Latin Common Turkic

Өмір мектебі - 043

Süzlärneñ gomumi sanı 4011
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2112
34.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
48.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
55.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
жоқ, өздерінікі өзіне мол жетті. Бесеуі тетелес өсті. Үлкені мен кішісінің
арасы, көп болса он жас болар солардың. Бесеуі де бойшаң келген, көрікті,
аршын жігіттер еді. Мінез жағы əр түрлі бола береді ғой: үлкені — Омар —
бүтінші, мал баққыш, ұжымшы, момын кісі де; одан кейінгі — Оспаны —
аздап орысша оқығаны бар, тілмар, өткір, заңшы кісі болатын: үшіншісі —
Мүжəн — қазан бұзар тентек, тік мінез, басынан сөз асырмайтын, «е» десе,
«ме» дейтін ер жігіт те, төртіншісі — сенін, туған атаң Шүкей,— ойынсауықтан басқада жұмысы жоқ, атты жақсы мінетін, киімді жақсы киетін,
көмей біткеннің əншісі, саусақ біткеннің домбырашысы, өлеңді жанынан
суырып айтатын ақын болатын; ең кенжесі — Смайыл — тоқал баласы да,
ол біздің елден жас кетті, мінезін түйе алған жоқпын, тілі аздап кекештеу
де. Көрдің бе сен ол Смайылды?
— Көрмедім, нағашы. Мен тумай өліпті, Қасым дейтін жалғыз баласы
бар.
Жəкең дін салтымен іштей күбірлеп Смайылға дұға оқыды да, бетін
алақандарымен сыйпап ап:
- Бектемір балалары,— деді кеңесін созып,—• үлкен ағасы — Омарды
əкелеріңдей сыйлайтын еді. Өйтпегенде қайтсін, бəрінде сол тəрбиелеп
өсірді. Қатынды Омардың өзі ғана қалын, беріп алыпты. Жедел өскен екі
інісі Оспан мен Мүжəн қызды қалыңсыз алып қашып, заң білетін Оспан
орысқа паналап, қыздардың төркініне теңдік бермеді.
— Шүкей ше?
— Соны айтқалы келе жатырмын ғой. Менің əкем Бай рулы ауқатты кісі
болды. Оған жылқы көп біткен жоқ, ең көбейгенде жүзге ғана жетті, сиыр
малын атымен ұстаған жоқ, түйесі он-он бестен аспады, кеп ұстағаны —
қой, оның басы кейде екі мыңға тарта болды. Əкем қызық кісі еді. Есеп
білмейтін ол. Қойын санағаны қызық болатын. Неше қойы болса, дорбаға
қойдың сонша кепкен құмалағын салатын. Қойы не өлсе, не сойса, шығын
болған қойдың санындай құмалақты дорбадан алып тастайтын, неше қой
қозыласа сонша құмалақты дорбасына үстеп салатын. Ай сайын қойларын
көгендейтін де, шетінен санағанда, əр қойды өткен сайын, бір құмалақты
екінші дорбаға ауыстырып сала беретін. Қойын түгел санап шыққанда,
құмалақ санына дəл келсе түгел деп ойлап, артық я «ем шықса қосылған я
жоғалған қой бар деп есептейтін. Малжандылығы керемет болатын. Бір
қойы жоғалса, бірнеше күн қабағы түсіп, үй ішін шыжғырып бітетін. Қойы
қоздаса, қатыны бала тапқандай қуанатын.
— Саран, кісі ме еді сонда?
— Саран, емес те. Қонағасыға мырза да. Тек өз еркімен ғана бергенін
жақсы көретін. Сондықтан біздің үйде қонақ кеп болатын. Малды ақшаға
сатуды жек көрді. Өмір бойы ақша ұстамай кетті ол. Біз оның қойларын
ұрлап сататын ек.
— Қалай?
— Дорбадан құмалақ ұрлап ап, сол мөлшерде ғана сатсақ, неше қойы
ұрланғанын білмейді. Жүн-жұрқа, тері-терсекті де сатпай - ақ өтті ол кісі.
— Қайда қойды оларды?
— Қызылжарда Ораз хажы деген бай ноғай болды. Əкеммен тамыр еді.
Барлық жүн-жұрқа, тері-терсегін соған жай беретің. Жай емей немене, онон бес ылаумен əкететін жүкке беретіні — төрт-бес қадақ шай, бірер бас
қант, немесе аздаған ғана кездеме болатын, кейде ештеңе де алмайтын.
Жалғыз Ораз хажы ғана емес, Қызылжардың талай саудагерлері менің əкем
сияқты сауда білмейтіндерді сорып байыды ғой. Қызылжардың зор
байының біреуі — Данияр хажы болды. Соның да əкесі Тəшкеннен жалғыз
есекпен келген өзбек екен, ол да қазақтың момын байларын алдаумен
дəулеттенді. Дəулеттенбей қайтсін, Қызылжарда сек қойдың қырық тиын
болғанын, тоқ майдың пұты 15—20 тиын болғанын өзіміз де көрдік.
— Бірақ қазақ байының бəрі сіздің əкеңіздей болмаған ғой деймін.
Шопанның Қошығұлы сауданы бір шеті Екатеринбург, бір шеті Қоқан, бір
шеті Құлжаға жүргізді дедіңіз өзіңіз. Сонда ақша жинамай, не жинады
олар.
— Рас, Қошығұл ақшалы болды. Ақшаны ол дорбалап емес, сандықтап
ұстады.
— Сондай қазақ байлары əр жерде болған жоқ па?
— Болды. Ол өз алдына кеңес. Мен əкем туралы айтайын. Əкем əрі
дəулетті, əрі момын, əрі дастарқаны кең кісі болған соң Омар кеп құда
түсіп, біздің апамыз қағазды, атаң — Шүкейге айттырыпты. Қағаздан туған
Зейнеп апаңды көрдің ғой?
— Көрдім.
