру-тайпа дегеніміздің өзі — күнкөріс қамы үшін өзара
қауымдасып, бірлікте көшіп-қонып жүрген адамдардың белгілі бір тобы
емес пе. Бəлкім, ертеде солай өмір сүру қажет болған шығар. Малын,
жерін, қонысын, намысын қорғау үшін қажет. Əр адамды өз бауырына
тартатын, ұйып отырған ұлты, меншікті мемлекеті болмаған соң, əркім
жеке-жеке, кіші-гірім топқа бөлініп жан бақпағанда, өз құқын қорғамағанда
қайтеді? Жік-жікке бөлінген рушылдықтың осы күнге дейін құрымай келе
жатқаны да сондықтан... Сол күні өткен ескі тəртіп бұл күнде қазақтың
сорына айналып отыр. Алайда бұл халық қашанғы осылай бытырап жүре
бермек? Бұлардың да ортақ ұранға шауып, бір тудың астына жиналатын
уағы болды емес пе?!»
Дастарқан жиналып, көлденең адамдар тарап, Демежанмен оңаша
қалған бір сəтте, Көбен, Отаршы, Шөкібайлар өздерінің ақтық тілегін
айтты. Бұлардың қай-қайсысы да ұзақ жыл бойы Мамырбек төремен
үкірдайлыққа таласып, бірақ жеме-жемге келгенде, ол əрекеттерінен
ештеңе шықпай əбден қажыған адамдар. Соңғы жолы бəрі ұтылай соңына
түсіп жүріп, Мамырбекті сүріндіргендей болып еді. Алайда əккі төре есебін
тауып, басындағы мансабын баласы Тұрысбекке өткізді де, бұлар тағы да
тақырға отырып қалды.
Батыр бітімді, кең, кесек жүзді, бұл күнде шар тартып қалған, қайтпас
қайсар Көбен осылардың бəрін тұтанған ызамен баяндай келіп, Демежанға
бұрылды да:
— «Өз өлтірмейді, жат жарылқамайды», «Кісі елінде сұлтан болғанша,
ез еліңде ұлтан бол», — дейді қазақ. Ауылдағының аузы сасық деп, біз сені
ұлтан қыла қоймаспыз. Төреге қиған төрімізді саған қимаймыз ба?
Қашанғы шетте жүре бересің, өз ортамызға бір оралсайшы. Басындағы
бағыңмен, мансабыңмен-ақ орал... Дохалдай диюдың айдарын кесіп тұл
еткеніңді естігенде, сыртыңнан мақтанып, бір дүрлігіп қалғанбыз. Енді
бізді мына төбемізде ойнаған төрелердің тепкісінен құтқаршы, айналайын.
Осы отырған бəріміз бір сенің қызметінде болайық, хан көтеріп алайық! —
деп қатты қолқа салған.
Демежан қазақтың жікке, руға бөлінген ескі салтына бүкіл болмысымен
қарсы бола тұра, дəл қазір одан тысқары өмір сүре алмайтынын осы арада
бірінші рет мойындағандай болды. Бұл елде русыз, иесіз адамға орын жоқ.
Сен не Керей, не Төртуыл, не Жұмық болуың керек. Төртуылдар мұны
бүгінге дейін құрығанда сол елдің жиені болғандықтан, кешегі
Керімбайдың мұрагері атанғандықтан сыйдырып жүр. Ал Керейлер болса,
мұның бойында біздің қанымыз бар деп бауырына тартып отыр. Осы
екеуінің бірі болмашы, онда сенің аузыңнан сөз орнына алтын саулап тұрса
да, ешкім керек қылмайды. Апыр-ай, дүние неткен тар еді?!
Демежан бір ауық өзінін Төртуыл елімен қоштасып, Керейге көшіп келе
жатқанын көз алдына елестетіп көрді. Тіпті ақылға сыймайды екен ғой.
