Latin Common Turkic

Аққан жұлдыз - 25

Süzlärneñ gomumi sanı 3823
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1953
34.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
48.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
56.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
екпінімен үші аспанға көтеріліп ысылдаған бишікті ауаға сілтеп,
сартылдаған дыбысын шығарады да қояды. Оның аттарды жүргізетін жəне
бір əдісі – делбені тартыңқырап ұстау. Онысы аттарға, – «қатты желмесең
сабаймын» дегені. Таяқтан «оқымысты» болған аттар, айдаушының бұл
ойын айтпай ұғады, делбе босағанша дедектей береді. Шал көрші
ылаушыларға үнемі бұндай екпінмен келе бермейді. Ал қатты жүрсе,
қоңырау да қатты қаңғырлайды. Бұл жолы екпіндетуі, – қатты қаңғырлаған
қоңырау даусымен Сатыбалдыға. – «ерекше адам келе жатыр» дегенді
сездіру.
Сатыбалды бұл кезде үйінің қора ішіне қарайтын есігінің алдындағы
төбесі жабық, қабырғасы ашық зəуезңесіңде əлденені ермек қып отыр еді.
Даусы мəлім доға қоңырауының күмбірлеген үні құлағына шалынғанда,
«кім болды екен бұл? Қайда тоқырар екен?» деген оймен, орнынан тұрып,
қақпаға барып, оның қақ-жарлы жігінен сығалады. Екпіндей жортқан аттар
қақпасына қарай ойысқанда, – «ірі біреу болды ғой бұл!.. Үйіме түсуге
бұрылды ғой» деп, өз бетімен шалқасынан ашылып кететін қақпаның
салтқысын суыра қойды.
Бұл қақпаның үнемі жабық тұратын себебі, - қорада жемделетін бір топ
шошқа, əсіресе сирақтарының қысқалығы болмаса, өзге денесінің үлкендігі
атан өгіздей теңбіл қара түсті қабан сыртқа ұмтылып, ретін тапса шыға
қашатын еді, егер өйте қалса, маңайдағы огородтардың кез келгенін
тұмсығымен қопарып бүлдіретін еді. Кішкене күніңнен күтіп, ығыстырып
өсірген адамы Бошыбай ғана болмаса, қара қабан былайғы жұрттан қорқу
түгіл, айдайын десе тұра ұмтылып, қуып жеткенін сүзіп жығатын еді,
олардың кейбіреулерін мертіктіріп те тастайтын еді. Жұрт қару жұмсауға
Сатыбалдыдан бата алмайтын еді. Қабанның сондай мінезін білетін үй
адамдары, оны үнемі қамауда ұстайтын.
Қайдан кеп қалғанын кім білсін, Сатыбалды қақпаны ашқан кезде, қара
қабан, қасынан сып беріп көшеге шыға жөнелді. Оны қайырмақ болғанша,
жəмшік аттары қақпаға таялып қалды. Сатыбалды қайыру бермеген қара
қабанмен əуре боп жүргенде, торайларын ерткен үйірі де көшеге жапырлап
шыға келді.
– Бошыбай! – деп айғай салды, шошқаларына ие бола алмауына көзі
жеткен Сатыбалды.
Онда «айғай» дейтін айғай да жоқ еді тамағында арылмайтын лепсісі
барлықтан жəне өңешін май басқандықтан, даусы жіңішкере, булыға
шығатын, оның үстіне, осы бір тұста лепсісі үдеңкіреп, даусы қырылдап
қалған Бошыбай осы үйдің бадырағы. Жасы Сатыбалдымен тетелес, бала
күнінен бейнетте өскен оның түр-тұрпаты, тастардың жігіне шыққан
тырбық тораңғыдай қиқы-шойқы боп тарбиып қалған. Жасы егде
тартқанмен үйленбеген адам. Денесінің аттығынан жоғарғы жағы əдепкі
еркек сияқтанғанмен, тізелерінің арасы табан кездей алшақтанып тұратын
қотан - аяқта, сондықтан сыртқы ұсқыны тапырайған тап-тапал көрінетін.
Пышақ тигізбейтін, таралмайтын, бурылданған сақал-мұрты өртке
ұшыраған ұйпа-тұйпа көде сияқты да. Жал айларында жамаулы көйлекдамбалдан басқа киімді үстіне ілмейтін, жіңішке білектері мен
жіліншіктерін сидитып, дамбалының балағы мен көйлегінің жеңдерін түріп
алатын. Сақал-мұрт ерте шығып, ерте бурылдана бастаған ол, бала
шағынан үнемі шошқа күту қызметінде жүретін. Өзін «мұсылманмын» деп
ойлайтын оның шошқадан жиренуінде қисап жоқ. Ол шошқалардың өзі
түгел иісінен де жиіркеніп, жайлаған шақтарында, мұрнын шүберекпен
байлап алады. Сонда да күтеді жəне жақсы күтеді. Күткендері мейлінше
семіз болады. Торайларды да қолынан сол туғызып, сол өсіреді. Ол
боқтампаз кісі. «Танауыңды...» деген боқтық, оның аузынан еш уақытта
түспейді. Түсінде сандырақтаса да айтары сол. Кейде ол Сатыбалдының,
өзін де, балаларын да «танауыңды...» деп сыбап алады. Ырысы көретін
Бошыбайдың ол боқтауын Сатыбалды еш уақытта кек кермей, «болды,
шошқа, болды!» деп күледі де қояды.
Кейде, ашуы қатты келгенде, Сатыбалдының Бошыбайды сабап алатыны
да болушы еді. «Ит ашуын тырнадан алады» дегендей, қайыру бермеген
шошқалардың ашуын, талтаңдай жүгіріп келе жатқан Бошыбайдан алып,
жақындай берген оған Сатыбалды майлы жұдырығын көміп-көміп жіберді.
