Latin Common Turkic

Батыс философиясының жаңа тарихы, Антика философиясы - 21

Süzlärneñ gomumi sanı 3695
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1759
28.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
39.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
46.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
батпайсың» (DK 68 B119, 172). «Егер одан да үлкен көмек көрсетіп, қайтара
алатыныңа көзің жетсе ғана, біреудің көмегін қабыл ал» (DK 68 B92). Көп
тойларда бұрмалап айтылатын сөз оның 272-үзіндісінен алынған: «күйеу
балаң жақсы болса, ұлыңдай болады, жаман болса, қызыңнан айырыласың».
Демокриттің кейбір кеңесі даулы: «Балалардың болмағаны жақсы: оларды
өсіріп, тəрбиелеу өте қиын, ал олардың жаман жолға түсуін көру –
қасіреттің ең зоры» (DK 68 B275). «Егер сізге бала қажет болса, оны өзіңіз
туғаннан гөрі досыңыздан асырап алған дұрыс. Сіз осылайша өзіңіз қалаған
баланы ала аласыз, ал табиғи жолмен тапқан баланы өсіруге міндетті
боласыз» (DK 68 B277).
Платоннан бері қарай «тəн жанды аздырады» деп, тəннен жиренген
моральшыл философтар аз болмаған. Ал Демокрит бұған қарама-қарсы
пікірді ұстанды. Егер тəн өмірінің соңында өзінің тартқан азабы мен ауруы
үшін жанды кінəласа, тəнге əділетті жаза табылар еді. Егер тəннің кейбір
мүшелері немқұрайды қарағаннан немесе азғындықтың кесірінен зардап
шексе, онда бұл – жанның кінəсі. Мүмкін, сіз тəнді жанның пайдалануына
арналған құралдан басқа ештеңе де емес деп ойлайтын шығарсыз: жақсы,
солай-ақ болсын, алайда егер құралдың халі нашар болса, онда сіз құралды
емес, оның иесін жазалайсыз (DK 68 B159).
Демокриттің моральдық көзқарастары бізге көптеген афоризмдер ретінде
жеткен, оның өзінің жүйелі этикасын дамытқаны туралы мəліметтер де бар.
Егер бұл рас болса, оның атомистік іліміне қандай қатысы болғаны
бұлыңғырлау. Ол өмірдің мақсаты туралы трактат жазды, бақыт табиғатын
(eudaimonia) зерттеді: «Бақыт – байлықтан емес, жан игіліктерінен
табылады, адам жалған, опа бермейтін нəрселерден лəззат алмауы керек»
дейді (DK 68 B37, 171, 189). Оның ойынша, оқығанның үміті наданның
байлығынан артық (DK 68 B285). Ал бақытты ететін жан игіліктері аса
ғажап, тылсым нəрсе болмай шықты: оның мінсіз өмір дегені – бар-жоғы
жаймашуақ, қанағатқа толы өмір екен (DK 68 B188). Сол себепті ол
кейінірек күліп жүретін философ ретінде танылды. Ұстамдылықты
дəріптеді, бірақ өзі аскет болған жоқ. «Үнемшілдік пен ауыз бекіту жақсы,
бірақ тойлау да соншалықты жаман емес; ең қиыны – олардың əрқайсысына
қолайлы уақыт табу» дейді ол. «Тойсыз өмір – қонақүйсіз тас жол секілді»
(DK 68 B229, 230).
Кей жағдайларда Демокрит грек ойшылдарын қолдаған. Бақытқа ұмтылуды
өнегелі философияның өзекті мəселесі деп қарастыруы арқылы-ақ ол
антика заманының бүкіл моральшыларының ұстанымдарымен келіскен. Ол
«күнəнің себебі – надандықтан, ненің жақсы екенін білмегендіктен» (Dк 68
B83) деп, Сократтың моральдық ойларының негізгі идеясын тұжырымдаған.
Сондай-ақ «жамандық жасағаннан жамандық көрген жақсы» (Dк 68 B45)
деп, ол «жамандықты жасағаннан гөрі жамандықтан зардап шеккен жақсы»
деген Сократтың дамытқан қағидасын қайталаған. Бұл қағида əрекеттерді
оларды туындатушы күштердің теңдігіне қарап емес, олардың салдарына
қарай бағалауды қолдайтын ықпалды мораль жүйесімен үйлеспейді. Оның
өзге де оғаш пікірлері, байыппен қарасақ, этикалық жүйелердің астан-
кестенін шығаруы мүмкін. Мысалы, «жақсы адам жаман іс жасаудан жай
тартынып қана қалмайды, ол жамандықты мүлде жасағысы келмейді» деген
пікірге (DK 68 B62) ол «қайырымдылық іште қайнаған ашу-ызаны
жеңгенде, өзінің ең жоғары деңгейіне көтеріледі» деген ойын қарсы қояды.