Мұның бүгінге дейін бастаған ісі, өсірген жемісі бар емес пе? Оны қайда
тастамақ? Күні кеше Керімбайдың өзіне өсиет еткен елін кімге қалдырмақ?
Аруақты қалай аттамақ? Бір басына тыныштық тілеп, халдайлардан қашып
келгенде, табатын олжасы төрелермен тіресу ме? Бұл елге əбден бауыр
басып, сіңісіп алған Мамырбек оңайшылықпен орын босата қояды деп кім
айтты? Жиырма жыл бойы жеке билеп келген төренің осында жағынып
жүрген жақтастары аз дейсің бе?! Тағы сол тартыс, тағы да ұрыс-керіс...
Жарайды, Мамырбекпен майдандасып, ру басылардың көмегімен бұл
Тұрысбектен үкірдайлықты тартып алсын-ақ. Сонан кейін не болмақ?
Төрелерден құтылып, арқа басы кеңіген соң, мына отырған ағайындарының
қандай мінезге басатынын кім біліпті. Керей ішіне келіп орныққан соң,
мұның енді Төртуыл исі шығып жүрмей ме? Сырттан бас сауғалап келген
кірме, сіңбе атануы да мүмкін ғой... Қой, жер ортасына келгенде, байдан
шыққан қатындай жылы орнын суыту — басқаға жарасқанмен, Демежанға
жараспас. Тас түскен жеріне ауыр. «Кіммен қарайсаң, сонымен ағар», —
дегенді де қазақ айтқан. О баста тағдыр маңдайға соны жазған екен,
құдайдың басқа салғанын не де болса көріп алады.
Осы ойға берік бекіген Демежан өзінен жауап күтіп отырған
руластарына бұрылып қарады да:
– Қаны бірге туыс деп, жатсынбай бауырға тартқандарыңа рақмет,
ағайындар. Бұдан кейін бұл елді түбі бірге төркінім, өрде жатқан өрісім деп
білермін. Мен үшін бəрін бірдейсің. Нағашы жұрт, ата жұрт деп бөліп
жатар елім жоқ. Егер Керей-Найман мені сыйдырса, менің құшағыма соның
екеуі де сияды... Керейдің ауылына бір түтін келіп қосылғанмен, одан
ешкім көбеймес те, азаймас. Бəріміздің де бас еркіміз өзімізде сияқты
көрінгенмен, бар билік көкте құдай, жерде ұлықтың қолында.
Араларыңызда осыны ойлаған жан бар ма? Əне, алыстан айбат шегіп жаңа
əмірші келе жатыр. Оның қандай қырға салатынын кім білген? Тегінде,
Керей мен Найман əрқайсысы жеке шауып бəйге алмайды. Бəрі берекебірлікке келіп, қазақ деген бір тудың астына жиналса ғана, ел қатарына
ілігіп, есеге қолы жетеді. Міне, менің орталарына тастайтын ұраным осы.
Мен бір басымды сүйегім — Керей, етім — Төртуыл деп бөліп-жармай-ақ,
бəріңізге ортақ Демежан болып қала тұрайын да, — деген-ді айналасына
жағалай көз жіберіп.
Оның бұл сөзін қостаған да, теріске шығарған да ешкім болмады. Бəрі
үнсіз аңырып отырып қалған. Соған қарағанда, мұндай ойды ұғынуға бұлар
əлі дайын емес секілді. Айқайласаң жартас та жаңғырығушы еді,
мыналардан ондай да жауап қайтпады. Əлде Демежанның қазақ тілінде,
адамзат тілінде айтылған ойларын Керей тіліне аудару керек болды ма,
əйтеуір, екі жақ ұғыспаған, табыспаған күйі тарады.
Қарсы алушылар өздері түскен үйлерде түстік астарын жеп, оның соңын
қымызбен жалғастырып отырған-ды. Кенет, сыртта жүрген біреулердің
абыр-сабыр дауыстары естілді.
– Келе жатыр!
– Күре жолдан бері бұрылды...