Бұндай сабауға үйренгендіктен бе, əлде, тегеуіріні əлсіз майлы жұдырық
батпай ма, – Бошыбай елең-алаң қыла қоймады. Сатыбалдының одан əрі
төмшетеуіне, екпіндеп келген аттар, қақпадан өре шыққан шошқаларға
жəне Бошыбайды сабаған Сатыбалдыға соқтығып қала жаздап қақпаның
жақтауына тіреле əрең тоқтады.
Бұл көрініс өзгелерден гөрі Шоқанға қызық көрінді. Кеше Ташатпен
жанжалдасқаннан кейін, оның туыстарына көз ғып, «сенен-ақ өлетін
болдым-ау!» деп, жұмсақтау болса да Шыңғыс Шоқанды шапалақпен бірер
рет тартып қалған. Қылмысын мойындаған Шоқан, батпаса да батқандай
əсер қалдырмақ боп, шапалақ тиген жағын алақанымен баса қойған. Тағы
да ұрмақ болғандай, Шыңғыс Шоқанға ұмтыла бергенде, біреулер араша
түсіп тигізбеген. Шоқан содан кейін, мініп келген күйме ішіне кірген еді де,
шақырған ас-суға да бармай, таң атқанша тым-тырыс жатып алған еді. Ол
оқуға бармай кері қайтуға зауқы соққанын айтқанда, түні бойы қасында
болған Аба:
– Өзің білесің, Қанашжан менің өзімнен артылар ақылым жоқ.
Дегенмен, əкеңнің еркіне де көнгенің жөн.
– «Мекіре балықтың тұмсығы тасқа тимей қайтпайды» дегендей, ханиемнің сені Омбыға апармай көңілі көншімейтінін көріп келеміз. Əке ғой
ол. Күші де келеді саған. «Өшпейтін дауды өспейтін ұл қуады» дегендей,
болмайтын іске несіне тырмысасың. Əкеңнің маңдайына тиіп жүрген соққы
аз емес. Соның үстіне «тілін өзге түгіл туған баласы да алмайды екен»
деген атақ жақсы ма. Бар, апара жатқан Омбысына. Ар жағын көрерсің, –
деген. Бұл ақылды іштей мақұл көрген Шоқан, əкесі Ыстаптан ылау алып
ілгері жөнелмек болғанда, ешбір сыр білдірмеген. Ылауға ризашылығымен
отырған ол, шалдың қасына қатар мінген де, есіріктерінің ешқайсысына
жолшыбай тіл қатпаған.
Енді міне, Сатыбалдының өзін жəне шошқаларын көргенде, Шоқан
алақандарын шапалақтап, қарқылдай күліп жіберді.
– Саған не болды?! – деген əкесіне:
– Қызықты көрмей тұрмысың? – деді ол.
– Не қызық?
– Анау шошқа ма, адам ба? – деді ол, саусағымен Сатыбалдыны нұсқап.
– Тиыш отыр, ойбай! – деп Шыңғыс Шоқанды жұдырығымен нұқып
қалды.
– Шошқадан ауған жоқ! – деді Шоқан, əкесінің нұқуын тыңдамай. –
Нанбасаң, анау қара қабанға қара да, жуан адамға қара!.. Айырмалары
біреуі – екі аяқты да, біреуі – төрт аяқты. Құдайшылығыңды айтшы, басқа
денелері бір-біріне ұқсас емес пе?
– «Қой!» дедім ғой, Қанашжан, – деді Шыңғыс Шоқанның құлағына
аузын тақай, ақырын сыбырлап, зілді үнмен. – Сол жуаның біз іздеп келе
жатқан адам болу керек.
– Бола берсін. Көргенді айтқанның несі айып?..
– Өшір, үніңді!.. Бізге беттеді... Естіп қалар...
Дауыл ырғалтқан домалақ қара кигіз үйдей теңселе басқан Сатыбалды,
Бошыбайды сабауын доғарды да, қақпа алдына кідірген жолаушыларға
беттеді. Оның кім екенін аңғартпақ болған ылаушы шал:
– Садько деген бай – купец осы болады, асыл туыстым, – деп сыбырлап
қалды Шыңғысқа.
Шыңғыс оған күймеде отырып, я түсіп амандасудың қайсысы қолайлы
екенін ойлағанша, шал арбадан жерге сырғыды да, қолын берген
Сатыбалдының құлағына əлденені сыбырлады. Оның біртіндеп айтқан
сөздері «Ханның бурылданған сақал-мұрты өртке ұшыраған ұйпа-тұйпа
көде сияқты да. Жал айларында жамаулы көйлек-дамбалдан басқа киімді
үстіне ілмейтін, жіңішке білектері мен жіліншіктерін сидитып,
дамбалының, балағы мен көйлегінің жеңдерін түріп алатын. Сақал-мұрт
ерте шығып, ерте бурылдана бастаған ол, бала шағынан үнемі шошқа күту
қызметінде жүретін. Өзін «мұсылманмын» деп ойлайтын оның шошқадан
жиренуінде қисап жоқ. Ол шошқалардың өзі түгіл иісінен де жиіркеніп,
жайлаған шақтарында, мұрнын шүберекпен байлап алады. Сонда да күтеді
жəне жақсы күтеді. Күткендері мейлінше семіз болады. Торайларды да
қолынан сол туғызып, сол өсіреді. Ол боқтампаз кісі. «Танауыңды...» деген
боқтық, оның аузынан еш уақытта түспейді. Түсінде сандырақтаса да
айтары сол. Кейде ол Сатыбалдының өзін де, балаларын да «танауыңды...»
