Latin Common Turkic

Ақиқат Пен Аңыз - 25

Süzlärneñ gomumi sanı 3849
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1900
33.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
46.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
52.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
Осыдан кейін генерал-полковник біздің дивизияның 120 жауынгері мен
офицеріне өз қолымен награда тапсырды.
Автор. Ол бір ауыр ұрыстар болған екен, Бауке. Өзгесін айтпағанда
отыз бес танкті ойрандау осал іс емес қой! Ол күндерде қысылған, сасқан
сəттеріңіз болды ма?
Бауыржан. Неге болмасын. Қысылуды сұрасаң күніне əлденеше рет
қысылдық қой. Сасқан сəттер де болды.
Алғашқы күні, жаудың екі түбегін тартып алып, үшіншісіне ұмтыла
бергенімізде, фашистер танктерін тасалап бізге қарай дүрсе қоя берді. Алғы
шеп абыржып барып, кейін толқыды. Мен де дивизиямның алғы
тізбектерін өкшелеп келе жатыр едім. Командирі қасында тақау жүрсе,
жауынгердің жаудан беті қайтпайды. Зеңбіректер бір елі қалмасын деп
Шляпинге қатты тапсырып қойғанмын. Өйткені зеңбірек ерткен жаяу əскер
танктен тайсалмайды.
Қалай дегенмен де, алғы шеп кейін лықығанда мен едəуір сасқалақтап
қалдым. Бірақ адам бойында жасырын жатқан неше түрлі күш-қасиеттер
бар ғой. Солардың бірі қайрат пен жігер.
Қайрат — қамал бұзады. Шляпин жігерлі жігіт еді. Танктерді көргенде
ол да бар зеңбіректен атқылап берді. Кейін толқыған жігіттерді тоқтату
үшін мен қылышымды жарқ еткізіп қынабынан суырып алдым да:
— Қайда барасыңдар, менің қырандарым, алға! — деп алға қарай
ұмтылдым.
Дивизия командирін көргеннен кейін жауынгерлер кейін бұрылып,
«Ура!» деп қайтадан жауға қарай лап қойды. Дүние тарс-тұрс, гүрс-гүрс
болды да кетті. Жау танктері де лаулай бастады. Жігіттер жанына кеп
қалғанын шоқпар гранатпен соғып, «КС-пен» өртеп, жайрата жөнелді.
Біз, алғашында кейін серпілген жігіттерді өкшелей қуып, екпіндеп келіп
қалған бір топ неміспен қоян-қолтық келіп, найзаласа жұлқысып кеп кеттік.
Менің дəл қарсы алдыма біл арғымақтай офицер кісінеп келіп қалған екен.
Баяғы Сибирьде жүргенде үйренген ат үстінен шыбық шабатын əдісіме
салып, қыл мойынды қиғаштай тартып кеп жіберіп едім, офицер жұлындай
ұшып түсті.
— Алға, қырандарым, — деп тағы да қарлыға айқайлап, ілгері жүгірдім.
Қырандарым, таудан төңкерілген судай ағындап, менен озып, айналамнан
алға қарай ағылып жатты. Қираған танктердің біріне тақап қалғанымда
люктен шығуға тырбанып жатқан жау офицерін көзім жəне шалып қалды.
Оны маузермен көздей басып кеп салдым да, домалатып танктың алдына
сұлаттым. Осы кезде артымнан біреу келіп қапсыра құшақтай алды. Жалт
қарасам орынбасарым Геннадий Фадеевич Шляпин екен.
— Ағатай, Сізге не болды? — деді ол қазақшалап. — Кейін қайтыңыз.
Сөйтсем ол менің жаяу əскерді бастап, атакаға жүгіргенімді көріп, олжа
транспортерге міне салып, соңымнан қуып келіпті. «Ағатайлап» жалынып,
транспортерге отырғызып, мені кейінірекке алып шықты.
Ол күні мен, қылыш сілтеп, маузерден атып, жеке өзім жаудың екі
офицерін жойдым. Ал менің дивизиямның жауынгерлері жиырма танкты
өртеп, көптеген дұшпанды жер жастандырды.
Автор. Дəл осы ұрыстарға байланысты 2-ші гвардиялық корпустың
командирі Совет Одағының Батыры гвардия генерал-майоры Баксов
мынадай мінездеме жазған екен, Бауке; Орысшасы өте əдемі. Аудармастан
сол қалпында оқиын: «Гвардии полковник Момышулы умелым
руководством войсками, личным примером героизма, мужества и отваги,
проявленные в бою, воодушевлял бойцов и офицеров на выполнение задач,
поставленных перед дивизией, в результате чего противнику нанесены
значительные потери в живой силе и технике». Осылай депті, Бауке.
Бауыржан. Бұл документтерді ерінбей іздеп, тауып алғанына рақмет!
Автор. «Ақиқат пен аңыздың» журналға шыққан тарауларында мен
Сіздің көзіңізге жас алған бір тұсты айтқан едім. Ұмытпасам Сіздің
алғашқы ұстазыңыз помкомвзвода Николай Рединнің өлген жерінде болуы
керек. Соны оқыған жазушы жігіттердің біреуі: сенің мұның өтірік.