— Ашаң жүзді, аққұба өңді, көрікті кісі ғой. Жасында сымбатты да
болған адам. Сол апаң Қағаздан аумайды. Қағаз момын кісі еді, момындығы
емес пе,— Шүкей оны отаулап алғаннан кейін де, жігітшілігін доғармай,
салдық құрып, ел кезіп кетеді. Үйіне келсе де, қыз-бозбаланы жинап ап,
жасайтыны сауық. Сонда Қағаз əй-шəй деп үн қатпайды.
— Туысқандары, сіздер ше?
— Ағам Бабай — əкем сияқты мал баққыш қана адам болды. Інім Тəте
— ынжық адам еді. Шал — ол кезде бала.
— Сіз ше?
— Мен Шүкеймен жан аяспас дос боп өстім, екеуміз жігітшілікті де
бірге құрдық. Жезделігінен достығын жақын көретін едім мен оның.
— Жас мөлшерлеріңіз қандай еді?
— Менен екі жас үлкен де ол. Оның жылы — «Ит те», менің жылым —
«Сиыр». Тірі болса Шүкей биыл тоқсан бесте болар еді, сүйегі пысық,
қағылез жігіт еді, жығы да , қартая да қоймас еді əлі.
— Ендеше неге ерте өлген ол?— дедім мен қалжыңдап.
— Өлейін деп елді деймісің, уақыт солай болды да.
— Не уақыт ол?
— Нұртаза ештеңе айта ма, Шүкейдің қалай өлуі тралы?
— Жіңішке аурудан өліпті деп отырғанын естідім.
— Неге жіңішке ауру болғанын айта ма?
— Айтқан жоқ.
— Оның мəні былай болды, жиен. Зілғараның үш қатынынан он төрт
ұлы, жалғыз қызы болды. Қызынын, аты Балжан. Əр ұлы жеке бір бай ауыл
боп отырды. Солардың арасында ерке боп өскен Балжан, Шүкеймен көңіл
қосты. .
— Сіз қызғанбадыңыз ба?
— Несіне қызғанам? Жездем еді деп пе? Айтпадым ба əлгінде,
жезделігінен достығы жақын еді деп? «Ұлы сөзде ұяттық жоқ» дегендей,
қызғану былай тұрсын, Балжанмен екеуінің араларыңа дəнекер болдым,
Шүкей қыздан тілді мен арқылы алатын болды. Өйткені, қыз Зілғараның
Мұсасымен бірге туысқан. Қыз ол үйге көп келеді. Мен — Мұсада
тілмəшпін. Жəне жасымда епті де едім... Сонымен, қысқасын айтқанда,
Балжан мен Шүкей бір-біріне ғашық болды. Сырларын айтар адамдары мен
ғанамын. Еріктерімен қосылуға заман көнетін емес: Зілғара сияқты
шынжыр балақ, шұбар төс дворян адам, қызын Шүкей сияқты қара қазаққа
өлсе берсін бе!.. Жəне қыздың айттырып қойған жері — алты ояздың
үстінен гүбернаторға советник боп қызмет атқарған атақты Тұрлыбектің,
туысы.
— Сонымен, аяғы неге соқты?— дедім мен асығып.
— Сөйтіп, екеуі не істерге білмей жүргенде, күйеу ұрын кеп қалды.
Мезгіл күз, лайсаң боп жатқан көз еді. He істеу керек?
— Рас-ау!..
— Шүкей мен Балжан сол түні жоғалып шықты, бірақ құтыла алған жоқ,
лайсаң кездегі аттың ізі ұстап берді. Есілдің қойнауындағы бір тоғайға
жасырынған екен.
— Содан кейін?..
— Зілғара балаларына бұдан артық қорлық бола ма?.. Ызалы олар
Шүкейді кісендеп, Есілдің күзгі мұздай суына салып қояды. Ертеңіне
көптің көзінше мойнына тас байлап суға ағызбақ болғанда, бір досы
жасырын құтқарып жібереді, Шүкей қашып ағаларына барады.
— Ағалары не істейді?
— Зілғара тұқымына əлі келе ме олардың?.. Оспан ойға-қырға шапқан
болады. Дауласады. Зілғара балалары теңдік беру түгіл, Оспанның өзіне
жала жауып, абақтыға жаптырады, Оспан сонда өледі. Қалған еті тірісі —
Мүжəн. Оны да ұстатпақ болған соң қашып, өзін, туған мекенде отырған
қалың Сыйбанға кетеді.
— Шүкей ше?
— Бір күн бойына мұздай суда жатқан Шүкейдің өкпесі қабынып
ауырады да, содан құрт ауру боп, бір қыс төсек тартып жатып, келер
көктемде жиырма жеті жасында өлді!..
— Балжан ше?
— Оны ағалары қалын, берген адамына ұзатып жіберді. «Бес алма»
деген өлеңді Балжан ұзатқан жерінде шығарыпты.
— Шүкейден қалған өлең жоқ па?
— Өлеңі кеп болатын, бірақ не заман оған!.. Есте қалды деймісің!..—
деп, Жəкең, қабағын қатуландырып аз ойлап, отырды да,— иə.. бір ауыз
есімде бар сияқты,— деді.
— Айтыңызшы!..
— Шүкейдің сырқаты нашарлаған кезде бір барсам, құр сүлдері ғана
жатыр екен. «Жабай - ай, басымды көтерші!» деді ол маған, аз уақыт
отырғаннан кейін, көтердім. Бас жағында домбырасы сүйеулі тұр екен,
«əперіп жіберші» деді, əпердім. Бұрын құрдай жорғалайтын саусақтары,
икемге келмей, қайдан келсін, шілбиіп шидей боп қалған!.. Сонда да лебіз
шығарғысы кеп, зорға шегін қозғаған домбыраға үн қоспақ боп еді, бұрын
аққудай сұңқылдайтын үні, булықтырған жөтелден шықпай қалды.
«Жатқыз» деп ымдады ол. Жатқыздым. Көзінде жас мөлтілдеген Шүкейдің
ерні күбірлегенге, «не деп жатыр бұл» деп құлағымды тосып ем, бір ауыз
өлең айтты:
«Ажал - ай, ақылды естен аудырасың,
Шіркін көз жан шығарда жаудырарсың.