– Күймемен келеді. Соңынан ерген нөкерлері бар, — десіп жатты.
Жұрттың бəрі дүрлігіп далаға шықты. Шынында да, пар ат жегілген
қоңыраулы күйме кезеңнен асып, тігілген үйлерге таяп қалған екен. Күйме
жалғыз емес, соңында сəукілдеп желіп келе жатқан төрт-бес салт атты бар.
Бірақ бұлар күткен ұлыққа ұқсамайды. Құйрығын тілерсектен шорт кескен
кілең шолақ ат мініп, бастарына едірейген қалпақ, үстеріне сары ала
түймелі жасыл бешпет киген салт атты солдаттардың да түрі бөтен...
Қоңыраулы күйме салдыртып келіп қастарына таяғанда мəлім болды. Бұл
келген — Шəуешектегі орыс консулы Соков болып шықты. Борнеман
кеткен соң, оның орнын биыл жыл басында Сергей Васильевич Соков
деген біреу басқан-ды. Соның ұлықты қарсы алуға шыққан беті екен.
Үстіне сұрғылт шұғадан тігілген костюм, басына сол түстес шляпа
киген, сақал-мұртын дөңгелете тұжырған, жасы елулер шамасындағы жаңа
консул күймеден жеңіл секіріп түсті де, өзін күтіп тұрған қала ұлықтарына
қарай бет алды. Қасында қолына имек таяқ ұстап, екі елі қалмай жүрген,
көзілдірікті қазақ тілмашы бар.
– Иə, ұлықтан əлі хабар жоқ па? — деді консул Шихалдайға қол беріп
жатып. — Сіздер ертпей кетсеңіздер де, мінеки, соңдарыңыздан біз де келіп
қалдық.
– Сізді осылай салтанатпен күтіп алу үшін, біз əдейі бұрын келдік қой,
— деп мысық мұрт Шихалдай езуі жайылып күлді. — Бірақ ештеңеден құр
қалған жоқсыздар, консул мырза, мəртебелі ұлық кешігіп жатыр.
– Мен алдыңғы күні Шəуешектен шығарда, Құлжамен телеграф арқылы
тілдескем, — деді Соков. — Олардың жолға шыққанына бір жұмадан
асыпты. Бүгіндер осы тұсқа келіп қалуға тиіс.
Ұлықтар консулды ортаға алып, өздері отырған үйге енгізіп əкетті.
Манадан демдерін ішіне тартып, үнсіз тұрған жұрт дабырласып қалды.
– Консул келді ғой, енді ұлық та кешіге қоймас.
– Орыстар біледі ғой. Біз сияқты босқа сандалмай, ұлықтың нақ келетін
кезінде дəл жеткенін көрмейсің бе.
– Құлжамен бірдеме арқылы сөйлестім деп тұр ғой. Онысы не керемет
екен?
– Біздің ұлықтарда ондай құрал болмағаны ма? Олар неге алдын ала
сөйлесіп, уақытын дəл біліп алмаған? — десіп гу-гу етеді.
– Біздің қалалардың арасында телеграф байланысы жоқ. Ондай хабар
Ресейді айналып, Шəуешекке Бақты арқылы жетеді, — деді əлдекім
білгішсініп.
Далаға бір шығып қалған соң, жұрт енді ішке кіре қоймай, əр жерде
қораланып сөйлесіп тұр. Үй сыртындағы көк майсаға алқа-қотан жайғасып
жатқандар да бар. Осындай бір əредікте Демежанның қасына Мамырбек
келіп, былай таман оңашалай берді. Төренің жасы алпыстан асып кетсе де,
əлі ажары таймаған, ақбөрте, толысқан шағында. Неше күннен бері Керей
жуандарының Демежанды ортаға алып, құпия кеңес құрғаны оған да жетіп
жатқан сияқты.