Момышұлы жыламайды деп маған кінə тақты. Сол сияқты, соғыстың соңғы
кездерінде жылаған сəттеріңіз болды ма?
Бауыржан. Момышұлын адам емес, ағаш деп ойлайтын ол неғылған
жазушы?
Содан кейін ыңылдап отырып, өз өлеңімен жауап берді:
«Мен де адаммын жаралған сүйек, еттен», Менде де ой бар, сезім бар
жан тербеткен. Жүрегім менің қиыршық тас емес қой. Қайғыларым бар
мені де еңіреткен...
Болды, қарағым. Бір рет тағы да еңіреп тұрып жыладым. Басынан
айтайын.
Біз жаңағы айтылған Приекуле түбінде басталған ұрыстан кейін екінші
эшелонда бір жарым айдай болдық. Бұл кезде біз Ленинград майданының
маршал Говоровтың қарамағында болатынбыз.
Бір күні мені армияның Соғыс Советінің кеңесіне шақырды.
— Өзіңіз білесіз, кеше, 2 майда Берлин құлады, — деді командашы. —
Ал Курляндияда немістің жарты миллиондай əскері бар. Оларға бағыну
туралы ультиматум қойылды. Бірақ хабар жоқ. Олар айтқанға көнбесе күш
көрсетіп бағындыруымыз керек. Ал соғыстың бұл соңғы күндерінде,
бəлкім, соңғы сағаттарында екі жақтан да қан төгілмегені-ақ жақсы болар
еді. Бірақ олар қойған шартты қабылдамаса, біз шабуылға шығамыз. Сіздің
дивизия сол шабуылшы топқа кіреді.
Генерал-полковник Чистяковтың бұл бұйрығын алып, мен дивизияға
келдім. Коньков пен Шляпинге жайды айтып, дивизияны орнынан көтердік.
— Бауыржан, қарағым, — деді жолда келе жатып Иван Михайлович
Коньков, — бəлкім, немістер ақылына келер, қаруларын тастап, қол
көтерер. Бəлкім, бұл біздің немістермен ең соңғы ұрысымыз болар. Өзің де
сақ бол, өзгелерді де сақтауға тырыс. Приекуледегідей қызбаланып, ілгері
ұмтылма. Кейінірекке жайғас.
— Оны жағдай көрсетеді ғой, ақсақал, — дедім мен.
Бірақ менің командалық пунктім артқа емес, алға, жаудан жүз елу
метрдей жерге орналастырылды. Жау айтқанға көнбей, бұрқыратып оқ
боратып тұрды. Бір кезде радист екеуіміз жатқан шұңқырға біреу домалап
кеп құлады. Иван Михайлович Коньков екен.
— Сізге не болды? — дедім.
— Сіз осында жатыр деген соң əдейі келдім, — деді ол. — Ағалық
ақылымды беріп, басу айтып, қасыңызда болайын дедім.
Осы кезде біздің самолеттер келіп, төбеден оқ атып, ұсақ бомбалар
тастады. Жаумен ара жақын, жүз елу метр ғана болғандықтан, олардың оғы
ауытқып өз үстімізге де ақтарылып жатты.
— Соғыстың соңғы сағатында мыналар қайтеді, ей, — деп Коньков
атып тұрып, біздің ұшқыштарға қарап қолын сермеп, жұдырығын түйді.
Сол сəтте ол радист екеуіміздің үстімізге қайтадан құлап түсті.
— Иван Михайлович, не болды? — деп мен оның басын сүйей бердім.
— Бауыржан! Комдив! — деді ол сөздерін үзіп-үзіп əрең сөйлеп. —
Соғыстың соңғы сағатының құрбаны мен-ақ болайын... өзгелер аман
болсын...
Осылай деп ол көзін мəңгіге жұмды. Радист солдат екеуіміз қосыла
еңкілдеп жылап жібердік.
Дүние тып-тыныш бола қалды. Үрейленіп, окоптың кенересіне көз
жібердік. Немістер ақ ту көтеріп, шұбырып бізге қарай келе жатты.
Олар бізге көп қорлық көрсетті. Бірақ біз тұтқындарды қорламадық.
«Таспен атқанды аспен ат» деген. Мен немістің жиырма жеті генералының
алдына халқымыздың ақ дастарқанын жайып, қонақ асы бердім. Енді
елімізге тиіссеңдер дəм ұрсын! — дедім.
— Найн, найн! — деп олар бастарын шайқап, көздерін жыпылықтатты.
Арий қанды зиялы генералдар алдарындағы асты аш қасқырдай түтіп, жеп
жатты.
Соғыс осылай бітті.
ОН БІРІНШІ ДИАЛОГ
І
Автор. Ал, Бауке, сонымен соғысты бітірдік.
Бауыржан. Бітірдік.
Автор. Енді қайда барамыз?
Бауыржан. Сен сержантсың ғой?
Автор. Иə.
Бауыржан. Онда əскерден босап, ауылына қайт. Алматыға барып,
КазГУ-ге оқуға түсесің бе — ерік өзіңде. Ал мен полковникпін. Маған
демобилизация жоқ. Менің дивизиямда қала беруіме немесе əскери
академияға оқуға кетуіме болады.