Пернеге аттай желген он саусағым,
Ішінде бос қалтаның саудырарсық!»
—деп
— Сол үні əлі құлағымда, — деді Жəкең, ұзақ уақыт ауыр күрсініп ап.
Оған жетпіс жылдай болғанмен,— деді ол аз кідіріп, іштей санап ап,— сол
Шүкей əлі күнге дейін көз алдымда!..
— Шүкей өлгеннен соңғы халді айтыңыз,— деп өтіндім Жəкеңнен.
— Шүкей, ұмытпасам, сиыр жылы, март айының ішінде қайтыс болды
ғой деймін. Одан Ахмет дейтін төрт жасар ұл мен Зейнеп атты екі жасар
қыз қалды. Сенің əкең, Мұқан, əкесі өлгеннен екі ай кейін,—- сиыр жылы
қар кетіп болып, жұрт қырға шығып жатқан кезде туды.
— Нағашы, сізден бір сұрауым бар,— дедім мен.
— Айт, жиен, — деді ол.
— Сіз менің атам Шүкейді сиыр жылы елді дейсіз жəне əркімнің туған я
өлген жылдарын белгілі бір хайуанның атына байланысты жылға
мөлшерлеп айтасыз. Осы «жыл» дегеніңіз не өзі?
— Білмеуші ме едің, жиен?— деп сұрады нағашым.
— Білмеймін.
— Білмесең, былай, жиенжан: өтірік пе, шын ба, кім білсін,— ерте
заманда көктемге қарай көктен жерге «жыл» деген түседі екен дейді.
«Жылды» хайуан атаулының барлығы қарсы алады екен дейді. «Жыл»
келгенде, мақлұқ атаулының бəрі оны қарсы алуға əзірленеді. Сонда түйе
«өзгеден бұрын көрем»,— деп бойына сеніп; сасырды оттап тұра береді.
Тышқан «а, тəңірі, менің бойымды кіші жараттың, жылды мен қалай
көрмекшімін деп жылайды. Тəңірі тышқанға «түйенің өркешіне шық, сонда
мақлұқтың бəрінен бұрын сен көресің»— деп үйретеді. «Ұлу» дегенді
білемісің, жиенжан,— деп сұрады Жəкең менен.
— Жоқ, нағашы,— дедім мен.
— Үлкен көлдердің жағасында: сырты қабыршақты, іші былқылдаған
жұмсақ, қабыршақ басы сүйір, жұмсақ басы жалпақ, тырнақтың
көлеміндей ғана бір жəндік жатады ғой. Оны көрген боларсың?..
— Ия... Ия...
— «Ұлу» деп соны айтады, жиен. Сол ұлу да «Не суда, не қырда
еспедім, басып жүрер аяғым жоқ, көлдің жағасында жатамын, «жылды»
мен қалай көрмекпін»— деп тəңірге зар илепті дейді. Тəңірі оған: «со күні
көлді қатты толқынға айналдырам да, сені жардың басына шығарып
тастаймын, содан кересің»— депті дейді. Соңымен «жыл» жер жүзін
аралап келе жатқанда, алғашқы күні оны он екі мақлұқ өзгеден, бұрын
кереді, олар: тышқан, сиыр, барыс, қоян, ұлу, жылқы, жылан, қой, мешін,
тауық, ит, доңыз. Осылардың бəрінен түйенің еркешінде тұрып «жылды»
тышқан бұрын кереді де, «жыл басы» со боп саналады. Түйе бойына сеніп
«жылды» көре алмай қалады. «Жылды» өзгеден бұрын көрген осы он екі
мақлұққа, жұрт он екі жылдың атын қосады да, бəрін жиып «бір мүшел»
деп атайды...
Жəкеңнің бұл сөзін тыңдап отырғанда, менің есіме, өткен қыс оқу
мезгілінде гректің ескі тарихынан көрген бір мəлімет түсті. Ол мəліметтің
баяндауынша грек елі де кəрі заманда, көктем көзінде тəңірі көктен жерге
түседі, жан - жануардың, өсімдіктің бəріне ұрық шашады деп ойлаған ғой.
Тəңірі ұрықты көңілденіп шашсын деген мақсатпен, оның келер көзінде
құрмет қып той жасап, ойын-сауық құрған ғой. Гректің «Днанисовтік»
аталатын ескі театры осы ойын-сауықтардың көзінде туған еді. Жəкеңе мен
осы мəлімет туралы айтқанымда:
— Біздің «Наурыз» сияқты ол, — деді қарт,— қыс аяғына қарай қазақта
«наурыздама» жасайтын. Бұл — зор мейрам боп өтетін. Осы мейрамда
жұрт қысқы соғымның шекесін асып, бір-бірін қонаққа шақырып,
қарындағы майды бастайтын. Сонда, үлкендерден «бұ не той?» деп
сұрағанымызда, осы кезде жерге түсетін «жылдың» құрметіне десетін.
— Түсінікті. Сіз əлгінде «мүшел» дегенді айттыңыз ғой, соны
толығырақ түсіндіріңізші!..
— Мысалы сенің əкеңді «Сиыр» жылы туды дедік қой. Келесі «сиыр»
оған бір мүшел толады. Бұл — он екі жасы. Одан кейін «мүшел» 25 те, 37
де, 49 да, 61 де, 73 те, 85 те, 97 де келіп отырады. Одан арғысын кім
есептеді дейсің, жиен? Жəне есептеудің керегі қанша? 97 ден бірен - сараң
ғана адам аспаса кім асады дейсің?
— Нағашы, сіз айлардың аттарын да айтып қойыңызшы, жазып алайын,
— дедім мен.
— Оның қанша керегі бар, жиен?— деді Жəкең.
— Біз қазір европалық айлардың аттарын атап жүрміз ғой. Қазақша
айлардың аттарын қазіргі жас біле бермейді. Жазып алсам есте болар.
— Ə-ə, олай болса айтайын,-— деп Жəкең санай бастады:— Январь
айынан бастайық. Январьды қазақ — Ақпан дейді. Одан кейінгі айлар —
наурыз, отамалы, сəуір, көкек, шілде, тамыз, қыркүйек, қараша, желтоқсан,
қаңтар.