Алайда Демокрит антикалық этиканың ең маңызды тұжырымдамасын
ашпаған: бұл – аrеtе немесе ізгілік. Ағылшын тіліндегі ешбір сөзге дəл
сəйкес келмейтін бұл грек сөзі соңғы ғылыми жазбалар дəстүрі бойынша
«мүлтіксіздік» (excellence) деген атаумен ауыстырылған. Аrete –
абстрактілі зат есім, оның мағынасы жалпы «жақсы» дегенді білдіретін
аgаthоѕ сын есіміне сəйкес келеді. Барлық нəрсе өзінің аrеtе-сіне қарай
жақсы болады. Ағылшын тілінде аттың немесе пышақтың артықшылығы
туралы айту ескішілдік саналар еді, «мүлтіксіздік» деп аударуды
таңдауымыздың бір себебі осыдан, сондай-ақ адамның ғылыми біліктілігі
аrеtаi «Зияткерлік ізгілік» анықтамасына сəйкес келмейді. Мейірімділік
тəрізді мінез ерекшелігін «мүлтіксіздік» деп атау тосын жайт болар еді,
сондықтан мен алдын ала ең дұрыс мағынасы емес екенін ескертіп, аrеtе
сөзінің дəстүрлі аудармасын қолданамын. Бұл – жай ғана идиома емес, көне
гректер мен бүгінгі батыс адамдары арасындағы түрлі қасиеттерді
біріктіруге лайықты амал табу мəселесінде түбегейлі айырмашылық барын
көрсетеді. Екі құрылымның айырмашылығы арқылы қиындықтарды
түсінеміз жəне антикалық мораль философиясын зерттеуге қажетті біраз
құндылықтан хабардар боламыз.
Сократ ізгілік туралы
Сократ – ізгілік табиғатын жүйелі бақылағандардың алғашқысы; ол мұны
моральдық философия мен жалпы философияның ортасына орналастырды.
«Критонда» ол өлімге, əділдікпен жəне діншілдікпен салыстырғанда,
азаптанушы ретінде қарайтынын сипаттады (54b). Сократ диалогтерінде
нақты ізгілік жан-жақты талданады: «Евтифронда» діншілдік (hоѕiotes),
«Хармидте» сабырлылық (sophrosyne), «Лахесте» беріктік (andreia) жəне
«Мемлекеттің» бірінші кітабында əділдік («Фрасимахта» жеке диалог
ретінде бөлек шықса керек). Осы диалогтердің əрқайсысы белгілі бір
үлгімен жазылған. Сократ ізгіліктің мəнін іздейді, ал диалогтегі басқа
кейіпкерлер жауап ретінде анықтамаларды ұсынады. Екі жақтан (elenchus)
қойылған сұрақтар əр кейіпкерді өз анықтамаларының қате екенін
мойындауға мəжбүр етеді. Алайда Сократ қарсыластарынан асырып
қанағаттанарлық анықтама бере алмайды, сол себепті əр диалог нəтижесіз
аяқталады.
Үлгіні «Мемлекеттің» бірінші кітабынан көруге болады, онда «ізгілік
дегеніміз – əділдік» делінеді. Ал кемел жастағы Кефал «əділдік деген –
шындықты айту жəне жалға алынған нəрсені қайтару» дейді. Сократ «жалға
алынған қаруды ақылынан адасқан досыңа қайтару əділ бола ма?» деп
сұрап, бұлай етудің дұрыс болмайтынын айтады. Мұның əділ еместігіне
бəрі келісті, себебі бұл -досыңа зақым келтірмеу керектігі ғана (331d).
Кефалдың ұлы Полемархтың анықтамасы бойынша, «əділдік деген –
достарыңа жақсылық, дұшпандарыңа жамандық жасау». Бұл пікір жалпы
жамандық жасау əділдік емес деген сөзбен жоққа шығарылды: «əділдік
дегеніміз – ізгілік, сондықтан ешкімге де – досың болсын, қасың болсын –
жамандық жасау ізгілік болмайды» (335d).
Диалогтің тағы бір кейіпкері Фрасимах «риясыз əділдік ізгілік пе?» деп
сұрайды. Оның ойынша, əділдікті иемденуге ешкім қызықпаса, ол ізгілік
бола алмайды, керісінше, əділдік жай ғана билігі бардың артықшылығы
болып шығады; заң мен мораль – солардың мүддесін қорғайтын жүйе.
Күрделі һəм күмəнді дəлелдер арқылы Фрасимах «əділ адам əділетсіз
адамнан гөрі жақсы өмірге көбірек қол жеткізеді» деген пікірге тоқтайды.
Өйткені əділдік адамның өзіне қажет (353e). Сонымен қатар диалог соңында
агностикалық ой түйіні жасалады. «Өз басым пікірталастар нəтижесінде
ештеңе ұқпадым. Мен əділдік дегеннің не екенін білмеген соң, ол ізгілік пе,
жоқ па жəне ізгі адам бақытты ма, жоқ па, оны да білмеймін» дейді Сократ
(354с).
Платон диалогтеріндегі Сократтың өз білімсіздігін мойындауы Сократта
моральдық ізгілік туралы ой-пікір жоқ дегенді білдір мейді: ол білім
саналатын нəрселерге жету жолында өте үлкен кедергілер барын меңзейді.