Автор. Соғыс біте сала академияға түстіңіз бе?
Бауыржан. Жоқ. 1945 жылы 9 майда соғыс біткеннен кейін сентябрьге
дейін Балтық əскери округында сол 9-шы дивизияның командирі болып
тұрдым. Содан кейін Москваға. ГУК-тың қарамағына шақырылдым. Қырық
алтыншы жылдың январынан бастап К. Е. Ворошилов атындағы 1 дəрежелі
Суворов орденді Жоғары Əскери Академияның тыңдаушысы болдым.
Академияда қалай оқығаным керек болса, оны мына дипломнан қарап,
көшіріп алғын.
Баукең ұсынған дипломды қолыма алып қарасам, қатырманың бірінші
бетіне СССР Гербінің суреті салынған да, екінші бетіне былай деп
жазылған екен:
«ДИПЛОМ
Б № 2564-21
Осыны ұсынушы полковник Момышұлы Бауыржан 1946 жылы түсіп,
1948 жылы К. Е. Ворошилов атындағы I дəрежелі Суворов орденді
Жоғары Əскери Академияның толық курсын бітірді. Мемлекеттік
Емтихан Комиссиясының 1948 жылғы 14 февральдағы шешімі бойынша
Академияны жақсы деген дипломмен аяқтады деп саналады.
М. Захаров
Мемлекеттік Емтихан Комиссиясының председателі Совет Одағының
Маршалы Говоров
Академия бастығы, Армия генералы М. Захаров
Москва қаласы. 1948 ж.
Тіркеу № 66».
Говоров пен Захаров екеуі де дипломға қол қойған, сол жақ бұрыштан
Академияның мөрі басылған.
Одан кейін дипломның қосымшасын алып қарап едім, тізіліп тұрған
бестік бағаларға көзім түсті. Асығыс түрде мен оларды да дəптеріме
көшірдім.
Бұған да генерал Захаровтың қолы қойылып, академияның мөрі
басылған.
Автор. Академияны үздік бітірген екенсіз, Бауке.
Бауыржан. Қырық алтыншы жылы қабылданған жаяу əскердің
жауынгерлік уставына менің ұсыныстарым кірді. Академияны бітіргенімде
маған тоғыз мың сом (ескі ақшамен) сыйлық берілді.
ІІ
Автор. Сол академияда оқыған кезіңізден бірер деталь айтып бермейсіз
бе, Бауке? Қанша адам оқыдыңыздар? Қалай оқыдыңыздар?
Оқытушыларыңыз қандай адамдар еді деген сияқты.
Бауыржан. Мен, сенің алдыңа қойған мақсатыңа сəйкес, өмірімнің əрбір
кезеңін қысқа-қысқа ғана баяндап келе жатырмын, қарағым. Ал оның əр
кезеңінің жеке детальдарын қуалай берсек, онда əңгімеміз ұзаққа кетеді.
Екеумізге де уақыт керек емес пе?
Автор. Оныңыз рас қой. Дегенмен осы тұсқа Сіздің характеріңізді
ашатын бір деталь керек-ақ сияқты.
Бауыржан. Айтайын. Қырық алтыншы жылы академияның бірінші
курсында 125 адам болдық. Алғашқы курсты аяқтағанымызда академия
бастығы армия генералы Захаров бес тыңдаушыға алғыс жариялады. Мен
сол бестің бірі болдым. Бірінші курста тек қана беске оқыдым.
Оқытушыларымыздың бірі Макаров деген генерал еді. Оперативтік
өнерден сабақ беретін. Макаров бұрынғы музыкант екен. Музыканы тастап
келіп, артынан дивизия, одан соң корпус командирі болыпты. Ол кісінің
бұрынғы музыкант екенін біз кездейсоқ білдік. Ол былай болды.
Академияның бірінші курсын аяқтарда біз Кавказға маневрға бардық.
Мен корпус командирінің, Макаров армия командашасының міндетін
атқардық. Маневр ойдағыдай өтті. Кавказдан қайтарда мен қазақтың
меймандостығын жасап, генералға ресторанда қонақасы бердім. Бірге
барған жолдастарды тегіс шақырдым. Ресторанға алдын ала тілек айтып,
қазақтың ұлттық тағамдарынан қуырдақ, бесбармақ жасаттырған едім. Ас
жеп, Кавказдың шырын шараптарын ішіп, көңілденіп отырдық.
Бір кезде оркестр ойнап, екі-үш белгілі əн-күйді нашар орындады.
Генерал Макаров, басын шайқап, орнынан тұрды да, эстрадаға қарай
аяңдады. Біз ол кісі көңілі сүйетін бір əнді орындауды өтінгелі бара жатқан
болар деп ойладық. Ол оркестр дирижерінің қасына барды да:
— Сіз рұқсат етсеңіз, мен пультке шығып, бес минут оркестрді басқарар
едім, — деді.
Дирижер басын изеп, қолындағы таяқшаны генералға беріп, пульттен
түсе бастады. Ресторандағы басқа жұрт та, біз де таң болып қалдық. Басқа
жұрт мына генералдың есі дұрыс па деген шығар іштерінен. Ал біз
генералдың мұнысы несі деп ойлап, қысылып отырдық.