— Түсінікті, нағашы,— дедім мен жазып алып.— Сізді мен көлденен,
кеңеске бөліп əкеттім, əңгіме Шүкей өлгеннен кейін, оның туысқандары
мен балаларының хал-жайлары қалай болғандығында еді ғой? Енді, сол
жайында айтуыңызды өтінем!
— Жиенжан, аулында Тоғанас деген қарт бар ма?— деп сұрады Жəкең.
— Бар, əлі тірі.
— Апырау, тірі дейсің бе?!—деді Жəкең, таңданған кескінмен.— Ол кісі
менен үлкен. Оның жылы «мешін» болу керек Мешіннен мешін сексен бес,
тауық сексен алты, ит сексен жеті...— деп Жəкең, ар жағын күбірлеп іштей
санады да,— биылғы жыл «қой» ғой, сонда тоқсанның жетеуіңде болу
керек, менен бес жас үлкен болатын!
— Бірақ ол кісінің сақал-мұрты əлі де қара буырыл,— дедім мен.
— Болса болар,— деді Жəкең.— Сүйегі пысық кісі болатын, əкем Тұяқ
сексен жасында Одырайдың қара шоғы деген жерге шаңғымен барып, киік
атқанда қасында болдым деп отыратын. Ағасы Рысқұл да ашаң өңді, төз
қартая қоймайтын кісі көрінген, тұқымымен солай болатын да олар!..
— О, кісіні не себепті еске алдыңыз?— деп сұрадым мен.
— Еске алған себебім,— деді Жəкең,— Шүкей өлгеннен кейін балашағасын, туысқандарын со кісі кешіріп əкеткен. Шүкейдің жылын
бергеннен кейін көшті олар. Омар Мəулітте қалып қойды. Оның Сыздық
деген баласы болды. Сыздық Мəулітке приписной боп жазылып, крестьян
қатарында жер алды. Оспан қолға түскеннен кейін ағасы Мүжəн бұл арадан
қашып кетті дедім ғой. Со қашқаннан Мүжəн Шүкей өлгеннен кейін
Тоғанаспен бірге келді. Оспан тұтқында өлді дедік қой, соның балашағаларын, Смайылды, Шүкейдің бала-шағаларын алып Тоғанас пен
Мүжəн еліне кетті. Мен апарып салдым. Ол елге барған соң Қағазды
Мүжəнға қосты.
— Үлкендердің айтуынша,— деп сұрадым мен,— əкемнің шешесі осы
араға қайта көшіп келіпті ғой. Қай көзге келді олар?
— Оған да көп жыл болды. Мүжəнға қосып қайтқанның артынан төртбес жылдан кейін апам «кемшілікте тұрмын, мені алып кетсін» деп хабар
салыпты. Қасыма үш - төрт кісіні ертіп барсам, апамның халі расында
нашар екен. О кезде, қазақ баласы арақ ішу дегенді білмейтін. Ілуде біреу
ішсе, жұрт оны ит етіндей жек көретін. Бір інісі соққыдан өлгеннен кейін,
бір інісі ұстауда өлгеннен кейін, қалғандары сиырдың бүйрегіндей
бытырап, тозғаннан кейін, соның күйінгеннен Мүжəн араққұмар боп, күнітүні мастықтан көз ашпайды екен. Mac кісіде ес бола ма, менің апамды
отырса басқа, тұрса аяққа сабайды екен. Осы жəйді ол елдің адамдарымен
кеңескеннен кейін, Мүжəннің ризашылығымен апамды балаларымен
ауылыма алып қайттым. Мүжəңнан Мұстафа дейтін ұл туған екен, о да
шешесімен еріп келді.
— Бұл арадан не себепті қайта көшті?— деп сұрадым мен.
— Оның мəні былай,— деді Жəкең.— Қағазға еріп бұл араға Ахмет,
Зейнеп, Мұқан, Мұстафа дейтін төрт баласы келді. Менің ə.кем —
Байғұлыдан туған балалардың ішінде байы — үлкен ағам Бабай болды.
Өзгеміз енші алғаннан кейін кедейлендік. Мен үнемі ат үстінде болдым да,
мал жинамадым. Қағаз .балаларымен Бабайдың қасында тұрды. Мен
Шүкей мен Балжанның уақиғасынан кейін Зілғара балаларымен
араздастым да, лесник қызметінде жүрдім. Бабайдың қолына келген соң
қағаз да, балалары да кемшілік көрген жоқ. Зейнепті бой жеткен соң өзіңнің
шегір көз жездең Көпжасарға ұзаттық. Көпжасардың əкесі Бектібай —
дəулетті кісі еді. Зейнепті баласына ота.улап əперді. Ахметтің кескіні де,
тұлғасы да аумаған əкесі еді.. Өте көркем жəне сері жігіт боп өсті. Бізбен
көршілес Балта Керейде Бəйтілеу дейтін, өзіне өзі тоқ балаларының басы
бар, ағайыны қомақты, ұжымшыл адам болатын. Өзі Бабаймен көңілдес те.
Ахмет ержеткеннен кейін Бабай оған со Бəйтілеудің қызы — өзіңнің шешең
Балсарыны қырық жетіні қырқа матап отаулап алып берді. Он алты
жасында түсті Балсары. Жылы «доңыз» болатын. Ахметке жиырма бес
жасында жөтел пайда болды да, екі жылдай сүле боп ауырып жүріп,
жиырма жеті жасында «доңыз» жылы қайтты. Балсары Ахметтен үш-төрт
құрсақ көтерді, бəрі де қыз болды. Олардың екеуі өліп, жалғыз Дəмеш
дейтін ғана қыз қалды. Дəмештің шын аты — Дəмелі еді. «Тауық» жылы
туған. Дəмелі қоятын себебі: Бабай баласыз болды да, Ахметтен ұл туса,
асырап алмақ боп дəмеленіп жүрді.