– Қалай, үкірдай, өз бауырларыңның ортасына келіп, аунап-қунап
дегендей, жақсы тынығып жатырсың ба? Біздің ел өте бауырмал, əрі тым
қаншыл келеді... Өз арасында қырқысып жатқанымен, сыртқа деген
сыпайылығы жетеді, — деді əдейі сыр тартқандай болып.
Демежан да көп күттірмей, іле жауап қатты.
– Оған сөз бар ма, Мəке. Керейлер — қанша дегенмен, төренің алдын
керген, тəртіпке түскен ел ғой, —деді кекеткені, əлде көпшік тастағаны
белгісіз. — Ал мен болсам бұл елге қонақпын. «Қонақта ерік жоқ, май
берсе де жей береді».
– Бірақ бұл елдің май асатып отырып, сүйегі мен сіңірін қоса жұтқызып
жіберетіні де болады. Абайлау керек, — деп күлді Мамырбек.
– Оны қалай түсіндік, Мəке?
– Өзінде шет-жағасын естіп жатқан шығарсың. Мені бұл ел қажытып
болды, — деді Мамырбек шағынғандай. — Осындағы ру басылары
өздерінің ата салтынан айни бастады. Бейне менің бесінші атам Əбілпейісті
бір кезде он екі Абақ Керейдің игі жақсылары Абылайдан қалап алып,
өздеріне хан көтермеген секілді. Содан бері жүз елу жыл бойы бұларды
төре билемеген секілді... Олар өздерінше заман озды, заң тозды деп
топшылайды. Бекер. Заманның да, заңның да сырт қауызы өзгергенмен,
дəні сол қалпында. Күн орнынан шығады, ай орнына батады... Керейді төре
билесе, қалың қытайды үш ғасыр бойы мəнжу билеп келеді. Төреге қарсы
шыққаны — Еженханға келтірген күпірлік екенін біле ме бұл сығырлар?!
Демежан оның сөзін бөлмей, үнсіз тыңдай берді. «Осының бəрін маған
неге айтып тұр?—деп ойлады ішінен, — Əлде Төртуылдың түртпегіне
шыдамай, ата жұртына арқа тіресе, орнымды тартып алады деп
қауіптенгені ме? Менің жолыма кесе-көлденең тұрма, жылы орныңды
суытпа, мен тамырымды тереңге жайған адаммын деп күш көрсеткені ме?»
– Өз басындағы жай ғой... Сен түсінеді деп айтып тұрмын, — деді
Мамырбек даусын барынша жұмсақ шығаруға тырысып. — «Айлас қатын
— мұңдас». Сенің де жағдайыңды естіп жатырмын. Керейдің маған
жасайтын доңайбатын сен Төртуыл жуандарынан көріп жүрсін.
Жалғыздығ, кіріптарлық таңсық болмас саған да... Ит үреді, керуен көшеді.
Бір-бірімізге қорғаныш, сүйеніш болып жүрейік. Сенің де, менің де
жүгінетін жеріміз — ұлық қой. Сол ұлық алдында жүзіміздің жарық
болуын ойлайық.
– Ал ұлыққа жағу үшін не істеуіміз керек? — Демежан мұртының
астынан жымиып күлді.
– Білем, сен халдайлармен ұстасып жүрсің. Мына заманда соның қажеті
бар ма? Ел-жұрт дейміз. Ертең басыңа күн туса, сол елдің қайсысы ара
түсуге жарайды? Егер қарсы болмасаң, мен сені халдайлармен
татуластырсам деген ойым бар... Бұған қалай қарайсың?
Түсінікті. Демек, Мамырбек мұның Төртуыл ішінде біржола орнығып
қалуын қалайды екен. Бір-біріміздің жолымызды кесіп өтпей, алыстан
сыйласайық. Жырақта жүрсең — досыңмын, жақынға келсең — қасыңмын
дегені ғой бұл. Демежан төренің көмейіндегі күлкілден осыны таныды.
Қырық қалталы, күлбілте есеп-қисапты ұнатпайтын əдетімен, не де болса
барды айтып, араларын ашып алуды жөн көрген.