Генерал пультке шықты. Зал мен оркестрге естірте:
— Огинскийдің «Полонезі», — деді де, таяқшаны жоғары кетерді.
Генерал Макаров таяқшасын сермеп кеп қалғанда оркестр, əскер
атындай, лыпи жөнелді. Оркестрдің толқынды, ырғақты үні ресторанды
тербеп қоя берді. Барлық жұрт орындарынан тұрып, екі-екіден қалай билеп
кеткендерін білмей қалды.
«Полонез» аяқталғаннан кейін елдің бəрі эстрадаға қарай бұрылып, ду
қол шапалақтады. Оркестрдегілер табандарынан тік тұрып, олар да
алақандары қызарғанша қол соқты. Содан кейін қолына флейта ұстаған бір
музыкант алға шығып, генералдың қасына келді де:
— Біз Сізді алғашында мас генерал екен деп едік. Сіз пайғамбар екенсіз,
— деп Макаровтың қолын алды.
Бұл кісі менің академиядағы ең жақсы көретін ұстаздарымның бірі
болды. Ол кісінің сабақтарынан да ылғи бес алып жүрдім. Бірақ, бірінші
курстан кейін генерал Макаров басқа қызметке ауысып кетті де, екінші
курста оның орнына басқа оқытушы келді.
Неге екенін білмеймін, ол мені ұнатпады. Бағаны ылғи төмендетіп
қоятын болды. Мен оған үнемі беске жауап беремін. Ол төрт немесе үштен
сəл жоғарырақ дейді. Солай деп журналғa белгі соғады. Мұнысына менің
бірге оқитын жолдастарым наразы бола бастады.
Бір күні маған Захаров шақырып жатыр десті. Совет Одағының Батыры
армия генералы Матвей Васильевич Захаров біздің Бас штаб
академиясының бастығы ғой. Бардым. Баян еттім.
— Бұл қалай, жолдас Момышұлы, — деді генерал алдындағы табельге
үңіліп. — Сіздің оқудағы қарқыныңыз соғыстағыдай болмай жатыр ғой. Сіз
бен біз жаман соғыспаған сияқты емес пе едік?
Захаровтың олай дейтін жөні бар еді. Өйткені ол кісі қырық екінші
жылдың январынан қырық үшінші жылдың апреліне дейін біздің Калинин
майданы штабының бастығы болған.
— Дəл солай, жолдас генерал, — дедім мен, — Калинин майданында
қандай қайрат жұмсасам, қазір де сондай қажырмен оқып жатырмын.
— Онда мына оқытушының сабағынан неге төртке түсіп қалғансыз?
Бұрын Макаровтан ылғи бес алып келген едіңіз ғой.
— Оқуым да, ұғуым да, жауап беруім де былтырғыдай, жолдас генерал.
— Мен Сізді түсінбей тұрмын, жолдас Момышұлы.
— Мен де Сізді түсініп тұрғаным жоқ, жолдас генерал. Менің міндетім
тырысу, тырбану, тыңғылықты жауап беру болса, ол міндетімді ойдағыдай
орындап келемін.
— Тіфу, енеңді ұрайын, — деді генерал күліп, — мен саған,
былтырғыдай, биыл, екінші курсты бітіргенде де алғыс жарияласам деп
жатырмын да.
— Ниетіңізге рақмет, жолдас генерал. Сізден алар алғысымның алдына
тосқауыл тұрғызылып жатса мен не істеймін, — дедім алақанымды жайып.
Осымен əңгіме біткен болатын.
Бір күні əлгі оқытушы бізден жазбаша жұмыс алды. Бір тақырып берді
де, соған сыпаттама жазғызды. Ал мен желдірте сүйкектетпей, жай жазатын
кісімін. Ойланып-толғануым көбірек болды. Бейнені, қимылды көзге
суреттей етіп айқын елестететін теңеулер іздеймін, сөздердің сирек
қолданылатын синонимдерін табуға тырысамын. Өстіп отырып мен
тақырыптың төрттен үшін сыпаттап болған кезде уақыт бітті деп, барлық
жұмысты бір минуттың ішінде жинатып алды. Аяқталмаған жұмысымды
мен де апарып генералдың қолына бердім.
ІІІ
Үш күннен кейін оқытушы қайтадан аудиторияға кірді. Портфелін
ашып, алдына біздің дəптерлерімізді қатарлап қойып сəл отырды да,
оларды үстінен бір-бірлеп алып, иелеріне үлестіре бастады. Бəленше төрт,
бəленше бес деп жатыр. Үш алған ешкім жоқ. Бір кезде ол:
— Полковник Момышұлы,— деді маңғаздана иегін көтеріп.
— Мен, жолдас генерал, — деп орнымнан атып тұрдым.
— Сізге екі қойдым. Тақырыпқа сыпаттама жасамапсыз, — деді ол.
Жұрт аң-таң боп қалды.
— Ғапу етіңіз, жолдас генерал, — дедім мен. — Тақырыпқа сыпаттама
жасалған, бірақ аяқталмаған. Аяқтауға уақыт жетпеді.