— Ахмет өлгеннен кейін,— деді Жəкең, біраз тыныстап алғаннан кейін,
— қазақтың ғұрпымен шешең Балсарыны Мұқанға қостық. Сен,— деді
Жəкең маған қарап қойып,— нұсқаға қарасам: орта бойлы, жалпақтау
дөңгелек кескінді, кішкене мұрынды, көзің де кішілеу, — шешеңе
тартқанға ұқсайсың. Бірақ сенің түсін, қоңырлау екен, шешен, ақ сары кісі
еді. Төрт-бес ұлдың артынан сүт кенже боп туған соң, атын Балсары қойған
екен. Əкең — биік бойлы, балуан денелі, ашаң өңді, қара торы кісі болатын.
Оның жобасы менің əкеме келетін сияқты еді...
— Сонымен,— деді Жəкең тағы да аз тыныстап,— Басарыны Мұқанға
қостық. Мұқан жұмыстан басқада шаруасы жоқ, момын кісі болатын.
Ержеткеннен кейін Бабайға ол кісі жалдатпай, ауыр шаруасын жалғыз өзі
меңгеріп тұрды. «Бір биеден ала да, құла да туады» дегендей, оның інісі —
Мұстафа тентек, сотқар, төбелескіш боп өсті. Оның жамағаты Сілеусін —
Балсарының немере сіңлісі болатын. Қарқынбай дегеннің қызы да.
Мұстафа Сілеусінді құда түсусіз, қалыңдықсыз алып қашты. Сөйтіп
жүргенде, оның, басына да бір ауыр күн туып қалды.
— Не күн?..
— Ол «күннің» мəні былай еді, жиен. Дəмеш ержетті. Бір сыдырғы
кескіні бар, бойшаң, сымбатты қыз боп есті. Осы арада Өтеміс, Құлтай
деген екі ауыл бар. Өтеміске Ықылас дейтін дəулеттілеу адам болды, оның
Сəду, Сауыт дейтін екі баласы болды, Ықылас Сəдуге Дəмешті атастырып
құда түсті. Жақсы құда боп жүрдік, сұраған малдан қолымызды қаққан жоқ.
Сондай тату-тəтті құда атанып жүргенде, Дəмешті қайын жұрты алып
қашып кетеді. Тан,- тамаша қалдық. Кісі жіберіп білсек,— күйеуіміз Сəду
басқа бір қызбен көңіл қосады да, соны алып кетеді. Сəдудің туыстары
ұялудың орнына, «жалғыз үйлі Сыйбанға жесір жібермейміз» деп, Дəмешті
де алып қашып, еріксіз Сəдудің ағасы Сауытқа қосады!.. Бұдан артық
қорлық бола ма?!..
— Əрине,— дедім мен.
— Ықылас Зілғараның Аюына арқа сүйеді де, бізге теңдік бермеді.
Мұстафа олай шауып, былай шауып сөзін ешкімге қоштата алмаған соң
«бұл араны енді желкемнің шұқыры көрсін» деп Мұқанды алып еліне
көшіп кетті. Бірақ отты Мұстафа кегін жіберген жоқ,— со жылы күз
жасырынып кеп Өтеміс аулын өртеп бір кетті... келесі жылы, Дəмешті алып
қашуда жігіттерді бастап апарған бір ұрыны өлтіріп кетті. Содан оралмаған
Мұстафа өткен «Қоян» жылы ғана қатынасты, Мұқанды көшкеннен кейін
керген жоқпын.
Мен Жабайға əкем Мұқанның шешем Балсарының олардан туған
қыздардың жəне өзімнің басымнан өткен күндерді айтып бердім.
— Бəрі де түсінікті,— деді Жабай ауыр күрсініп,— бəрі де көзбен көрген
істер. Қай жердегі кедейдің күні болса да сондай. Баяғыдан бері солай ол,
қазір де солай...
Осы арада мен Жəкеңнен, бізді тасыған Есілдің жағасынан Жəкеңнің
аулыңа əкеп салатын Андрейден, қызылдар туралы неге сұрағанын айтуды
өтіндім.
— Онда мəн бар,— деді Жəкең,— большевик дегенді, сен, əрине,
білесің...
— Аздап хабарым бар...
— Сенен жасыратыны жоқ,— ол Андрей большевик. Өзі менімен кеп
жыл тамыр болған орыстың баласы. Қазір ақтардан жасырынып жүр.
Ақылды жəне білімді жігіт. Біздің үйге кеп қонып жүреді. Большевиктердің
жайын содан есітем. Егер оның сөзі рас болса, совет өкіметі орнаса,
жұмысшылар мен кедейлерге көп жақсылық болғалы тұр.
— Қашаң орнайды дейді Андрей ол өкіметті...
— Кешікпейді дейді... Өзін, не білесің одан, жиенжан?
Мен Жəкеңе естіген - білгенімді айтам.
— Төз орнаса жарар еді, — дейді Жəкең, күрсініп ап,— атам заманнан
бері өрлеген азап тауынан халық сонда бір асып, жаны жадырайтын жайлы
қонысқа жетер еді!..
БАЛТАБАЙ АУЫЛЫНДА
Мен «Балтабай» аталатын ауылдың балаларын оқытуға тұрдым, алты ай
жазға алатын ақым бір сиырдың құны, оны бала санына бөліп күздігүні
төлейді. Жұма сайын баласы оқитын үйлердің бірінен біріне көшіп тұрам,
тамағым көшкен үйдің мойнында болады.
Бұл ауылдың ең байы — Балғабайдың Ахметі деген кісіде айғыр - үйірге
зорға жететін, үлкен-кішісі аралас он шақты жылқы, жиырма шақты қой,
он шақты ғана сиыр бар екен. Өзгелері алды екі - үштен сиыры, бірер
құлынды биесі ғана бар, көбінде бірлі-жарымды сиырдан басқа малы жоқ,
шағын шаруалы ауыл екен. Ауылдың негізгі кəсібі — егін. Менің, туған
елімде бірен-саран ғана адам, көршілес орыс поселкесіндегі тамыр
крестьянға көлік майын беріп, бірлі - жарымды ғана егін септірсе, бұл
ауылда бір десятина егін сеппейтін үй жоқ, алды — жеті-сегіз десятиналап
себеді, сондықтан, ішерге ұны жоқ үй, бұл ауылда жоқ екен. Мен көктем
көзінде мұғалім боп барсам, өткен жыл астық шығымды болғандықтан, бұл
ауылдың ең кедейі Султан мен Əбудің үйінде де екі-үш қаптан астығы бар.