– Айтар ойыңызды аңғарғандай болдым, Мəке. Қалағаныңыз берекебірлік болса, мен де соны іздеп жүрген адаммын. Менен бір қиянат боларау деп қауіп ойламай-ақ қойыңыз. Орманның іші шытырман шиырға толы
болса да, арыстан жүрген ізбен жолбарыс жүрмейді деген сөз бар... Сіз бен
біз жемтік басында емес, жеңіс жолында ұшырассақ нетті?! — деген-ді.
Бұл сөздің астарын Мамырбек те қалт жібермей жақсы ұқты. Қара сұр
жүзіне қан жүгіріп, арқасы кеңіп қалғандай болды.
– Міне, бұл білген адамның сөзі. Осылай деріңді өзім де сезім ем, —
деді өңі балбұл жанып. — Бірақ, ұлықтар жөніндегі сұрағыма жауап
бермедің ғой. Халдайларды не істейміз?
– Ұлықтар дейсіз бе? — Демежан қабағын шытып ойланып қалды. —
Билік-мансапты айтасыз ғой? Біздің қолымызда сол билік бар ма, өзі?
Тақтадағы дойбының тасындай, қазір қайсымызды қайда апарып қоям десе
де, ұлықтың өзі шешіп жүрген жоқ па? «Қой асығы деме, қолына жақса
сақа қой», — дейді екен. Ал біз ұлықтың қолына жаққан, салмақты сақа
болғымыз келеді. Үйіргенде алшы түсіп, кенейлердің тобын бұзғанымызға
мəз боламыз... Егер билік пен мансап адамға сол үшін керек болса, маған
оның құны көк тиын. Соған бола халдайлардың алдында құлдық ұрып,
кешірім сұрар жайым жоқ, — деп кесімін бір-ақ айтты.
Мұндай ойды ұғынуға Мамырбек те дайын емес еді. Əр сөздің астарына
қанша үңілсе де, байыбына бара алмай, аңырып тұрып қалды. Демежан
оның қарымы жете бермейтін алыс қиырға тартып кеткендей. Мұның
бетіне жапақтай қарап сəл тұрды да:
– Ол жағын өзің біл. Менікі — жай ағалық ақыл ғой... Бір күн де болса
қарап отырған ханымыз. Осы ұлықтарсыз күніміз бар ма? — деп сөз аяғын
жуып-шайған болды.
Күн екіндіге таман еңкейіп қалған кез болатын. Демежан біраз адаммен
үйге кіріп, аяқ суытып отырғандары сол еді. Даладан тағы да:
– Ойбай, келіп қалды! — дескен шу естілді.
«Келетін ұлығы келіп, осы бір мағынасыз сергелдең тезірек тыңса екен»
деп, Демежан да орнынан көтеріле берді. Далаға шықса, астындағы аты
қара терге малынып, ілгерінді-кейінді кеткен əлдекім қамшысымен күре
жолды нұсқап, көпшілікке самбырлап сөйлеп тұр екен. Бейне ұлықты өзі
көтеріп əкелгендей танаурап, жұртты аузына қаратып алыпты. Демежанның
ұққаны — ұлық өз нөкерімен Ұтыдан бері шыққан көрінеді. Көп кешікпей
осында келіп қалуға тиіс.
Айтқандай-ақ, арада бір шай қайнатымдай уақыт өткенде, күре жолдан
ұбап-шұбап бері бұрылған арбалар тізбегі көрінді. Ең алда пар атты, үстіне
жасыл березенттен күн қағар күрке тігіп қойған жеңіл фаэтон, оның
соңында үлкен доңғалақты, қос-қос атты дашай арбалар. Олардың да
үстінде қамыстан тоқылған бойра күркелері бар. Алдыңғыларына адам
отырып, артқыларына бірыңғай жүк тиеліпті. Соған қарағанда, жаңа əмірші
бала-шаға, жасау-жабдығымен біржола көшіп келе жатқанға ұқсайды.