Осы диалогтерде Сократ пен оның сұхбаттастары «ізгілік мəселесінде
ерекше əрекеттер мысал бола ала ма, жоқ па?» деген уəжге келіседі: бұған
тек бəрін жəне орынды ізгіліктің əрекетін қамтитын формула жетіспейді.
Бұған қоса, Сократ осы талқылау кезінде жеке ізгілік (мысалы, кімге болса
да жамандық жасау ешқашан əділ болмайды) жəне жалпы ізгілік (мысалы,
əрдайым иесіне пайдалы болу керек деген ой) туралы бірнеше тақырыпты
қорғайды.
Ізгілік табиғатын зерттеу барысында ізгілікті ағаш шебері, навигация
немесе медицина секілді техникалық машықпен, біліктілікпен немесе
арифметика жəне геометрия секілді ғылымдармен салыстыру Сократтың
əдеттегі ісі болатын. Оқырмандар, антика заманындағы жəне қазіргі
зерттеушілер бұл теңеулерді таңсық көріп, таңғалысып жатады. Əрине,
білім мен ізгілік – екі түрлі нəрсе: біреуі – білімнің, екіншісі – қалаудың
нəтижесі. Осыған жауап ретінде мынадай екі нəрсе туралы айтуға болады.
Біріншіден, егер біз білім мен қалау арасын нақты айыра алуға қабілетті
болсақ, мұның себебі біз əуелден Сократ пен Платон бастаған
философиялық ойлармен тəрбиеленгендіктен. Екіншіден, ізгілік пен білік
түрлерінің арасында, шын мəнінде, елеулі ұқсастықтар бар. Мұның екеуі де
– басқа қабілеттер мен сипаттар сияқты емес, бұларды «адамға тəн табиғи
қасиеттер» дегеннен гөрі, «адамның өз бойына кейіннен қалыптастырған
қасиеттері» десек, дұрысырақ болады. Екеуі де - жоғары бағаланатын адами
қасиеттер: біз адамды оның машығы мен ізгілігі үшін ұнатамыз. Сократ
айтқандай, екеуі де өз иелеріне пайдалы: машығымыз бен ізгілігіміз
көбейген сайын, өзіміз де жақсара түсеміз.
Бірақ маңызды мəселелерге келгенде машық пен ізгілік бірбіріне
ұқсамайды. Сократ мұны жақсы біледі, екеуінің арасында аналогия
жасаудың бірден-бір жолы – оларды салыстыру жəне қарама-қарсы қою
екенін түсінеді. Екеуінің негізгі айырмашылығы неде? Бірінші
айырмашылық – ғылым мен өнер тек сол саланың мамандарының
үйретуімен беріледі: алайда ізгілікке үйрете алатын маман болғысы
келетіндер көрінбейді. Софистер жаңылып, өздерін ізгілікке үйретушіміз
деп санаса да, шын мəнінде – дəл сол міндетті атқаратын нағыз мамандар
бола алған жоқ (Prt. 319а320b; Men. 89-91b). Енді екінші айырмашылыққа
келсек, біреу қателесіп отыр делік: біз одан əдейі істегені немесе əдейі
істемегені туралы сұрай аламыз; жəне солай болса, жағдай жақсарады
немесе одан əрі нашарлай түседі. Егер оның дұрыс істемегені – бір
машықты қалыптастыру кезінде кеткен қателік болса (мысалы, сыбызғы
тарту кезінде қате нотаны алу немесе садақ ату кезінде мүлт кету), онда
оның əдейі істелгені дұрыс: əдейі жіберілген қате біреудің машығының
көрсеткіші емес. Бірақ қателік – ізгіліктегі кемшіліктен болса, əңгіме мүлде
басқа: құқығымызды əдейі бұзған адам байқамай бұзған адамнан əлдеқайда
əділетсіз деу біртүрлі оғаш болар еді (Hр. Мі. 373d-376b).
Сократ ізгілік пен біліктілікті біріктіру үшін екеуін де қолдаған абзал деп
ойлайды. Екінші мəселе бойынша, ол ізгілікке қарсы күнəні əдейі жасайтын
адамдар бар екенін мойындамайды (Prt. 358b-с). Егер адам əдейі
қателесетін болса, бұл – оның қараңғылығынан, өз басы үшін не жақсы, не
жаман екенін білмегендіктен, Бəріміз де бəрі жақсы болса, бақытты болсақ
дейміз: осы себеппен адамдар денсаулық, байлық, билік жəне абырой
секілді нəрселерді қалайды. Осы айтылған нəрселерді қалай пайдалану
керектігін білген жағдайда ғана жақсы өмір сүреміз, мұны білмесек, бұлар
бізге пайданың орнына зиян тигізуі мүмкін. Бұларды қалай қолдану
керектігін білу даналық (phronesis) болып есептеледі жəне бұл – шынында
да, жақсы нəрсе (Euthd. 278e-282e). Даналық – ненің жақсы жəне ненің
жаман екенін ажырататын ғылым, бүкіл ізгілікпен бірдей ғылым.