деп сыбап алады. Ырысы көретін Бошыбайдың ол боқтауын Сатыбалды еш
уақытта кек көрмей, «болды, шошқа, болды!» деп күледі де қояды.
Кейде, ашуы қатты келгенде, Сатыбалдының Бошыбайды сабап алатыны
да болушы еді. «Ит ашуын тырнадан алады» дегендей, қайыру бермеген
шошқалардың ашуын, талтаңдай жүгіріп келе жатқан Бошыбайдан алып,
жақындай берген оған Сатыбалды майлы жұдырығын көміп-көміп жіберді.
Бұндай сабауға үйренгендіктен бе, əлде, тегеуіріні əлсіз майлы жұдырық
батпай ма, - Бошыбай елең-алаң қыла қоймады. Сатыбалдының одан əрі
төмендеуіне, екпіндеп келген аттар, қақпадан өре шыққан шошқаларға
жəне Бошыбайды сабаған Сатыбалдыға соқтығып қала жаздап қақпаның
жақтауына тіреле əрең тоқтады.
Бұл көрініс өзгелерден гөрі Шоқанға қызық көрінді. Кеше Ташатпен
жанжалдасқаннан кейін, оның туыстарына көз ғып, «сенен-ақ өлетін
болдым-ау!» деп, жұмсақтау болса да Шыңғыс Шоқанды шапалақпен бірер
рет тартып қалған. Қылмысын мойындаған Шоқан, батпаса да батқандай
əсер қалдырмақ боп, шапалақ тиген жағын алақанымен баса қойған. Тағы
да ұрмақ болғандай, Шыңғыс Шоқанға ұмтыла бергенде, біреулер араша
түсіп тигізбеген. Шоқан содан кейін мініп келген күйме ішіне кірген еді де,
шақырған ас-суға да бармай, таң атқанша тым-тырыс жатып алған еді. Ол
оқуға бармай кері қайтуға зауқы соққанын айтқанда, түні бойы қасында
болған Аба:
– Өзің білесің, Қанашжан менің өзімнен артылар ақылым жоқ.
Дегенмен, əкеңнің еркіне де көнгенің жөн.
Мекіре балықтың тұмсығы тасқа тимей қайтпайды» дегендей, ханиемнің сені Омбыға апармай көңілі көншімейтінін көріп келеміз. Əке ғой
ол. Күші де келеді саған. «Өнбейтін дауды өспейтін ұл қуады» дегендей,
болмайтын іске бекіне тырмысасың. Əкеңнің маңдайына тиіп жүрген соққы
аз емес. Соның үстіне «тілін өзге түгіл туған баласы да алмайды екен»
деген атақ жақсы ма. Бар, апара жатқан Омбысына. Ар жағын көрерсің, –
деген. Бұл ақылды іштей мақұл көрген Шоқан, əкесі Ыстаптан ылау алып
ілгері жөнелмек болғанда, ешбір сыр білдірмеген. Ылауға ризашылығымен
отырған ол, шалдың қасына қатар мінген де, серіктерінің ешқайсысына
жолшыбай тіл қатпаған.
Енді міне, Сатыбалдының өзін жəне шошқаларын көргенде, Шоқан
алақандарын шапалақтап, қарқылдай күліп жіберді.
– Саған не болды?! – деген əкесіне:
– Қызықты көрмей тұрмысың? – деді ол.
– Не қызық?
– Анау шошқа ма, адам ба? – деді ол, саусағымен Сатыбалдыны нұсқап.
– Тиыш отыр, ойбай! – деп Шыңғыс Шоқанды жұдырығымен нұқып
қалды.
– Шошқадан ауған жоқ! – деді Шоқан, əкесінің нұқуын тыңдамай. –
Нанбасаң, анау қара қабанға қара да, жуан адамға қара!.. Айырмалары
біреуі – екі аяқты да, біреуі – төрт аяқты. Құдайшылығыңды айтшы, басқа
денелері бір-біріне ұқсас емес пе?
– «Қой!» дедім ғой, Қанашжан, – деді Шыңғыс Шоқанның құлағына
аузын тақай, ақырын сыбырлап, зілді үнмен. –Сол жуаның біз іздеп келе
жатқан адам болу керек.
– Бола берсін. Көргенді айтқанның несі айып?..
– Өшір, үніңді!.. Бізге беттеді... Естіп қалар...
Дауыл ырғалтқан домалақ қара кигіз үйдей теңселе басқан Сатыбалды,
Бошыбайды сабауын доғарды да, қақпа алдына кідірген жолаушыларға
беттеді. Оның кім екенін аңғартпақ болған ылаушы шал:
– Садько деген бай - купец осы болады, асыл туыстым, – деп сыбырлап
қалды Шыңғысқа.
– Осы, есі дұрыс бала ма? Жынды бала ма? – деп те қалды.
– Дұрыс еді, – деді қысылып отырған Шыңғыс, – не шайтан
түртпектегенін қайдан білейін.
Шайға қанып, сыртқа желпініске шыққанда Шыңғыс:
– Тыямысың күлкіңді, болмаса, өзіңе тағы да бірдеме керек боп тұр ма?!
– деп, жұдырығын түйген, тістенген кескінмен жақындаған:
– Ұр! – деді Шоқан тайсалмай.
– Ұрмағанға қара жер! – деді Шыңғыс. – Қайда барсаң сыймайтын
болдың ғой сен!.. Аяқ басқан жерің – бүліншілік!.. Осынау аумағы ауылдың
қотанынан үлкен үйге де сыймайық деп отырмыз ғой енді, сенің
кесіріңнен.. Не, қой күлкіңді. Қоймасаң аттанайық!..