— Мен Сіздің басыңызда не барын білмеймін. Менің білетінім мына
жазғаныңыз ғана, — деп ол менің дəптерімді столдың шетіне тастады. Мен
орнымнан қозғалмадым.
— Полковник Момышұлы, дəптеріңізді алыңыз, — деді генерал даусын
қатайтып.
— Ондай баға қойылған дəптерді мен алмаймын, жолдас генерал, —
дедім.
— Менің қолымнан алмасаңыз бұл дəптерді генерал Захаровтың
қолынан алатын боларсыз, — деп менің дəптерімді қайтадан портфеліне
салып қойды.
— Ризамын, — деп орныма отырдым.
Əрине бұл өмірі екілік баға алмаған мен үшін де, академия үшін де ЧП
еді.
Ертеңінде тағы да генерал Захаровтың кабинетіне шақырылдым.
Захаровтың қасында əлгі оқытушы отыр екен. Менің үстімнен арыз айтып
отырғаны айқын болды.
— Ай-яй-ай!—деді генерал Захаров алдындағы қағазынан басын
көтеріп. — Бұл қалай, жолдас Момышұлы? Оқып отырсам жазған
жұмысыңызда бір мін жоқ. Мен сізге өзіңіздің келіп тоқтаған тұсыңызға
дейінгіні айтып отырмын. Не бір грамматикалық, не бір синтаксистік қате
көрінбейді. Осылай ғой, жолдас генерал, — деп ол оқытушыға қарай
мойнын бұрды. Оқытушы басын изеді. Захаров содан кейін барып сөзін
қайтадан жалғады. — Бұл сауаттылық жағы.. Ал жазған жұмысыңыздың
техникасына келсек, онда да мін жоқ. Міндет, сыпаттау, дəлелдеу — бəрі де
жеткілікті. Орыс тілін қандай жақсы білесіз. Бұл жөнінен біздің көптеген
генералдарымыздың Сізге қызығуына болады. Солай бола тұрса да,
Момышұлы жолдас, Сіздің бұл жұмысыңыз аяқталмай қалған. Сондықтан
Сізге оқытушы екілік баға қойған. Осының аяғына жарты бет резюме
жазсаңыз бітіп жатыр еді. Онда Сізге бұл жұмысыңыз үшін бес қойылатын
еді. Осылай ғой? — деп Захаров тағы да оқытушыға қарай бұрылды. Ол
тағы да басын изеді. Содан соң Захаров алдарында тік тұрған маған қарай
бұрылды.
— Неге өйтпедіңіз? Өкінішті болған, жолдас Момышұлы. Өте өкінішті!
— Уақыт жетпеді, жолдас армия генералы, — дедім мен екі қолымды
жамбасыма жапсыра, иегімді сəл көтере ұстап.
— Өзгелерге жеткен уақыт Сізге қалай жетпеді? — деп ол тағы да
басын шайқады.
— Бұл сұрағыңызға жауап берерден бұрын оқытушыға үш сұрақ қоюға
рұқсат беруіңізді сұраймын, жолдас армия генералы, — дедім мен тағы да
нық-нық сөйлеп.
— Беріңіз, беріңіз, — деді Захаров.
Мен енді оқытушыға қарай сəл қиыстай бұрылып тұрдым да, былай
дедім:
— Жолдас генерал, бірінші сұрағым мынадай: академия тыңдаушысы
шығарма жазарда алдына неше мақсат қоюға тиіс?
— Мұндай сұрақ болмайды, жолдас Момышұлы, — деді оқытушы
маған мысқылдай жауап беріп. — Тыңдаушының алдында жалғыз ғана
мақсат тұрады. Ол тақырыпты қалай да жақсы жазып шығу мақсаты.
Түсінікті ме Сізге?
— Ал мен шығарма жазарда алдыма үш түрлі мақсат қоямын, жолдас
генерал. Ол, біріншіден — əскери, екіншіден — ғылыми, үшіншіден —
əдеби болуы керек. Осы үшеуінің басы қосылмаса, мен оны шығарма деп
есептемеймін.
Осы кезде Захаровтың менің сұрағым мен жауабыма зер салып, ойлана
бастағанын аңғардым.
— Екінші сұрағым мынадай, жолдас генерал, — дедім оқытушыға
қадала қарап, — Сіз орыстың «страх» («үрей») «смелость» («батылдық»)
деген екі сөзі бар екенін білесіз, əрине. Ал осы екі сөздің нешеден
синонимы бар екенін білесіз бе?
— Сіз менен емтихан алайын деп пе едіңіз? — деді ол қызарақтап.
— Оныңыз артық сөз, жолдас генерал. Менің айтайын деп тұрғаным
осы екі сөздің біреуінің сегіз, екіншісінің тоғыз түрлі синонимы бар.
Сол синонимдердің бəрін есіме түсіре отырып, мен өз шығармамда
«үрей», «батылдық» деген сөздерді еш жерде екі реттен қайталағаным жоқ.
— Полковник, сол екі сөздің
шығыңызшы, — деді Захаров маған.
синонимдерін
жеке-жеке
атап
— Құп, жолдас армия генералы, — дедім мен академия бастығына
қарай бұрылып. — «Страх» сөзінің синонимдері мынадай: «боязнь»,
«жуть», «испуг», «опасение», «оторопь», «робость», «трепет» жəне «ужас».