Ізгілікке үйретер ұстаз болмауының себебі – оның ғылым болып
саналмауынан емес, зерттелуі өте күрделі ғылым болғанынан. Мұның
себебі – ізгіліктер бір-бірімен байланысып, тұтастықты құрайды. Əрине,
ерлікті аңғартатын əрекеттер сабырлы əрекеттерден өзге, бірақ екеуі де бір
ғана нəрсені – жанның бөлінбейтінін көрсетеді. Егер біз ерлікті
«болашақтағы қауіптерге қатысты жақсы мен жаман нəрселер туралы
ғылым» деп атасақ, онда оның ізгілік пен зұлымдық туралы жалпы
ғылымның бөлігі екенімен келісуіміз керек (Lа. 199c). Жеке ізгіліктер – осы
ғылымның бөлiгi, бiрақ ол тек біртұтас қана игеріледі. Сондықтан ешкім,
тіпті Сократ та бұл ғылымның иелігінде емес.
Дегенмен бізге оның неге ұқсайтынының сипаттамасы берілді. Бұл – өте
таңғаларлық нəрсе. Өзінің атымен аталған диалогте Сократ Протагордан
«жақсылық лəззатқа тең жəне жамандық азаппен тең» деген тұжырымды
қабылдауын сұрайды. Осыған орай, одан «ешкім жамандықты өз қалауымен
жасамайды» деген пікірін дəлелдеуін ұсынады. Адамдар көбінесе
жамандықтың жаман екенін біле тұрып жасайды, себебі олар құмарлыққа
беріліп, лəззатқа елігеді. Бірақ егер «лəззат» жəне «жақсы» деген сөздер бір
мағына білдірсе, олар жамандықты жақсылыққа тым беріліп кеткендіктен
жасаған болып шықпақ. Бұл – абсурд емес пе (354c-5d)?
Білім – күшті нəрсе. Ненің жаман екенін білу жамандыққа баруға жол
бермейді. Протагор қабылдаған ой бойынша, əрекеттің жаман екенін білу –
оның салдарын ескере отырып, жасалған əрекеттің лəззат арқылы азаптың
шегіне жетелейтінін білу болса керек. Осыны білген адам ондай əрекет
жасамайды, яғни жамандық жасаған адамға білім жетіспей тұр. Қасыңдағы
нəрселер алыстағылардан гөрі үлкенірек көрінеді, осы секілді жағдай ділдік
көзқараста болады. Жамандық жасап жатқан адам «осы ісімнен алған
лəззатым оның болашақтағы зиянды салдарынан басымырақ» деген
иллюзияның кесірінен ақырында азап шегеді. Оған лəззат пен азаптың,
қазіргі мен болашақтың көлемін өлшейтін ғылым қажет, себебі «лəззат пен
жамандықтың арасын айыра алмауымыздың кесірінен жақсы атымызға күйе
жағылады» (356d-357b). Бұл – жақсылық пен жамандық туралы ғылым, ол
ізгілік, əділдік, тұрақтылық жəне ерлік сияқты құндылықтардың
əрқайсысымен тең түседі (316b).
Платон əділдік жəне лəззат туралы
«Сократ шынымен-ақ «Ізгілік деген не деген сұрақтың жауабы – гедонистік
есептеу» деп шешті ме?» деген мəселеде ғалымдар ортақ келісімге келе
алмады. Сократ солай ойласа да, ойламаса да, Платон олай пайымдаған жоқ.
«Мемлекетте» əділдік туралы басқа көзқарас берілген: рас, ерекше бір ғана
көзқарас емес. Диалогтің басты бөлігі – 2-кітап Платонның бауырлары
Глаукон жəне Адимант қойған екі мəселемен басталады. Глауконның
ойынша, əділдік – жамандықтан жай ғана аулақ болу емес, оның өзі асыл
қасиетке ие, абыройлы болуы керек (358b-362с). Адиманттың ойынша,
əділдікке телінген барлық қосымшаларды алып тастаса, ол – əділетсіздікке
қарағанда анағұрлым қалаулы нəрсе, мысалы, «көру – соқырлықтан жақсы»
немесе «деннің саулығы – аурудан жақсы» деген секілді болмақ (362d-367d).
Диалогте Сократ жан мен қала арасындағы аналогияны ұсыну арқылы өз
жауабын көрсетеді. Оның ойындағы қалада ізгілік мемлекеттің əртүрлі
таптары арасында бөлінген: қала даналығы – оның билеушілерінің
даналығы, қаланың батылдығы – əскерлерінің батылдығы, ал тұрақтылығы
– қала тұрғындарының билеушілерге бағынуы. Əділдік дегеніміз – үш тап
арасындағы үйлесім: ол өзінің икемі келетін нəрсе істеп жатқан əр
тұрғында, əр топта бар. Жанның үш бөлшегі мемлекеттің үш табына сəйкес
келеді жəне жандағы ізгілік мемлекеттегі ізгілік секілді тең бөлінген (441c442d). Батылдық – ұстамдылықта, ұстамдылық – жағымсыз мінез-құлықтан
биік болуда, даналық – жанды толығымен бақылап, басқаратын ақылдың
ішінде. Ал əділдік – психикалық элементтердің үйлесімі. «Егер
жанымыздың түрлі бөліктері тиісті функцияларын атқарса, онда
əрқайсысымыз өзімізге тиісті қызметімізді адал атқаратын əділ адам болар
едік» (441e).