– Шоқан «қоям», «қоймаймын» демеді. Оның тек айтқаны:
– «Бүлікшіл» десең, құтылғалы келе жатырсың ғой, əке. Ескертерім:
қашан құтылғанша қолыңды тигізбе, енді. Егер тигізсең, ұзындығы
тұсаудай ғана жіп жалынсын.
– Ол не жіп? – деді Шыңғыс шала түсінгендей.
– Асылып өлем.
Шыңғыс үндемей қалды.
– Рас айтам, – деді Шоқан шегелеген дауыспен. – Нанбасаң қол қатып
көр!.. Е, құдай, көрінген шошқа үшін сабай берсең, жаным қала ма?..
Шыңғыс үндемей қалды. Баласының бұрын да, осы сапарға шыққалы да
істеп жүрген мінез - қылығына қарағанда, ондай батылдыққа баруы
мүмкін-ақ. Аталастарында асылып өлгендер де, жарылып өлгендер де
болған. Бұның да сөйтпеуіне кім кепіл?
«Сөйтуі мүмкін» деп баласынан қорыққан, оның күлкісін де тыя алмаған
Шыңғыс, сол күнгі кеште кірпі терісінен жасалған төсеніште отырғандай
халде болды. Сонда Шоқан күлейін деп күлмейді - ау, ұмытқысыз əсер
қалдырған манағы көрініс есіне түсе қалса, ықтиярынан тысқары күліп
жібереді. Есінен шығарайын десе, шошқалар мен Сатыбалды семьясынан
алған əсерлері сиреудің орнына қоюлана түседі.
Баласының неге күліп отырғанын Сатыбалды түсініп қалар деп,
Шыңғыс қатты сасқалақтауда. Ол Шоқанның жынды баладай қарқылдап
күлу себебін мана қақпа алдында жорамалдап, іштей тыжырынған да
қойған. Содан кейін, сол сезімі ширатыла түспесе əлсіреген жоқ.
Көлденең кісімен шүйіркелесе қою əдетінде жоқ Сатыбалды, Шоқанға
өшіге түсу салдарынан тіпті тұйықтанып, жолаушылардың өздері бірдеме
сұрамаса, үн қатпай тым -тырыс отырып алды. Сұраған сөзге де ол
тұжырымды, қысқа ғана жауап берді.
Осындай жағдайда Шыңғыс онымен қалай тілдеспек. Оның үйіне
неліктен соғып отырғанын қалайша айтпақ?
Рең бермеген Сатыбалды Шыңғысты сыбағасынан қаққан жоқ. Ол
үйінде жүретін қазақ жігіттерінің біреуіне бір семіз қойды сойдырды да,
етін түгел астырып, үстіне сүрленген тұтас жал, жая, қазы, қарта салдырып,
жүргіншілерге арналған үйінде қазақша ұлан-асыр қонағасы берді. Жəне
Шыңғыстың мұсылмандығын есте тұтып, ас-суын қазақтарға даярлатты.
Жататын бөлмесіне, қазақша белуардан төсек салдырды. Ал,
Сатыбалдының өзі қабақ маңына жоламай, ас ішкенде келмей, үйінде
сіресіп жатып алуы, Шыңғысқа өте ауыр соқты. Жұмсақ құс төсекте түні
бойы дөңбекшіген ол, көрер таңды көзінен атырды. Сонда, бірде – іштей.
бірде дыбысын шығара айтқаны: – «Ə, құдай, күнімді Сатыбалды шоқынды
сияқты шошқаларға түсіргенше, алсаң нетті!!.»
Ертемен тұрып сұрастырса, Сатыбалды əлдене жұмысымен кетіп қапты.
Бірақ ылаудан да қақпай, кісі отыруға арналып жасалған сəнді бричкаға екі
əдемі арғымақты пар жеккізіп, «қалаған жеріне апар» деп, Бошыбайды
даярлап қойыпты. Шошқаларды күтуден безіп болған Бошыбай, аз уақытқа
болса да бойын жазғысы кеп, бірден ризаласты. Олар жүріп кетті.
Тағы да тым-тырыс. Түні бойы көз шырымын алмаған Шыңғыс, былай
шыға қалғи бастады. Ойшыл Драгомиров көрген-білгендерін ақыл
таразысына салумен əуре боп келеді. Түні бойы жақсы ұйықтап денесі де,
ойы да сергіп тұрған Шоқанның Қабаннан шыға ермегі Бошыбай болды.
Бұл шал оның ойын алғашқы көргеннен-ақ бөлген еді. Қазақтың
«Қаңбақшал» дейтін ертегісін жақсы білетін Шоқан, түр-тұлғасына қарап,
«мынау дəл сол сияқты ғой» деп қалған да. Содан кейін, Бошыбайды
көрген сайын жорамалы күшейе түсіп, жүріс-тұрысын, мінезін,
қылықтарын, сөз əлпетін бақылауға кіріскен. Сонда аңғарғаны, –
Қаңбақшал сияқты бұл да айлакер, тəсілқой, қулықшы, күлдіргіш екен.
Кеше кешке қарай Сатыбалды үйінін, төңірегіне жиналған шақта еркек əйелі, кəрі-жасы аралас қазақтардың саны бірталай болған. Киімкешектеріне, сөз жобаларына қарағанда, бəрі де кедей, біреулері
Сатыбалдыға жалшылар, біреулері – көрші-қолаңдар əзіл түрлеріне
қарағанда, біреулері – мұсылмандар, біреулері – шоқындылар сияқты; «ет
дегенде бет бар ма» дегендей, «қызылшыл» қазақтар, қонаққа қой
сойылуын пайдаланып, сорпам-суын ішуге жиналған көрінеді, сөз
əлпеттеріне қарағанда, Сатыбалдының үйі бұндайда бейілін кеңге салып,
қонақтан қалған-құтқан тамақты олардан аямайтын сияқты... Ақысын
ұттырмайтын, есепқор Сатыбалды, олардың күшін осындай «өкпе»
тастаумен кейде арзан, кейде тегін пайдаланатын еді.