Ахмет, Мəжен немесе Сердалы молда сияқты ауқатты шаруалары өзінен
артылған астықтарын жақын жердегі поселке базарларына, күші келгендері
Қызылжарға апарып сатып келеді. Айналадағы ауылдардың бəрі де егінші.
Көп адамдар егінді орыс поселкелерінің крестьяндарымен бірлесіп салады.
Мен мұғалім боп тұрған ауылдың да, оған көрші ауылдардың да бəрі
егінші болғанмен, егін себетін жерді тауып алу көпшілікке, əсіресе,
кедейлерге аса қиын мəселе екен. Патша үкіметінің отаршылдық
саясатының, айқын бір бейнесін көрсететін орын осы ара боп шықты. Бұл
тұстағы тұрғын елдің шұрайлы жерінің барлығын патша үкіметі переселен
участкесіне кесіп алған да, өткен ғасырдың 90 жылдарынан бастап, іш«і
Россиядан көптеген поселкелер көшірген. Ұлт пен ұлтты араздастырып
ұстау саясатын қатты жүргізген патша үкіметі, бұл арадағы қазақ ауылдары
мен орыс поселкелерін де бір-біріне жауластырып кепті. Бірақ, еңбекші
көпшілікті ол саясаттың шеңберінен өмір шындығының өзі шығарып, қазақ
аулындағы кедейлер мен орыс поселкелеріндегі кедейлердің күш.қосып,
азын-аулақ егіндерін бірігіп салуды əдетке айналған... Бұл арада жəне бір
ерекше көзге түсетін іс — Столыпин реформасының жүзеге асуы. Соның
салдарынан шұрайлы жерлердің көпшілігі от - рубная системаға көшіп, сол
араларға кулактар хутор салыпты, помещиктер заимка ұйымдастырыпты.
Мысалы, мен орналасқан елдің маңында: Поляковтың, Смольныйдың,
Бажановтық, Кондратьевтің заимкелері деген кең-кең участоктерде
помещиктер мен кулактар жүздеген десятина егін салып, табындаған асыл
тұқымды малдар өсіреді екен. Шын мағынасындағы помещиктер мен
кулактарды мен сонда ғана көрдім. Жалғыз Бажановтың ғана заимкасына,
кейін. Совет уақытында «Өрнек» атты сексен үйілі колхоз орналасты. Өзі
Колчакпен бірге Қытай шегіне қашқан Бажановтың біраз асыл малы, үйлері
мен қора-қопсылары, машина -саймандары, 1923 жылы, сол маңайда артель
боп бірінші ұйымдасқан «Өрнекке» берілді.
Темамызға оралайық: қазақ ауылдарындағы жерлердің егінді жəне
шабындық шұрайлы тұстарының бəрі əр ауылдың байларының
қарамағында екен. Мысалы, Есіл бойыңдағы шабындық мол шығатын
өлкелерге Құлым хажы, Қожан хажы, Жүсіп балалары, Құсайын балалары,
Зілғара, Шопан тұқымдары сияқты байлар мен аталықтардың, болмаса
былайғы момын шаруаның қолы ілекпейді екен. Егіндік жерлер де сондай.
Ауыл байлары кедейлерге өзінен артылған жерлерді сатады екен, егер олар
сатып алмаса, егіндерін салдырмайды екен, кейбіреулері жерлерін орыс
кулактарына жалға береді екен. Осы жөнде жыл сайынғы егін себу науқаны
зор жанжалмен, кейде төбелеспен, тіпті кейбір жылдары кісі өлумен барып
тынады екен.
Мен барған жылы да осы жанжал қатты көтерілді. Кедей шаруалар
«жерді бірдей бөліп аламыз» деп шуласқанмен, егістік жерлерге шұбырып
барысқанмен,
байлар
маңайдағы
поселкелерден
Колчактың
милиционерлерін алып кеп, олар жанжал шығарған кедейлерді қамшының
астына алып, ауыл-ауылдарына қуып тықты. Ақыры, жерсіз кедейлер, жер
«иелерінің,» сұрағанын беріп, азын-аулақ егіндерін шамалары жеткенше
сепкен болды...
Со кезде, менің құлағыма «Қыстаубайдың Жақыбы» деген бір адамның
аты шалына қалды. Жұрттың айтуынша, ол жігіт өмір бойы орыс
поселкесінің малын бағып келген Қыстаубай атты жатақтың баласы, жасы
со кезде жиырма бестер шамасында. Əкесі момын болғанмен, өзі жалынды
туған Жақып, жас күнінен бай балаларына кеудесін бастырмай өр боп
еседі.
1916 жылы, патша өкіметі қазақтан майдан жұмысына жігіт алғанда
тізімге Жақып та ілегеді. Көп жігітпен майданның Минск тұсына барып
жұмысқа түскен ол, армия арасында революциялық идея таратып жүрген
большевиктермен танысады да, патша өкіметі құлап, жігіттер тарағанда,туған жеріне революциялық идеяның жаршысы боп қайтады.
1917 жылы Қызылжарда Совдеп құрылғанда Жақып мүше боп жазылып,
ұйымның тапсыруымен осы елге қызметке келеді, сонда оның қолына ең
алдымен алған жұмысы — жер мəселесі болады. Сол жылдың көктеміндегі
егіс науқаныңда, жаздыгүні шөп шабарда, жер атаулының шұрайын
байлардан кедейлерге тартып əпереді.
Сол жұмысын келер — 1918 жылдың көктемінде де жүргізбек болғанда,
контрреволюцияшыл чехословактардың перевороты боп, Совдеп құлайды
да, адамдары тұтқынға алынады, Жақып қолға түспей қашып құтылады...