— Генерал Захаров мен əр синонимді атаған сайын бір саусағын бүгіп
отырды. Оның бір қолының бес саусағы тегіс жұмылып, екінші қолында
жұмылмаған екі-ақ саусақ қалды. Мен сəл тыныс жасадым да, содан кейін
екінші сөздің синонимдерін таратуға кірістім. — Ал «смелый» сөзінің
баламасы болып мына сөздер саналады, жолдас генерал: «бесстрашный»,
«безбоязненный»,
«храбрый»,
«неустрашимый»,
«отважный»,
«доблестный», «бестрепетный», «удалой», «лихой». Енді қандай
сөздердікін айтайын, жолдас генерал?
— «Армия» деген сөздікін айтыңызшы.
— Ол көп емес, жолдас генерал: «войско», «рать» жəне «воинстено»
деген үш-ақ сөз.
— Онда «наказание» деген сөздікін айтыңыз.
— «Кара», «казнь», «возмездие», жолдас генерал. Бұлар синонимі аз
сөздер. Синонимі көп сөздерді сұраңыз, жолдас генерал.
— Жетеді, — деді Захаров күліп. — Мен Сізді автомат па деп қалдым.
— Олай емес,
тыңдаушысымын.
жолдас
генерал,
мен
əскери
академияның
— Мақтарлық іс, жолдас полковник. Енді Сіздің жаңағы айтқан екі
сөзді қалай қолданғаныңызды тексеріп көрейік. — Осылай деп Захаров
алдында жатқан дəптердің беттерін ақтарып, əр бетке байыптап көз жүгірте
бастады. — Рас, қайталанбаған екен, — деді ол біраздан кейін дəптердің
соңғы бетін жауып. — Жоқ, тоқтаңыз, енді мына екі жұмысты қарайық.
Мен Сіздің жұмысыңызбен салыстыру үшін төрт пен бес қойылған екі
жұмысты қоса алдырғанмын.
Генерал Захаров осылай деп, алдында жатқан екі дəптерді бірінен соң
бірін ақтарып қарап, қызыл қарындашпен керекті сөзінің астын сызып
жатты. Содан кейін оларды санап, бір қағазға түртіп алды да, басын
көтерді.
— Дұрыс айтасыз, жолдас полковник, — деді ол екеуімізге кезек қарап
қойып. — «Үрей» деген сөз мына жұмыста 10 рет, мына дəптерде 13 рет
қайталанған. Генералға тағы да сұрағыңыз бар ма?
— Соңғы сұрағым мынадай, — дедім тағы да оқытушыға қадалып. —
Осы біз академияның тыңдаушысымыз ба, əлде бастауыш мектептің
шəкіртіміз бе?
— Оны білмегеніңіз өкінішті екен, — деді ол күңк етіп.
— Олай дейтінім, егер біз класта мұғалімнің аузынан шыққанды қағазға
көшіріп, жат жазу жазып отырған бала-шаға емес, өзіміздің соғыста алған
тəжірибемізді баяндап беруге тиіс егде адамдар болсақ онда бізге шəкіртше
қараудың қажеті не? Біздің бұл жазып отырғандарымыз Отан соғысында өз
басымыздан кешкен тəжірибе. Ертең Бас штабқа осы жазылғандардың бəрі,
қиыршық алтын іспеттес, қажет дүние. Бас штабтағылар осы
қиыршықтардың бəрін қорытып, кесек алтынға айналдырады. Мен өзім
осылай деп ойлаймын. Егер олай болса, онда кеше Сіз маған екі қоймай-ақ
«жолдас Момышұлы, резюме жазып үлгірмеген екенсіз, соны жазып аяқтап
беріңіз» деп жұмысымды өзіме қайырып, артынан маған бес емес, үш
қойсаңыз да риза болатын едім ғой.
Менің Сізге басқа сұрағым жоқ. Мен өзімді Сіздің алдыңызда кінəлы
деп есептеймін. Кеше қасыңызға барып дəптерімді алмағаныма кешірім
сұраймын.
Осыдан кейін мен Захаровна қарай қайтадан бұрылып тұрдым.
IV
— Ол дəптерді алмағаныңыз дұрыс болған, жолдас Момышұлы, — деді
Захаров ойлана отырып. — Дегенмен, Сіз менің бағанағы сұрағыма жауап
беріңізші. Жұртқа жеткен уақыт Сізге қалай жетпей қалды?
— Оның мынадай себебі бар, жолдас армия генералы, — дедім мен. —
Өзге жұрттың ойлау процесі бір сатылы да, менікі екі сатылы. Бар əңгіме
осында.
— Мұны қалай түсінуге болады?
— Өйткені мен ойды алдымен қазақша ойлаймын. Одан кейін оны
орысшаға аударамын. Содан соң барып қағазға түсіремін. Бұл орыс емес
ұлт өкілдерінің бəрінің табиғатына тəн қасиет. Өзге жолдастарым мен
сияқты екі рет ойланып, əуреленіп жатпайды. Міне, оның себебі. осында,
жолдас армия генералы.