Бошыбай сол қазақтардың күлдіргісі екен. Кейініректе балалардан
бастап, еңкейген кемпір-шалдарға дейін оның қылжақтаспайтыны жоқ
екен. Өзі бейпіл - ауыз, екі сөзінің бірі - боқтау... жəне «еркек» демей,
«əйел» демей «кəрі» демей, «жас» демей, кез келгенін сыбай береді екен.
Онысын кек көрер жан жоқ сияқты. Бəрі де ашулану орнына күледі, тыю
орнына шаптап, ойындарын үдете түседі. Бошыбайдың қылжақсыз
кеңестері де көп екен. Бəрі де қызғылықты, бəрі де күлкілі...
Осындай жағдайын көрген Шоқан, Бошыбайды Қабаннан шыға
айналдырып еді, ол ырқына көне кетті. Кеңесіп көрсе, Бошыбайдың
əңгімелерінде, əсіресе ертегілерінде түп жоқ жəне бəрі де өлердей қызық.
Ол насыбайшы екен. Қошқардың қоржын терісінен илеп жасаған, аузы
бүрмелі шөнтегіне насыбайды мол үгіп салады екен де, кеңес кезінде əлсін
-əлсін атып, көйіте береді екен. Астыңғы ерніне мол ғып салатын
насыбайы, сілекейі мен ағып таусылады екен, саусағымен алып тастамайды
екен, сондықтан да ұйысып жүретін сақалы сауыстан арылмайды екен.
Насыбайдан ба, əлде зақымы бар ма, Бошыбайдың жаялықтай үлкен
аузында дүрдиген қалың еріндерінің көгілдір түсті терілері үнемі тілім-тілім
боп жарылып жүреді екен.
Шоқанға əуелгі айтқан кеңестерін келте қайырып отырған Бошыбай,
біраздан кейін «Қыран – қарақшы» немесе «Жалғыз көзді жалмауыз»
сияқты ұзақ ертегілерге түсіп кетті. Қабаннан шыға, Құтырлағанды
(орысша – Екатериновка), Куқаланы (орысша – Островка) баса, Капитанға
тартатын жол аса даңғыл еді жəне сол бір тұста жаңбыр болмай құрғақ
тұрған. Соны бойлай талай жүрген аттар, дағдылы бұлаң-құйрығына
салып, жолдан жазбай айдаусыз жортады да отырады. Көзі бақырая, аузын
аша, иегін екі алақанымен бірдей тіреп отырған Шоқан, əңгіме оқиғасының
сырына қарай кейде күледі, кейде, кейбір аянышты тұстарда үрейі ұшып,
бір сəттерде көзіне жас та кеп қалады....
Міне, əңгіменің осынша қызықтығынан «араларының алшақтығы қырық
шақырым» дейтін Куқалаға қалай жеткенін олар білмей де қалды.
Бұл да екі үлкен көлдің арасындағы ені тар дөңеске салынған станица
еді. Біреулер оны «Балан мен Қызылжардың, аралығындағы станиңалардың
бəрінен бұрын осы орнапты» дейді.
Куқаланың атаманы – Андрей Бекетов, Шыңғыстың Кенесарыны
Арқадан бірге қуысқан жорықтас жолдасы еді. Жəне екеуі дос та. Кенесары
Түркістан жаққа ауып кеткеннен кейін, Шыңғыс Құсмұрын дуанына аға
сұлтан болғанда, Бекетов туған жері – Қуқалаға кеп, атаманы сайланған.
Құсмұрыннан Омбыға барған бірер сапарында Шыңғыс Бекетовке əдейі
соғып, аунап-қунап кеткен. Сондай досына бұл сапарында да соқпақ ниетін
Қабаннан аттанарда Бошыбайға ескертіп қойған.
Қабаннан шыға қалғыған Шыңғыс Қуқалаға жеткенше қалғыды.
Қаланың батыс шетіне жақын жерде, сирек қайыңдары мейлінше жуандап
өскен шоқ ағаш болушы еді. Ішінде, сол маңайдағы Көшебе руынан
шыққан атақты бай – Ырсай ауылының зираты бар. Ырсай Россияны
жақтайтын адам болған. Абылай хан тұқымынан Россияға қарсылардың
бірі – Əбайділдəні казак-орыстар осы жақтан қуғанда, Ырсай басшылық
еткен екен дейді. Сондықтан ел, патша үкіметінен хорунжий чинін алған.
Островканың «Куқала» аталатын себебі, оның казак-орыстары осы араға
келіп ірге тепкенде, «мал баспасын» деп, Ырсай ауылының зиратын терең
ғып айнала орнатқан, «бір қабырдан түнде шырақ жанады» деп, шарбақпен
қоршатып қойғаны сол Ырсайдың атасы – Жоламанның зираты екен дейді.
«Осының бəрі - Ырсайдың көңілін табу үшін жасалған» деп, қазақтар
станицаның атын «Куқала» қойған...
Қалғыған Шыңғысты Бошыбай Ырсай ауылының зиратына жақындай
бере оятты. Жолда зират кездессе, атын тоқтатып, жерге түсіп,
«аруақтарға» дұға оқу Шыңғыстың ежелгі əдеті еді. Бұл жолы да сөйтіп,
дұғасын оқып болғаннан кейін:
– Андрей Бекетовтің үйін білетін бе едің? – деді ол Бошыбайға.