Ауыл кедейлерінің сыбырлап қана оңаша айтуына қарағанда, Жақып
қазір өзі сияқты адамдармен бас қосып, партизан боп жүрген сияқты,
көпшілік «Жақыптың тобы пəлен жерде Колчактың сарайын өртепті, пəлен
жерде поезын құлатыпты, пəлен жерде əскерлеріне шабуыл жасапты...»
деген сияқты сөздерді айтады жəне Жақыпты үнемі жасанған жаудан да,
жалақтаған қылыштан да тайынбайтын ержүрек қып сипаттайды. Бірақ,
оның нақ қай жерде жүргенін ешкім дəлдеп атамайды...
Балтабай аулы маған аса бір жайлы ауыл боп шықты. Баласын оқытқан
қай үйге барсам да, жылы - жұмсағы менің аузымда. Бұрын балаларын
қадім молдалары оқытып, басын қатырғандықтан, енді мен кеп жаңа
əдіспен оқытып, балалары төз сауаттанып кеткендіктен, əрбір баланын, əке
- шешелері мен туыстары мені өте қадірлейді, əрдайым жылы шыраймен
қарсы алады...
Бəрі де жылы ұшырайтын, бұл ауылдың адамдарынан, мен бірнеше
адамды ерекше жақсы керіп кеткенім, соның біреуі, жоғарыда аталған —
Балғабайдың Ахметі. Көк көзді, шабдар мұртты, ақсұр қушық бетті, түрін
байырғы орыстан айырып ала алмайтын бұл жігіттің бойындағы бар
қасиеті — атбегілік пен құсбегілік. Оның «Қара торғай» аталып кеткен
жүйрігінің алдына түсетін жылқы құлақ естір жерде жоқ...
Жаз айларында ол үнемі лашын салады екен. Денесінің бар көлемі
жұдырықтай ғана, бірақ, қанат, құйрығымен тұтас алғанда сүңгуір
қайықтан ұп - ұзын көрінетін, маңдайы жайпақтау келген, тұмсығы
жолбарыстың тырнағындай иілген, сарғылттау қияғының өткірлігі
ұстарадай, мөлдіреген қарақаттан қап-қара кездері томпайып сыртына
қарай тепкен, бетегесі жүйрік аттай төстектеу, сирақтары жіңішке, сарғылт
саусақтарының басына имие біткен сұрғылт тұяқтарының ұштары егелген
біздей өткір, жазған қанатының топшысынан арғы жағы қарлығаштың
қанатындай ойылыңқырап барып, үш жағы іп - істік боп кеткен,
құйрықтары сауысқандай ұзынша, қара сұрлау қанатынын, түсі қоңырлау
таңбалармен сапырылысып, түсін кейде қара сұр, кейде қара қоңыр
көрсетіп құлпыртып тұратын... бұл құстың көркемдігіне қанша қызықсаң
да, дəл сол отырған түріне қарап оны «құс алады-ау» дегенге, əсіресе, «қаз
бен дуадақ алады »дегенге сенгің келмейді.. Сол сөздердің растығына,
Ахметтің қасына ерсең ғана сенесің...
Ахмет лашынын салуға екі-ақ мезгілде шығады: бірі — таң ату мен күн
көтерілудің арасы, бірі — күннің еңкеюі мең батуының арасы. Осы екі
мезгілдің, біреуінде, оның қасына салт атпен еріп шыға қалсаң, бұл
кездерде қандай құстардың, қайда жайылатынын жақсы білетін Ахмет,
«қазір үйректер пəлен жерде... қаздар пəлен жерде... дуадақтар пəлен
жерде...» деп болжалын айтады да, саған қызық көрсеткісі келген
кескінімен, «кəне, қайсысына барамыз солардың» деп сұрайды, сенін,
тілеген жеріңе қарай тартады...
Үйрек алу лашынға сөз емес екен. Əдетте, үйректер шалшықты көлдер,
томарларда көп болады. Шалғында тығылып отыра берсе, оларды, əрине,
лашын түгел, шындықта жоқ, қиялда ғана бар «бидайық» та ала алмас еді.
Алдыратын — ақылы жоқ үйректердің өздері. Əрбір құс салатын адамның
қолында дабылы болады. Ол — шеңберлеп иген ағашқа сірестіре керген,
кептірген тері. Оны қамшының сабымен қаққыласаң, күңгірлеген даусы
Sez Kazah ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Өмір мектебі - 044
  • Büleklär
  • Өмір мектебі - 001
    Süzlärneñ gomumi sanı 3977
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2130
    36.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    58.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 002
    Süzlärneñ gomumi sanı 4007
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2257
    30.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 003
    Süzlärneñ gomumi sanı 3956
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2228
    33.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 004
    Süzlärneñ gomumi sanı 3779
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2043
    32.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 005
    Süzlärneñ gomumi sanı 3865
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2230
    30.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 006
    Süzlärneñ gomumi sanı 4006
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2130
    35.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 007
    Süzlärneñ gomumi sanı 4029
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2154
    33.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 008
    Süzlärneñ gomumi sanı 3913
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2104
    35.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 009
    Süzlärneñ gomumi sanı 3859
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2135
    35.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 010
    Süzlärneñ gomumi sanı 3959
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2199
    34.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 011
    Süzlärneñ gomumi sanı 4082
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1978
    34.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 012
    Süzlärneñ gomumi sanı 3992
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2186
    34.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 013
    Süzlärneñ gomumi sanı 4018
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2106
    37.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 014
    Süzlärneñ gomumi sanı 3828
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1866
    35.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 015
    Süzlärneñ gomumi sanı 3927
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2160
    35.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 016
    Süzlärneñ gomumi sanı 3943
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2169
    34.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 017
    Süzlärneñ gomumi sanı 3872
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2047
    34.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 018
    Süzlärneñ gomumi sanı 3894
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2057
    34.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 019
    Süzlärneñ gomumi sanı 4016
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2117
    36.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 020
    Süzlärneñ gomumi sanı 4007
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2047
    36.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 021
    Süzlärneñ gomumi sanı 3967
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1999
    35.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 022
    Süzlärneñ gomumi sanı 3907
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2082
    34.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 023
    Süzlärneñ gomumi sanı 3831
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1946
    36.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 024
    Süzlärneñ gomumi sanı 3842
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2111
    34.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 025
    Süzlärneñ gomumi sanı 3851
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2142
    34.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 026
    Süzlärneñ gomumi sanı 3852
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2074
    34.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 027
    Süzlärneñ gomumi sanı 3810
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2166
    34.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 028
    Süzlärneñ gomumi sanı 3861
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2142
    34.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 029
    Süzlärneñ gomumi sanı 3822
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2179
    34.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 030
    Süzlärneñ gomumi sanı 3949
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2235
    33.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 031
    Süzlärneñ gomumi sanı 3906
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2157
    34.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 032
    Süzlärneñ gomumi sanı 3808
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2008
    35.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 033
    Süzlärneñ gomumi sanı 4024
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2191
    34.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 034
    Süzlärneñ gomumi sanı 3954
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2121
    33.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 035
    Süzlärneñ gomumi sanı 3916
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2025
    37.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    58.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 036
    Süzlärneñ gomumi sanı 3946
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2249
    34.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 037
    Süzlärneñ gomumi sanı 3961
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2179
    34.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 038
    Süzlärneñ gomumi sanı 3941
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2081
    35.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 039
    Süzlärneñ gomumi sanı 3856
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2208
    32.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 040
    Süzlärneñ gomumi sanı 3916