Əне-міне дегенше, жолаушылардың алды қаз қатар тігілген ақ үйлердің
маңына келіп те қалды. Күтіп алушылар екіге жарылып, араларынан үлкен
көше жасап, анталасып тұр. Алдыңғы фаэтон арқан бойы жерге тоқтады да,
ішінен екі-үш адам түсті. Үстінде сұрғылт түсті, қымбат шұғадан тігілген
əскери киімі бар, бойы ортадан гөрі жоғары, дембелше, иықты келген,
қысық көз, жуан қара күймеден түскен беті оң қолын жоғары көтеріп,
көпшілікке сəлемдесу ырымын жасады да, жұртты қақ жарып, төр жақта
тұрған халдайлар тобына қарай бет түзеді.
Сірə, бұл елдің неше күннен бері албарынды болып, сарыла күткен
мəртебелі ұлығы — осы болса керек. Бір аймақтың əміршісі деген үлкен
лауазымды əлі бойына сіңірмегені, əскери формасын шешіп үлгермегені
көрініп тұр. Бұрын үнемі үлде мен бүлдеге оранып отыратын Ши-амбыға
көзі үйренген жұрт бешпенті тізесіне жетпейтін қара шолақ офицерді
көргенде көңілдері толмай, бастабында сəл тосырқап қалған. Бірақ
полковник Матеннің олармен ісі болған жоқ. Аяғын қадап басып, төрдегі
қалың топқа жақындай берді де, оң қолын күн қағарына апарып, қалт тұра
қалды.
Сол ақ мұң екен, төр жақта қаз қатар тізіліп тұрған халдайлар əулеті
намазға жығылғандай, ұлықтың аяғын құша төрт тағандап жата-жата
кетісті. Маньчжур-қытай салтында бас ұрып, құрмет көрсетудің ең жоғарғы
түрі осы. Жаңағылардың қасында тек орыс консулы Соков қана сорайып
жалғыз қалып еді. Ол өзінің мына тұрысына ыңғайсызданғандай, жанжағына жалтаңдай қарап алды да, екі-үш қадам алға шығып, өзін ұлыққа
таныстырып жатты.
– Сіздің алдыңызда тұрған — ұлы Ресей империясының Шəуешектегі
хұқықты консулы Сергей Васильевич Соков. Цин империясының
Тарбағатайдағы төтенше өкілі, губернатор Матен мырзамен жүз
көріскеніме қуаныштымын! — деді ол əр сөзін нақпа-нақ, шегелей сөйлеп.
Екеуі қол алысып көрісіп жатқанда, халдайлар тобы да орындарынан
түрегелген. Олар өз əміршісіне құтты қадам тілеп, сəлемдесу мүмкіндігіне
енді ғана ие болып еді. Шихалдай бір адым алға шығып:
– Алыс жолдан шаршап-шалдықпай, жақсы жеттіңіз бе, ұлы мəртебелім?
Тарбағатай аймағындағы ер жүрек халдайлар əулеті мен тағы басқа қазақ,
қалмақ сияқты бұратана жұрттың өкілдері сіздің алдыңызда тұр, — деді ол
да өзінің шіңкілдеген жіңішке дауысын қаттырақ шығаруға тырысып.
Сонан соң қасында тұрған қала əкімдері мен Бахалдай, Кехалдай,
Тухалдай дегендерді жағалай таныстырып шықты. Халдайлардың екі
езулері екі құлағында. Жаңа əміршіге өз тілдерінде бірдеңе айтып,
қауқылдасып жатыр.
Міне, осыдан кейін ғана сол қанатта тұрған қазақ, қалмақтың үкірдайзəңгілеріне кезек тиіп еді. Шихалдай қазір баяғы майысқақ, майда мінезін
қайта тауыпты. Ұлықтың алдында құрдай жорғалап, əрқайсысының тұсына
таяғанда, үкірдайлардың аты-жөндерін айтып, бір шеттен таныстырып
келеді.