Егер əділетсіздік жан элементтерінің иерархиялық үйлесімі болса, онда
жағымсыз элементтер осы иерархияға қарсы көтерілген жағдайда,
əділетсіздік пен зұлымдықтың барлық түрі сыртына шығады (43b). Жандағы
əділдік пен əділетсіздік – тəндегі денсаулық пен дерт секілді. Осыған орай,
«əділ өмір сүру дұрыс па, əлде теріс жолға түскен дұрыс па?» деп сұрау –
абсурд. Егер тəн дертке шалдықса, əлемнің бар байлығы мен билігі өмірді
толыққанды ете алмайды. Егер өмірдің негізі саналатын жаныңыздың
тыныштығы бұзылса, толыққанды өмір туралы айтуға бола ма (445b)?
Бұл - Глаукон мен Адимантқа берілген жауаптағы əділдікке жəне ізгілікке
қатысты бірінші мəлімдеме. Оның «Протагордағы» көзқарастан бірнеше
айырмашылығы бар. Ізгіліктің бірлігі жөніндегi тезиҫке жанның үш
тармақтылығы туралы тұжырымның əсерінен онша көңіл бөлінбеді,
талқыға да аз түсті, өзгеріске де сирек ұшырады. Лəззат ізгіліктің объектісі
ретінде емес, жанның ең шағын бөлшегінің серігі ретінде көрсетілген.
Алайда «Мемлекетте» де, Сократтың алдыңғы диалогтерінде де «əділдік
иесіне пайда əкеледі» деген шешім екеуіне ортақ негіз болып сақталған.
Оған қоса, егер əділдік дегеніміз – деннің психикалық саулығы болса, онда
адамдардың бəрі əділ болғысы келуі қажет, себебі əрқайсысы сау болғысы
келеді. Бұл Сократтың «ешкім жамандықты əдейі жасамайды, зұлымдық тек
надандықтан шығады» деген тезисіне сəйкес келеді.
Алайда «Мемлекеттің» 4-кітабының соңында көрсетілген тұжырым – жай
ұсыныс қана, ол Платонның ұлы инновациясы — Идеялар теориясына
сілтеме жасамайды. Идеялардың рөлі диалогтің ортаңғы кітаптарында
көрсетіліп, бізді əділдік пен бақыт арасындағы байланысқа деген өзгерген
көзқараспен таныстырады. Əділ адам – əділетсіз адамнан гөрі бақытты,
оның жаны өзімен үйлесімде болғандықтан ғана емес, тəбетінің қалауын
маймен азықтандырғаннан гөрі, жанын түсінікпен толтыруға ұмтылуымен
бақытты. Ендігі жерде ақыл адамға қамқор болатын қабілет емес, ол –
ақиқаттың өзгермейтін, мəңгілік əлемі іспеттес (585c).
Адамдарды олардың жан дүниесінде тəбет, тұрақтылық немесе ақылдың
қайсысы басым екеніне қарап, сараң, өршіл немесе оқымысты деп бөлуге
болады. Əр сипаттағы адамдар өз өмірін ең керемет деп есептейді: сараң
адам үнемшілдігін мақтайды, өршіл адам саяси мансабын малданады, ал
оқымысты адам білімі мен түсінігін абырой көреді. Бұл оқымыстыны
философ деуге болады, оның ойы да озығырақ: өзгелерге қарағанда
тəжірибе, білім жəне ақыл жағынан да басымдығы бар (580d-583b).
Сонымен қатар философтардың өз өмірін арнаған мақсаттары басқалар
көздеген жалған рақаттармен салыстырғанда, əлдеқайда шынайы көрінеді
(583c-587а). Платон, əлі де болса, гедонистік есебімен қоштаспаған: ол
философ патша зұлым қарсыластарынан гөрі 729 есе жақсырақ өмір сүреді
деп, есептеп те қойған (587e).
Платон əбден ойластырылған «Филеб» диалогiнде бақыт жəне лəззат
тақырыбына қайтып оралады. Протарх атты кейіпкер «лəззат - ең жақсы
нəрсе» деп мəлімдейді, Сократ оған қарсы «даналық лəззаттан гөрі биік
жəне бақытқа жақын тұрады» дейді (11а- 12b). Диалог лəззат түрлерін кең
көлемде талқылауға береді, бұл – «Протагордағы» лəззатты шамалас
бірліктің бір тобы ретінде қарастырудан мүлде өзгеше. Талқылау соңында
Сократ Протархтан ұпай жағынан басым түседі: «игіліктерді бағалағанда,
лəззаттардың ең жақсысы даналықтан төмен тұрады» дейді (66b-с).