– Білем.
– Ендеше, тарт соған.
Олар тақтай шатыры да, өн бойы да көп жыл жасап қоңырланған үлкен
ағаш үйдің алдына келсе, ашық қақпаның сыртқы босағасында жатқан
жуан келте бөрененің үстінде, ясаулдың жазғы киімінде, қаба сақалы мен
қалық дудар шашы бурылданған орыс, түтінін бұрқырата трубка тартып
бөрененің үстінде отыр екен. Ол таянып келген жолаушыларға мəн
бергендей, одырая қарай қалды да, əлдекімін танығандай кескінмен,
орнынан тұрып, бастары тежелген аттарға беттеді. Таялып келіп;
– Хаталаспасам, сіз Шыңғыс Валиевич боларсыз? – деді. «Бұл кім?»
дегендей қарай қалған Шыңғыс та сақалдыны шырамытып:
– Николай Ильич болмаған едіңіз! – деді.
– Иə, сол, Потанин!
Шыңғыс арбадан қарғып түсіп, екеуі құшақтаса кетті...
Олар мауқын басқанша, біз оқырмандарға Николай Ильичтің кім екенін
қысқаша таныстырып алайық. Россияның Ертіс бойын он сегізінші
ғасырдың басынан отарлануға кірісуі мəлім. Сонда І-Петрдың бұйрығымен,
Тобыл қаласынан подполковник Бухгольц басқарып аттанған орыс
воеводтарынан Ертіс бойына орыстың бірінші қаласы болып түскен
Ямышеваға Аркадий Потанин атаман болып қалған. Бұл, 1715 жылы. Аз
жылдан кейін, Ертіс бойына Омбы мен Семей қалалары ірге теуіп
молайғанша, Ямышева - шығыс жақтан - қытайлардың, оңтүстік жақтан –
Орта Азия хандықтарының, батыстан -Россияның саудагерлері қысы-жазы
ағылып, сауда қатынасын жасап жататын жерлері болған. Соның бəрін
Аркадий Потанин басқарған.
Ащылыөзек бойына казак-орыстар 18-ғасырдың екінші жартысынан
бастап орнайды. Сол кезде Қызылжар мен Алтынтөбе (Троицк) арасына
бірінші болып ірге тепкен – біз жоғарыда атаған Куқала екен. Осы қалаға
бірінші болып мекен салған адам, Аркадийдің баласы – Илья екен. Ол –
Шыңғысқа Куқалада кезігіп тұрған Николайдың əкесі.
Илья Николайды 1813 жылы казак-орыс балаларынан офицерлер
даярлау мақсатымен Омбыда ашылған училищеге оқуға береді, Николай ол
оқуды 1816 жылы жиырма жасында корнет чинімен бітіреді. Содан кейін
біраз жыл училищенің өзінде, ішкі тəртіпті сақтайтын урядник қызметін
атқарады. Осы кезде Шыңғыс училищенің азиялық бөліміне оқуға түседі.
Қазақуар Николай Шыңғыстың шешесі Айғаныммен де танысып, араласқұралас болып кетеді. Шыңғыс оқуын бітіргенше сол үймен тығыз
байланысты болады.
Николай Ильич пысық та, зирек те, соғыстың сол кездегі айла-əдісіне
білгір де адам екен, сондықтан Қоқан хандығының 1829 жылы Петербургке
келіп, патшаға жолығып, сыйлар алып Омбыға келген өкілін Қоқанға дейін
жеткізіп салған казак-орыс жүздігін басқарады. Осы сапарында ол, Қоқан
хандығын Россияға қалай бағындырудың алғашқы жоспарын жасап
қайтады. Кейін, Арқадағы қазақтардың көтерілісін басқан отрядпен,
Николай Созақ қаласы арқылы Шымкентке дейін барып, бұл жолы
Түркістан мен Ташкентті Россияға бағындырудың жоспарын жасайды. Сол
жорықтан қайтқаннан кейін отставкаға шығады да, туыстары тұратын
Ямышеваға оралады. Баян аула станицасына келіп, артиллерия капитаны –
Турниннің Варвара Филипповна есімді қызына үйленеді. Содан кейін
Ямышевада жыл ғана тұрып, Баян аула дуанының аға сұлтаны,
Шыңғыстың балдызы – Шорманның Мұсасына тілмаш боп қызметке
кіреді. Тағы біраз жылдан кейін капитанға ауысады да, бір жағынан
сондағы əскери бөлімшенің штаттан тысқары атаманы болып, екінші
жақтан, саяхат сапарларын сипаттайтын еңбектер жазуға кіріседі. Чині –
подполковник.
Ол Варварадан жеті-сегіз бала көреді. Үлкен ұлы – Григорий
Ямышевада, одан кейінгі екі-үш баласы – Баянда, кейінгілері – Капитанда
туады.
Өзінен бастап, семьясының барлық мүшелері қазақтармен аралас
өскендіктен, бəрі де қазақ тіліне мейлінше жетік. Григорий кейін, қартайған
шағында жазған өмірбаянында: «Жалпы Ямышеваның тұрғындары,
олардың ішінде - біздің семья орыс жəне қазақ тілінде қатар сөйлейтін еді,
казак-орыстың қыз, бозбалалары үйде де, көшеде де орыс əндерімен қатар
қазақ əндерін айтушы еді, қазақ ғұрпын орыс ғұрпымен бірдей қолданушы
еді» дейді.
Міне, сондай семья Николай Ильич Шыңғыспен кездескенде,
Капитаннан Куқаладағы туыстарына келіп қонақтап жатыр еді.