Захаров көзін сығырайта түсіп, тағы да ойланып қалды. Содан кейін о4
жағындағы оқытушыға бұрылып:
— Сіз қалай деп ойлайсыз? — деді.
— Жолдас генерал, ол маған емес, программаға байланысты ғой, — деді
оқытушы.
— Программа не үшін жасалады?
— Ол түсінікті ғой, жолдас генерал, — деп шыжалақтай бастады. —
Бірақ əрбір полковниктің айтқаны бойынша программаны өзгерте беруге де
болмайды...
— Жоқ, — деп Захаров оның сөзін бөліп жіберді. — Сіздің мұныңыз
ұстаздыққа жатпайды. — Осылай деді де Захаров он жағындағы
телефондардың біреуінің трубкасын көтерді. Озеровпысың? Мен Захаров
қой. — Оқытушының шені мен фамилиясын атап, — сөгіс жариялау
туралы бұйрық жазып əкел.. Қазір, — деді.
Осылай деп ол трубканы жапты. Озеров академияның кадрлар бөлімінің
бастығы еді. Оқытушыға қарасам, оның түсі боп-боз боп кетіпті. Судан
шыққан балыққа ұқсап, қайта-қайта тілін жалаңдатып, ернін жалай береді.
Генерал Захаров алдында жатқан менің жазба жұмысыма «2» деп
қойылған баға мен оқытушының фамилиясын қызыл қарындашпен айқышұйқыш екі сызды да, жаңадан «4» деген баға қойды.
Одан төменірекке: «Академия бастығы Совет Одағының Батыры армия
генералы» деген сөздер ойылған штемпілін басты да, оның астынан «М.
Захаров» деп иректете қол қойып, дəптерімді өзіме қайтарып берді.
— Сіз боссыз, — деді ол осыдан кейін.
Мен ұршықтай үйіріліп, кейін бұрылдым да, аяғымды дік-дік басып,
генералдың кабинетінен шықтым. Жарай ма осы деталь?
Автор. Жарайды, Бауке. Сөйтіп Сіз академияны бітіріп, ақшалай
сыйлық алдыңыз?
Бауыржан. Иə, Академияны жүз жиырма бес адам бітірді. Соның
жиырмасына сыйлық берілді; Академияны тек қана беспен бітіргендерге он
үш мың сомнан сыйлық тиді. Meнің беске 0,39 балым жетпей қалды.
Соның бəрі жаңағы оқытушының қырсығынан болды.
Таза төрт, төрт жарымға бітіргендер бəйгеге ілінген жоқ. Солардың
ішінен жалпы балым 4,61 болғандықтан мені тандап алып, тоғыз мың
сомдық екінші сыйлыққа қосты.
Автор. Оқып жүрген кездегі айлық стипендияларыңыз қанша еді, Бауке?
Бауыржан. Əркімдікі əртүрлі. Менің стипендиям дивизия командирінің
жалақысы болатын.
Автор. Мұндай стипендиямен өмір сүруге болады екен, Бауке? Ол
жылдарда КазГУ-дің студенті болып, мен де стипендиямен өмір сүрдім. Ал
енді Сіздің сыйлығыңызды жумаймыз ба, Бауке?
Бауыржан. Əрине, көп ақша. Тоғыз мың сом шытырлап қалтама
түскеннен кейін мұны қайда жұмсаймын деп ойладым. Ақыры мынадай
қорытындыға келдім. Бас штабтың академиясын бітірген бірінші қазақ мен
болармын. Ендеше мен осы құрметке арнап халықтың тойын жасайын
дедім.
Сол кезде Москвада СССР Жоғарғы Советінің сессиясы өтіп жатқан еді.
Қазақстан депутаттары орналасқан «Армения» мейманханасына барып,
Қалыбек Қуанышбаев пен Мəлік Ғабдуллинді тауып алдым. Екеуі де
депутат болатын. Осылай да осылай, академияны бітірдім. Үкімет сыйлық
берді. Мен де қазақтың бір ұлымын ғой. Ендеше əскери академияны
менімен бірге халқымыз да қоса бітірді деп есептеймін. Осы қуанышқа
арнап, қазақша той жасайық. Өздерің елден келген депутаттардан жиырма
шақты адам жинаңдар. Қарсыдағы ресторанға барып отырайық дедім
оларға. Олар келісті. Сол арада Құрманбек Жандарбеков келе қалды.
Жиырмадан аса адам боп жиналып, қарсыдағы ресторанға барып отырдық.
— Екі тізгін, бір шылбыр Сіздің қолда, жолдас депутат, — дедім
Қаллекейге. — Ас алдыртыңыз. Тойды бастаңыз.
Қаллекей келістіріп заказ берді. Кемелдендіріп тойды жүргізді.
Академияны бітіру тойы осылай өз сəнімен аяқталды.
V
Бауыржан. Ол кезде үкіметтің арнаулы нұсқауы бойынша, академияны
беспен бітіргендерге үш түрлі, төртпен бітіргендерге екі түрлі қызмет
ұсынылатын. Не үштің, не екінің таңдаған біреуіне баруға міндеттісің. Ал
мен жоғарыдағы оқытушының кеселінен үштің емес, екінің бірін ғана
таңдауға тиісті болдым.