Алайда диалогтің ең қызық бөлігі «лəззат та, даналық та бақытты өмірдің
негізі бола алмайды, бірақ рақаты да, даналығы да араласқан өмір ғана
шындығында дұрыс таңдау бола алады» деген дəйекте жатыр. Өмірден сəт
сайын лəззат алып, бірақ ойсыз жүрген адам шын мəнінде бақытты
болмайды, себебі ол дəл қазір болып жатқан рақаттан басқасын есіне түсіре
де алмайды, алдында күтіп тұрған рақатты да сезіне алмайды, оның өмірі –
адамның өмірі емес, ұлудың өмірі секілді (21a-d). Алайда лəззатсыз, тек
зияткерлік өмір де дəл сондай адам төзгісіз болмақ (21e). Ешқандай өмір
«мағыналы да өнегелі, еш өкінішсіз немесе таңдауға толы болмайды».
Ақырғы нəтиже лəззат пен даналықтың үйлесімінде болады (63c-65а).
Аристотель евдемонизм жайында
«Филебте» баяндалған жақсы өмірдің өлшемі Аристотельдің осы
тақырыптағы толғанысында қайта жаңғырады. «Никомах этикасының»
басында айтылғандай, біз іздеген игілік басқа мақсаттармен салыстырғанда
мінсіз болуы керек. Яғни ол басқа нəрсе үшін емес, тек өз мүддесі үшін
ізденісте болғаны жөн; өзіне-өзі жеткілікті, тек өзімен-өзі өмірді мəнге
толтыратындай жəне еш кемшіліксіз болуға тиіс. Бұл – бақыттың
(eudaimonia) қасиеттері (NE 1. 7. 1097°15-21).
Аристотельдің этикалық трактаттарының бəрінде бақыт ұғымы басты мəнге
ие. Дегенмен ол «Евдем этикасында» неғұрлым айқынырақ түсіндіріледі,
мен де өз еңбегімде «Никомах этикасының» ең танымал мəтінінен гөрі осы
туындыны талдауды жөн көрдім. Трактат «Жақсы өмір дегеніміз не жəне
оған қалай жетуге болады?» деген сұрақтан басталады (ЕЕ 1. 1. 1214°15).
Сұрақтың екінші бөлігіне бес түрлі жауап (табиғат арқылы, оқу арқылы,
тəртіп арқылы, Құдайдың ықыласы жəне сəттілік арқылы), ал бірінші
бөлігіне жеті түрлі (даналық, ізгілік, лəззат, ар-намыс, бедел, байлық жəне
мəдениет) жауап ұсынылады (1. 1. 1214-32, 9). Аристотель екінші сұрақтың
кей жауаптарын бірден жаратпай тастайды: егер бақыт тек табиғатқа,
Құдайға немесе сəттілікке байланысты болса, онда ол адамдардың
құзырында болмас еді, олардың қолынан ештеңе де келмес еді (1.3. 1215°15).
Дегенмен екінші сұрақтың толық жауабы бірінші сұрақтың жауаптарына
байланысты. Аристотель осы мəселе бойынша біршама іздене келіп,
«Өмірді немен құнды етуге болады?» деген сұрақ қояды. Өмірде түрлі
жағдайлар болады: мысалы, ауру мен азап. Осылардың кесірінен адамдар
дүниеден баз кеше жаздайды, əрине, мұндай кезде олар нағыз өмір қызығын
сезіне алмайды. Балалық шақты да өмірдегі ең қымбат кезең деу – артық
болар еді, өйткені ақыл-есі дұрыс адамның көбі балалық шаққа қайта
оралғысы келмейді. Есейген шақта өзіміз тек белгілі бір мақсат үшін ғана
жасайтын нəрселер бар; алайда қолымыз ол мақсат-мұраттарға жетсе де,
төрт құбыламыз түгел, бақытты бола алмаймыз (1.5. 1215515-31).
Адам толыққанды өмір сүру үшін, əрине, алға қойған айқын мақсаты болуы
керек. Сондай мақсаттың бірі – лəззат. Тағам, сусын жəне жыныстық
қатынастың лəззаты өздігінен адам өмірінің лайықты мақсаты болу үшін
жеткіліксіз, тым тұрпайы: бірақ егер оларды эстетикалық жəне зияткерлік
лəззатпен үйлестірсек, онда біз адам баласы үнемі ұмтылатын мағыналы
мақсаттарды табамыз. Кей адамдар ізгі іс-əрекетке толы өмірді — яғни
ақшаны немесе билікті ғана көздейтін тұлғасымақтардың емес, нағыз
тұлғалардың өмірін қалайды. «Не үшін өмір сүресің?» деп сұрағанда:
«Ғаламдағы ғаламат тəртіпке «О, Жаратқан!» деп сүйсіну үшін», - деп жауап
берген Анаксагордың мысалындағы секілді, ғылыми толғаныстарға
арналған да өмір бар.