Шыңғыс пен Николай құшақтарын жаза бергенде, қақпа ішінен кадет
корпусы шəкірттерінің жазғы формасындағы Григорий шыға келді. Жат
жолаушыларға таңырқай қарап тоқтай қалған оны:
– Үлкен ұлым. Қазақша аты – Күркерей, орысша аты – Григорий, – деп
таныстырды Николай Шыңғысқа.
– «Қазақша ат дегені несі?» дегендей қараған Шыңғысқа:
– «Ақсары Керей, Құрсары Керей» дегендер бар емес пе, қазақта? – деді
Николай күлімсірей қарап.
– Бар.
– «Күр» деген сөздің не екенін білмеймін. Бірақ «қазақ білмей
қоймайтын шығар, ондай атты» деп, мен «Күрсары Керейге ұқсас болсын»
деп, «Күркерей» қойдым, егер оны атау қиын болса, «Керей» дей бер, –
деді.
Шыңғыс Николайдың қазақша жақсы білетіндігіне риза болғандай күлді.
– Əкеңе сəлем бер! – деді Николай баласына, Шыңғысты нұсқап. Бала
тайсалмастан таза қазақша:
– Ассалау мағалайкүм! – деп, қолын ұсынды. Бұнысына тіпті риза болып
кеткен Шыңғыс:
– Уағалайкүм-əссəлəм! – деп қолын алды да, – өркенің өссін, бақытты
бол! – деп арқаға қақты.
Қызғаншақ Шоқан, орыстың «төреше» киініп тылтия қалған баласын
ұнатпады. Оның таңданғаны: əкелі-балалы екеуінің қазақ тіліне судайлығы.
Оның өткір көзі əке мен баланың біріне-бірі айна-қатесіз ұқсайтынын да
тез шалды: əкесі шарғалау бойлы, баласынын, да денесі сондай болатын
сыйқы бар; əкесі қоңырлау өңді, баласы да сондай; əкесінің сақал-шашы
қара сарғылт, баласынын, шашы да сондай, басын дударланған қалың шаш
жауып тұрғанмен, «тақия сыймас шекелім» дегендей, əкесінің шекесі
жалпақ, екен, маңдай жағына кекіл ғана қойған баласының да шекесі
сондай, бетінің көзінің асты мен мұрнының үстінен басқа жерін қалың қаба
сақал-мұрт жапқан əкесінің бет сүйегі шығыңқылау, қалмақ кескінділеу
екен, баласының беті де сондай, əкесінің кішірек мұрны таңқылау, баласы
да сондай, əкесінің көздері шүңіректеу, кішілеу, баласы да сондай.
Біріне-бірі айнымай тартқан əке мен балаға қарай қалған Шоқанды,
Шыңғыс Николайға:
– Балам. Оқуға əкеле жатырмын, – деп таныстырды да. – Түс,
Қанашжан, сен де сəлем бер, бұл кісіге! – деп Николайды нұсқады.
Қазақтың орысқа мұсылманша сəлем беруін бұған дейін көрмеуден бе,
əлде қирақылығы ұстай қалды ма, Шоқан бетін теріс бұрды да, арбадан
түспеді. Ол қылығын ұнатпаған Шыңғыс, «Николайдың көңіліне келмесін»
дегендей:
– Орыс арасына үйренген жоқ еді, əрі еркелеу, – деді.
– Оқасы жоқ, – деді Николай. – Ал, қалай болады бұл, Шыңғыс
Валиевич? Менің үйім – Капитанда. Мұнда туыстарым тұрады. Соларға
қатыныммен, балаларыммен қонаққа келіп жатырмын. Менімен бірге
қонақтайсың ба, əлде Капитанға барамыз ба?
Мол ет қала тұра, «бұл əкең – Уəлінің сыбағасы» деп құлын сойғызды.
Үшінші күні «шешең - Айғаным бəйбішенің сыбағасы» деп ту қой
сойғызды. Төртінші күні де қой соймақ еді, «қанын ішеміз бе оның. Осы
үйдегі өлі ет жетеді» деп Шыңғыс ұлықсат етпеді. Бесінші - аттанар күні
«өз сыбағаң, жəне балаңның сыбағасы» деп екі марқаны қатар сойғызды.
Сонда, соншама етті Шыңғыстың өзіне ғана жегізе берген жоқ. Маңайдағы
Көшебе руының Шыңғысқа зыйттығы барын естіген ол, өзінің де,
Шыңғыстың да беделін көтере түсу үшін, сол рудың байлары мен билерін
қасақана шақырып, табақтас етті. Олардың келмеске шарасы жоқ
Потанинның бұл станицада беделді адам екенін біледі, өшіге қалса, азулы
да адам жəне оларды шақырудың залалы да жоқ, əскер тұрған станицада
Шыңғысқа қарсы қылық көрсете алмайды... Қонаққа амалсыз келген
Көшебелер, сыпайылық қып Шыңғысты қонаққа шақырған болып еді:
– Күтіп жіберуге күшім жетеді, – деп Потанин жібермеді. Барғысы келе
қоймаған Шыңғыс «Потанин біледіні» сылтау етті.
Николай əңгімелерін жұрт көзінше де айтады, оңашада Шыңғысқа да
айтады, қандай жағдайда айтса да Шоқан қарама-қарсы жүресінен отырып
алады да, зейін қоя бар ынты-шынтымен, көздерін айырмастан тыңдайды
да отырады. Түнде де сөйтіп, қалжырап барып қалғиды.
– Мынау балаң ба, Шыңғыс Василиевич, – деп қояды Николай Потанин
сондай шақтарда, – тірі болса, бұл балаң нағыз саяхатшының өзі болады.