– Біз қазір қазақтың Керей тайпасының қонысында тұрмыз, ұлы
мəртебелім. Мына кісі — сол Керей елінің байырғы басшысы Мамырбек
төре. Қасында тұрған — оның баласы Тұрысбек үкірдай.
– Ал мына кісі — Тарбағатайдағы қалмақ-ойрат жұртының билеушісі —
Мадан үкірдай...
Қастарына келгенде байқады: Матен-амбы бұлар көріп жүрген
маньчжур-қытай əкімдерінің көбіне ұқсамайтын, сақалын қырып тастап,
таңқы танауының алдына едірейтіп мұрт қойған кісі екен. Дүрдиген қалың
ернінің астынан алтын тістерін көрсете салқын жымиып, үкірдайлардың
қолын алған сайын, түс тоқтата қарап өтеді.
– Ал, мына кісі — бұл аймақтың ең байырғы тұрғыны саналатын
Төртуыл елінің басшысы — Демежан үкірдай!
Матен-амбы Демежанның қолын ала беріп, оның бетіне шаншыла қарап
тұрып қалды. Қанын ішіне тартып, едірейген мысық мұрты жыбыр ете
түскендей болды. Өзі қазақша таза сөйлейтін неме екен.
– А-а... Демежан — сіз екенсіз ғой. Танысқаныма өте қуаныштымын, —
деді жағы қарысып қалғандай əр сөзін тісінің арасынан сыздықтата
шығарып.
Демежан оның сөзін жауапсыз қалдырғысы келмеді. Мұндайда
айтылатын ресми тəртіп бойынша:
Sez Kazah ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Тағдыр - 37
  • Büleklär
  • Тағдыр - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 4058
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2309
    35.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 4000
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2338
    35.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 4018
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2377
    34.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 4073
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2156
    37.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    60.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 4099
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2333
    35.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 4139
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2423
    32.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 4014
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2223
    35.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 4087
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2309
    35.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 4110
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2356
    34.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 4129
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2242
    34.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 4023
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2353
    32.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 4045
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2297
    36.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    58.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3999
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2286
    35.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 4042
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2240
    35.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 4126
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2411
    33.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 4095
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2313
    35.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 4065
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2239
    35.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    58.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3998
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2347
    33.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 4113
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2326
    36.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    58.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 4124
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2280
    35.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 4151
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2326
    37.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    58.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 4067
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2315
    35.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 4093
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2334
    34.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 4092
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2349
    34.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 4035
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2296
    33.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 4084
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2314
    34.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 4052
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2349
    34.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3991
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2320
    34.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 4126
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2246
    35.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 30
    Süzlärneñ gomumi sanı 4081
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2321
    34.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 31
    Süzlärneñ gomumi sanı 4156
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2283
    36.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    59.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 32
    Süzlärneñ gomumi sanı 4198
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2407
    33.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 33
    Süzlärneñ gomumi sanı 4055
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2201
    34.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 34
    Süzlärneñ gomumi sanı 4108
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2329
    36.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    58.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 35
    Süzlärneñ gomumi sanı 4073
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2259
    36.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    60.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 36
    Süzlärneñ gomumi sanı 4075
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2286
    35.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 37
    Süzlärneñ gomumi sanı 4023
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2333
    34.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 38
    Süzlärneñ gomumi sanı 4080
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2383
    34.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    58.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 39
    Süzlärneñ gomumi sanı 4134
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2341
    36.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    59.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 40
    Süzlärneñ gomumi sanı 4101
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2328
    35.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 41
    Süzlärneñ gomumi sanı 4203
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2331
    34.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 42
    Süzlärneñ gomumi sanı 4112
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2345
    35.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    59.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 43
    Süzlärneñ gomumi sanı 4142
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2343
    36.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    60.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 44
    Süzlärneñ gomumi sanı 4182
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2430
    34.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Тағдыр - 45
    Süzlärneñ gomumi sanı 1229
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 905
    41.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    60.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.