Сонымен, Аристотель «Жақсы өмір дегеніміз не?» деген сұраққа ықтимал
жауаптардың тізімін азайтып, үшеуін ғана қалдырды: даналық, ізгілік жəне
лəззат. Ойшылдың айтуынша, мұның бəрі өмір сүрудің үш саласын –
философияны, саясатты жəне лəззатқұмарлықты жекелей немесе үшеуін де
бақытпен байланыстырады (1. 4. 1215*27). Бұл үштік – Аристотельдің
этикалық ізденістерінің кілті. «Евдем» жəне «Никомах» трактаттарының
екеуінде де ізгілік, даналық (phronesis) жəне лəззат ұғымдары толық
талданады. Ал Аристотель бақыт туралы өз пікірін білдірсе, «бақыт ұғымы
өмір сүрудің дəстүрлі үш түрінің де жағымды жақтарын қамтиды» дер еді.
Бұл бағыттағы маңызды қадам – этика саласында əлеуеттілік пен
өзектіліктің метафизикалық талдауын қолдану болмақ. Аристотель ахуал
(hexis) жəне оны пайдалану (chrеsіs) немесе іске асыру (energeia)
арасындағы айырмашылықты ашып көрсетеді. Ізгілік те, даналық та –
ахуал, ал бақыт - əрекет, демек, оны əуелгі екеуі анықтай алмайды (ЕЕ 2. 1.
1219-39; NE 1. 1. 1098416). Дегенмен бақытқа апарар əрекет – ізгілікті
пайдалану немесе оны іске асыру. Даналық пен моральдық ізгілік əртүрлi
hexis болса да, олар əрдайым бір energeia-да бірге жүреді, сондықтан да
олар – бəсекелес емес, бақыттың ынтымақтасқан мүшелері іспетті (NE 10. 8.
1178°16-18). Аристотельдің пікірінше, лəззат дегеніміз – тиісті ахуалдың
кедергісіз жүзеге асырылуымен бірдей: демек, осы екі ахуалдың кедергісіз
жүзеге асырылуының нəтижесі деп есептелген бақыт – ізгілік, даналық
жəне лəззатқа толы өмір болады (ЕЕ 7. 15. 1249-21; NE 10. 7. 1177423).
Осы тұжырымға жету үшін талай беттен тұратын талдау мен дəлел қажет.
Біріншіден, бақыт өзінің ізгілікке сəйкес келетін əрекет екенін көрсетуге
тиіс. Бұл адам баласының міндетін немесе ерекше əрекетін (еrgоп)
қарастырудан туындайды. «Түрлі адам типтерінің (мысалы, мүсіншінің)
міндеттері болатыны секілді, – деп мəлімдейді «Никомах этикасы», – оның
жанының бөліктері мен мүшелерінің де белгілі міндеттері бар». Бұл қандай
міндет? Өсу мен қоректену емес екені айқын, өйткені олар – өсімдіктерге
байланысты іс. Сондай-ақ түйсікпен сезініп қана өмір сүру де емес, өйткені
ол – жануарларға тəн тіршілік. Бұл нақты іспен тығыз байланысты саналы
өмір, ақылмен үйлескен ішкі дүниенің əрекеті болуы керек. Сондықтан
адамның игілігі – өз міндетін жақсы атқаруы, яғни оның ішкі дүниесінің
ізгілікке сай əрекеті (NE 1. 7. 1098416). Іске асырылмаған ізгілік – бақыт
емес, ұйықтап өткізген өмірмен бірдей, ал ондай өмірді ешкім бақытты өмір
демейді (1.8. 109921).
Екіншіден, Аристотель ізгілік ұғымын талдауға тиіс. Адам ізгіліктері
алдыңғы тарауда талқыланған жанның бөліктеріне сəйкес жіктеледі.
Жанның вегетативті бөлігіне тəн ешбір ізгіліктің, мысалы, ас қорыту
тұрақтылығының тікелей адам игілігімен айналысатын этикаға еш қатысы
жоқ. Жанның қалау мен құмарлыққа қатысты бөлігі ақылдың бақылауында,
бұл – нағыз адамға тəн нəрсе: оның ерлік пен ұстамдылық сияқты жеке
моральдық ізгіліктері бар. Жанның рационалды бөлігі – зияткерлік
ізгіліктердің тұрағы.
Аристотель моральдық жəне зияткерлік ізгіліктер туралы
Моральдық ізгіліктер жайында «Никомах этикасының» 2-5-кітаптарында
жəне «Евдем этикасының» 2-3-кітаптарында айтылады. Бұл қасиеттер туа
біткен емес, тəжірибе арқылы жинақталады жəне өмірде іске асырылмаса,
өз-өзінен жойылады: олардың ақыл немесе есте сақтау қабілеттерінен
айырмасы осында. Олар тұрақты, сондықтан ашулану, қайғыру сияқты
уақытша көңіл ауанынан ерекшеленеді. Адамның жақсы əлде жаман болуы,
мақтауға тұрарлық əлде жазғыруға лайық болуы қасиеттердің жай ғана бар
немесе жоқтығынан емес, яки жай ғана құмарлықтың көрінісі саналмайды.
Бұл – мінез-құлықтың күйі, ол мақсат (prohairesis) жəне əрекет (praxis)
арқылы көрінеді (NE 2. 1. 1103°11-25; 4. 1105°19-1106°13; ЕЕ 2. 2. 122061-20).