Потанинның үйінде жатқанда, Шыңғыстың, қорыққаны, «баласы оның
баласымен шекісіп қап, тағы да шырқ бұза ма» дегендік еді. Шоқан
Григорийге алғаш осқырына қарағанмен, арты олай болмады. Мүмкін, өр
кеуде балаға жаны өш Шоқан, алғашқы осқырынған қалпымен кете барар
ма еді, қайтер еді, егер жанасуды момын, жатық мінезді Григорийдің өзі
бастамаса. Ол Шоқанмен түйдей құрдас екен. Кішкене күнінен қазақ
балаларымен аралас өскен ол Шоқанның да қыбын тауып өзіне тез үйір ғып
алды. «Григорий» деуге тілі келе қоймай, «Күркерей» деуді де қиынсынып,
атын «Керей» қойып алды да, одан жұбын жазбай, кеңеске алданбаған
сағаттарының бəрін бірге өткізді. Асықты да бірге ойнады, атқа да бірге
мінді, станица іргесіндегі шалқар көлге де бірге шомылды, асты да бірге
ішті, «балалар бөлмесіндегі» жалпақ ағаш кроватьқа да құшақтасып бірге
ұйықтады.
Шоқан бұның бəрін əдейі, белгілі бір мақсатпен істеп жүр. Сұрап
білуінше, алғаш Капитанның бастауыш школасын бітірген Керей, 1845
жылдың күзінде училищеден Кадет корпусына айналған оқуға ауысқан
екен де, 46 жылдың басынан оқып, биыл көктемде корпустың бір курсын
тауысып, үйіне жазғы демалыста келген екен, Омбыға жуық арада жүрмек.
Оның естуінше Шоқан да сол оқуға түскелі бара жатыр. Сондықтан елеусіз
түрде школа жайын сұрастырып алмақ.
Sez Kazah ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Аққан жұлдыз - 26
  • Büleklär
  • Аққан жұлдыз - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3736
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2132
    30.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3864
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2143
    33.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3877
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2170
    32.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3769
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2096
    32.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3854
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2247
    32.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3851
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2202
    31.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3936
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2134
    34.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3809
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2178
    32.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3859
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2180
    33.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3814
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1866
    35.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    58.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3791
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2132
    33.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3820
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2238
    31.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3882
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2149
    33.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3986
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2225
    32.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3952
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2141
    34.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3931
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1891
    36.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    60.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3878
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2122
    33.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3873
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2182
    32.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3753
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2114
    32.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3821
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2070
    34.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3863
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2029
    34.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3799
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2196
    33.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3816
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2201
    31.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3910
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2223
    31.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3823
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1953
    34.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3860
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2172
    33.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3832
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2239
    32.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3743
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2151
    30.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 3830
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2056
    34.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    58.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 30
    Süzlärneñ gomumi sanı 3683
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2102
    29.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 31
    Süzlärneñ gomumi sanı 3743
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2215
    28.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 32
    Süzlärneñ gomumi sanı 3779
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2308
    30.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 33
    Süzlärneñ gomumi sanı 3832
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2201
    32.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 34
    Süzlärneñ gomumi sanı 3890
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2349
    33.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 35
    Süzlärneñ gomumi sanı 3878
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2288
    31.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 36
    Süzlärneñ gomumi sanı 3857
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2290
    32.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 37
    Süzlärneñ gomumi sanı 3812
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2143
    35.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 38
    Süzlärneñ gomumi sanı 3915
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2177
    33.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 39
    Süzlärneñ gomumi sanı 3884
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2232
    35.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 40
    Süzlärneñ gomumi sanı 3742
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2068
    34.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 41
    Süzlärneñ gomumi sanı 3790
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2302
    31.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 42
    Süzlärneñ gomumi sanı 3800
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2267
    31.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 43
    Süzlärneñ gomumi sanı 3804
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2325
    29.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 44
    Süzlärneñ gomumi sanı 3796
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2159
    31.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 45
    Süzlärneñ gomumi sanı 3706
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2289
    29.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 46
    Süzlärneñ gomumi sanı 3815
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2271
    32.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 47
    Süzlärneñ gomumi sanı 3754
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2137
    33.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 48
    Süzlärneñ gomumi sanı 3739
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2212
    31.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 49
    Süzlärneñ gomumi sanı 3800
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2273
    32.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 50
    Süzlärneñ gomumi sanı 3787
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2230
    32.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 51
    Süzlärneñ gomumi sanı 3770
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2212
    31.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 52
    Süzlärneñ gomumi sanı 3833
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2257
    30.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 53
    Süzlärneñ gomumi sanı 3785
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2250
    31.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 54
    Süzlärneñ gomumi sanı 3847
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2234
    29.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 55
    Süzlärneñ gomumi sanı 3805
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2121
    32.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 56
    Süzlärneñ gomumi sanı 3774
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2151
    30.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 57
    Süzlärneñ gomumi sanı 3676
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2179
    29.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 58
    Süzlärneñ gomumi sanı 3820
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2173
    31.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 59
    Süzlärneñ gomumi sanı 3884
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2288
    31.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 60
    Süzlärneñ gomumi sanı 3904
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2202
    32.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 61
    Süzlärneñ gomumi sanı 3843
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2143
    33.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 62
    Süzlärneñ gomumi sanı 3837
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2141
    32.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 63
    Süzlärneñ gomumi sanı 3795
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2272
    31.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 64
    Süzlärneñ gomumi sanı 3953
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2177
    33.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 65
    Süzlärneñ gomumi sanı 3845
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2199
    32.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Аққан жұлдыз - 66
    Süzlärneñ gomumi sanı 816
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 590
    45.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    59.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    66.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.