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2082
    35.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 041
    Süzlärneñ gomumi sanı 4000
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2072
    35.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    58.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 042
    Süzlärneñ gomumi sanı 4016
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2117
    35.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    58.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 043
    Süzlärneñ gomumi sanı 4011
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2112
    34.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 044
    Süzlärneñ gomumi sanı 4000
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2213
    32.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 045
    Süzlärneñ gomumi sanı 3874
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2120
    35.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 046
    Süzlärneñ gomumi sanı 4060
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2265
    33.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 047
    Süzlärneñ gomumi sanı 3708
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1994
    34.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 048
    Süzlärneñ gomumi sanı 3777
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1788
    36.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 049
    Süzlärneñ gomumi sanı 4002
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2197
    34.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 050
    Süzlärneñ gomumi sanı 3820
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1960
    34.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 051
    Süzlärneñ gomumi sanı 3836
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2276
    30.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 052
    Süzlärneñ gomumi sanı 3946
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2065
    35.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 053
    Süzlärneñ gomumi sanı 3809
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2102
    34.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 054
    Süzlärneñ gomumi sanı 3899
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2128
    34.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 055
    Süzlärneñ gomumi sanı 3861
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2044
    35.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 056
    Süzlärneñ gomumi sanı 3869
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2216
    34.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 057
    Süzlärneñ gomumi sanı 3759
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2167
    33.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 058
    Süzlärneñ gomumi sanı 3857
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2110
    34.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 059
    Süzlärneñ gomumi sanı 3844
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2115
    34.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 060
    Süzlärneñ gomumi sanı 3867
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2165
    33.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 061
    Süzlärneñ gomumi sanı 4063
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2176
    34.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 062
    Süzlärneñ gomumi sanı 3954
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2105
    35.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 063
    Süzlärneñ gomumi sanı 3819
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2111
    33.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 064
    Süzlärneñ gomumi sanı 3734
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2085
    31.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 065
    Süzlärneñ gomumi sanı 3910
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2217
    32.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 066
    Süzlärneñ gomumi sanı 3820
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2205
    32.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 067
    Süzlärneñ gomumi sanı 3899
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2140
    31.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 068
    Süzlärneñ gomumi sanı 3860
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2254
    32.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 069
    Süzlärneñ gomumi sanı 3758
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2186
    31.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 070
    Süzlärneñ gomumi sanı 3907
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2217
    33.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 071
    Süzlärneñ gomumi sanı 3878
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2119
    35.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 072
    Süzlärneñ gomumi sanı 3807
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2286
    32.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 073
    Süzlärneñ gomumi sanı 3763
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2184
    31.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 074
    Süzlärneñ gomumi sanı 3695
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2135
    31.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 075
    Süzlärneñ gomumi sanı 3630
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2047
    31.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 076
    Süzlärneñ gomumi sanı 3919
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2241
    32.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 077
    Süzlärneñ gomumi sanı 3828
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2216
    33.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 078
    Süzlärneñ gomumi sanı 3750
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2227
    30.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 079
    Süzlärneñ gomumi sanı 3779
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2125
    31.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 080
    Süzlärneñ gomumi sanı 3691
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2012
    33.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 081
    Süzlärneñ gomumi sanı 3699
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2118
    34.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 082
    Süzlärneñ gomumi sanı 3608
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2115
    29.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 083
    Süzlärneñ gomumi sanı 3687
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2070
    29.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 084
    Süzlärneñ gomumi sanı 3783
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2311
    30.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 085
    Süzlärneñ gomumi sanı 3805
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2055
    32.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 086
    Süzlärneñ gomumi sanı 3850
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2172
    33.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 087
    Süzlärneñ gomumi sanı 3739
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2179
    31.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 088
    Süzlärneñ gomumi sanı 3788
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2273
    31.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 089
    Süzlärneñ gomumi sanı 3801
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2279
    31.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 090
    Süzlärneñ gomumi sanı 3945
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2203
    31.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 091
    Süzlärneñ gomumi sanı 3769
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2084
    34.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 092
    Süzlärneñ gomumi sanı 3800
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2132
    33.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 093
    Süzlärneñ gomumi sanı 3867
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2117
    31.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 094
    Süzlärneñ gomumi sanı 3893
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2251
    31.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 095
    Süzlärneñ gomumi sanı 3797
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2122
    32.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 096
    Süzlärneñ gomumi sanı 3792
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2122
    32.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 097
    Süzlärneñ gomumi sanı 3681
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2073
    29.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 098
    Süzlärneñ gomumi sanı 3787
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2207
    32.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 099
    Süzlärneñ gomumi sanı 3895
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2187
    33.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Өмір мектебі - 100