Ізгілік жақсы мақсатта болады, ал бұл – жақсы өмір сүру жоспарына сəйкес
əрекет етуге берілер нұсқаулық. Аристотельдің айтуынша, моральдық ізгілік
жолындағы əрекеттер артықшылық пен кемшіліктен аулақ болады. Мысалы,
ұстамды адам тым көп ішіпжемеуге тырысады; алайда ол тым аз ішіпжеуден де аулақ болады. Ізгілік артықшылық пен кемшіліктің арасындағы
орта деңгейді, яғни дұрыс мөлшерде ішіп-жеуді таңдайды. Аристотель
дəстүрлі сипаттағы ерлік пен ұстамдылықтан басталатын ізгіліктер тізімін
талқылайды, оның ішінде жомарттық, шынайылық, бекзаттық жəне
жайдарылық бар, сонымен қатар əрқайсысының орта мəні қандай екеніне
қысқаша тоқталады.
Орта мəн доктринасы – орташа болу немесе жұрттың тек жуан ортасында
жүру туралы нұсқау емес. Аристотельдің пікірінше, жеудің, берудің,
сөйлеудің дұрыс мөлшері адамға байланысты өзгеріп тұрады: мысалы,
олимпиялық чемпионға арналған тағам мөлшері спортқа енді келген жас
жігітке сəйкес келмеуі мүмкін (2.6. 110653-4). Ненің дұрыс екенін біз өмірлік
тəжірибеден үйренеміз: бақылау мен түзету арқылы, мінез-құлқымыздағы
артықшылық пен кемшіліктер арқылы дұрыс мөлшерді табамыз.
Ізгілік тек əрекетке ғана емес, құмарлыққа да қатысты. Біздің
қорқынышымыз тым көп немесе тым аз болуы мүмкін, бойымыздағы
батылдық сол қорқыныш орынды болса – қорқуға мүмкіндік береді, ал
орынсыз болса – жүрегімізді рухтандырады. Біз махаббат машақатына
əбден құнығуымыз мүмкін немесе ол бізді мүлде Қызықтырмауы да
ықтимал: ұстамды адам қызығушылықтың тиiсті деңгейін таңдап,
нəпсіқұмар да, тым суық та болмайды (NE 2.7. 110751-9).
Əрекет пен құмарлықтың орта мəнінен басқа, ізгіліктер өз алдына да орташа
мəнді білдіреді, өйткені қарама-қарсы екі кемшіліктің арасындағы ортаңғы
орынды алады. Мəселен, батылдық – орташа мəн, оның бір жағында көзсіз
ерлік болса, екінші жағында қорқақтық бар; жомарттық - сарандық пен
ысырапшылдықтың ортасындағы жалғыз аяқ жол (NE 2. 7. 110751-16, ЕЕ 2.
3. 1220*36-1221-12). Бірақ əрекет пен құмарлықтың орта мəні бар да,
ізгіліктің өзіндік орта мəні жоқ: əрекеттің немесе құмарлықтың белгілі бір
түрі тым көп болса, ізгілік тым көп бола алмайды. Егер біз біреуді тым
батыл десек, оның іс-əрекеті ерлік ізгілігі мен көзсіз батырлық арасындағы
шекарадан өткені. Егер ізгіліктің артық болуы мүмкін болмаса, онда
кемшіліктің де аз болуы мүмкін емес, яғни ізгіліктің орта мəні
болмағандықтан, кемшіліктің де орта мəні болмайды (NE 2. 6. 1107°18-26).
Барлық моральдық ізгіліктер əрекет пен құмарлықтың орта мəні
болғанымен, бұл «іс-əрекет пен құмарлықтың əрқайсысы игілікті мəнге ие
бола алады» дегенді білдірмейді. Кейбір іс-əрекеттің мүлде дұрыс мөлшері
болмайды, себебі олардың кез келген саны тым көп: Аристотель мысал
ретінде, кісі өлтіру мен ойнас қылуды келтіреді. «Ойнастық дұрыс адаммен,
дұрыс уақытта жəне дұрыс жерде болды» деген ұғым жоқ. Сол сияқты, орта
мəн ұғымы қолданылмайтын құмарлықтар да бар: мəселен, қызғану мен
жала жабудың дұрыс мөлшері жоқ (NE 2. 6. 110708-17).
Аристотельдің ізгілікті орта мəн ретінде қабылдауы оқырмандарға əбден
жауыр болған ақиқат секілді көрінуі мүмкін. Шын мəнінде, бұл – əртүрлі
ықпалды жүйелермен қайшы келетін айрықша этикалық теория. Дəстүрлі
еврей немесе христиан доктриналарында моральдық заң тұжырымдамасы
(табиғи немесе анықталған) басты мəнге ие. Бұл моральдың тыйым салатын
жағына баса назар аударуға, жоламау қажет іс-əрекеттерді тізімдеуге алып
келеді: мысалы, «Декалогтің» көптеген уағыздары «Саған тыйым
салынады» деген сөздерден басталады. Аристотельдің пайымынша, кейбір
Sez Kazah ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Батыс философиясының жаңа тарихы, Антика философиясы - 22