Академияны бітіргеннен кейін бізді ГУК-тың қарамағына жіберді. ГУКтың бастығы армия генералы Филипп Иванович Голиков маған алдымен
Кавказға бригада командирі болып баруды ұсынды.
— Мен дивизия командирімін. Оның үстіне академия бітірдім. Бригада
командирі болып бармаймын, — дедім Голиковке.
Соғысты бітіріп, академияны тауысып, кеудеге нан пісіп жүрген кез еді
ғой ол, қарағым. Генералға тура осылай дедім.
— Бара беріңіз. Сіздің пікіріңізді хабарлаймыз, — деді генерал.
Мен тайтаңдап жүре бердім. Сонымен он күн етті. Мені тағы Голиковке
шақырды.
— Бригада командирі болып бармасаңыз, — деді бұл жолы генерал, —
онда корпус штабының бастығы болып барыңыз.
Бұл үлкен қызмет еді. Жаман ағаң ақылсыздық жасады, қарағым.
Жарайды, рақмет деудің орнына Голиковке:
— Мен сап командирімін. Ешқашанда штабта отырған емеспін, —
дедім.
Голиков бетіме қарап отырды да:
— Жолдас полковник, Сіз асқақтықтың сазайын тартасыз. Бара беріңіз,
— деді.
Ағат кеткенімді артынан білдім. Бірақ қайта барып, генералдан кешірім
сұрауға өрлік мойын бұрғызбады. Орынсыз өрлік адамды өкіндірмей
қоймайды ғой, қарағым. Партия мен үкімет мені оқытты. Академия
бітіртті. Менің лауазым таңдамай, жіберген жерге жүре беруім-ақ жөн еді.
Кеше, Москва түбінде өліп кетсем қайтетін едім. Өлгендерден жаным
артық па еді? Қайтесің пендеміз ғой. Пенде болған соң кемшіліктен кім
құтылмақ. «Семіздікті қой ғана көтереді» деген даналық сөзді халық тегін
айтпаған ғой. Менің өмірімде жіберген ең үлкен қателігім осы болды.
Өзгесінің бəрі түкке тұрмайды, — Бауыржан сəл ойланып, үнсіз отырып
қалды. Содан кейін сөзін қайтадан жалғады — Осы қатемді ойласам күні
бүгінге дейін екі бетім дуылдап қоя береді. Адамгершілік, азаматтың арым
өзімді өмір бойы осы үшін айыптаумен келеді.
Өмірінің қатесін ешкім де өз аузынан айтып бермейді. Өйткені оны
мойындау қиын, өзгеге мөлдіретіп айтып беру одан да ауыр. Мен саған
имандай сырымды айтып отырмын, қарағым. Оның себебі менің
дұрысымды көрген жұрт бұрысымды да білсін. Бір адамның өмірі мың
адамға сабақ. Жас ұрпақ менің де жақсымнан үйреніп, жаманымнан
жиренсін.
Осыдан кейін Баукең ыңылдап, Сəкеннің «Тау ішінде» дейтін əніне
ұқсастау əуенмен мынадай бір шумақ өлең айтты:
Атағым жер жүзіне дүрілдеген, Бір кезде Бауыржан ем гүрілдеген
Айрылып атақтан да, шатақтан да, Бұл күнде шал болдық қой дірілдеген.
Автор. Бауке, осының үшінші жолын өзгертсеңіз қайтеді?
Бауыржан. Не деп?
Автор. Мəселен, «Tiс түсіп, тізе қақсап, буын босап» десе де болар еді.
Бауыржан. Себеп?
Автор. «Ердің аты, ғалымның хаты өлмейді» деген бар емес пе? Ендеше
Сіздің атағыңыз ешқашанда өшпеуге тиіс. Тарих Сізді ұмытпас болар,
Бауке.
Бауыржан. Сонда қалай болып шығады?
Автор. Былай:
Атағым жер жүзіне дүрілдеген. Бір кезде Бауыржан ем гүрілдеген. Tic
түсіп, тізе қақсап, буын босап Бұл күнде шал болдық қой дірілдеген.
Бауыржан. О да жөн екен, — Содан соң Баукең танауы жалпая
рақаттанып күліп алды.
— Оның да рас. Солай-ақ болсын.
Sez Kazah ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Ақиқат Пен Аңыз - 26
  • Büleklär
  • Ақиқат Пен Аңыз - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3876
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2089
    35.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3969
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2044
    35.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3998
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2150
    35.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3948
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2185
    34.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3898
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2098
    33.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3974
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2222
    33.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 4015
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2215
    33.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3878
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1905
    37.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    59.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3876
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2146
    33.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3852
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2109
    33.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3840
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1927
    33.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3878
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2189
    32.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 4087
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2207
    31.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 4111
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2211
    34.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3938
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2164
    30.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3983
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2100
    32.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3906
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2118
    33.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3969
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2096
    33.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3949
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2179
    32.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3860
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2051
    31.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3876
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2043
    32.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3873
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2158
    33.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3833
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2116
    33.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3786
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1909
    33.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3849
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1900
    33.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3978
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2203
    34.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3886
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2158
    30.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3118
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1785
    33.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.