Latin Common Turkic

Ақиқат Пен Аңыз - 14

Süzlärneñ gomumi sanı 4111
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2211
34.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
49.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
57.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
ширай береді екен. Ол үшін адам өзінің бір жібін іштен үнемі ширатып
отыруы керек. «Жауын — жаздың сілекейі», «Жауыннан қорыққан жауға
жем болады» деп, қажымай қайраттана беруі қажет.
Ал Қиыр Шығыстың қысы қандай десеңші! Су қосылмаған таза спирт
ішіп көргенің бар ма өзіңнің? Болса ең алғаш соның жүз граммын байқамай
тартып жібергенде тыныс орның бітеліп қалған сияқтанып, сасқалақтамап
па едің? Дəл сондай болып, Қиыр Шығыс аязы тынысыңды тарылтып, дем
алдырмай, апшыңды қуыра кеп жөнелгенде жаныңды қоярға жер
таппайсың ғой, шіркін. Бірақ ол алғашқы күндерде ғана солай боп көрінеді,
артынан оған да үйреніп кетесің.
VI
Бірде батареяны бастап, тактикалық сабақ өткізу үшін қалың орманға
қарай кіріп келе жаттым. Айнала аппақ қар, аяз алпыс градусқа жуық еді.
Аяқ астынан күн күркіреген сияқтанып, бір нəрсе шатыр ете қалды. Жазғы
жауында аспанды қақ жарып өтіп, жақын тұсқа найзағай келіп түскендей
болды. Дүрсілдеген дыбысы дүниені солқылдатып жіберді. Атым да жарқ
берді, өзімнің де зəрем ұшып кетті. Қысты күні күн күркіремейді. Ол кезде
бомбаның жарылысын естігеміз жоқ. Сондықтан жер жарылған екен деп,
айналама алақтай қарап, атымның тізгінін тарта бердім. Ондағы ойым жер
жарылса атым алып қашқан күйі сол жарыққа қойып кетпесін дегенім.
Сөйтсем оң жақта, жүз. метрдей жерде аппақ қар аспанға құйындай
шаншылып тұр екен. Жерден лап етіп ақ түтін көтеріліп, сол көтерілген
жеріне төмендеп, қайтадан шөге бастағанға ұқсады. Оның айналасындағы
ағаштар сатырлап, біріне-бірі үн қатқан іспеттенді. Сатыр-сұтыр бірдеңелер
біздің жанымызға да тақау келіп, ақ қарға сүңгіп жатты. «Ананың біреуін
алып кел деп ат қосшымды жұмсап едім, ағаштың бармақтай-бармақтай
екі-үш сынығын алып келді... Сөйтсек ол аяздың қысымынан бытшыт боп
жарылып кеткен үлкен қарағай екен. Шауып барып оның орнын көрдік. Тек
арса-арса болып ағарып, созсаң құшағың əрең жетерлік түбір ғана жатыр.
Оның қаздиған қырық метрлік тұлғасынан түк те қалмаған, аяз қысымымен
шрапнельше шашырап жан-жаққа ұшқан да кеткен. Маған алғашында
аспанға көтерілген ақ құйынға ұқсап, одан соң шөгіп бара жатқан ақ түтін
тəрізденіп көрінген сол жарылған қарағайдың бұтақтарының қары екен.
Діңгегі опат болған бұтақ бейшаралар жақындағы ағаштарға асыла
салбырап қалыпты.
Бұдан кейін де біз талай ағаштың ажалы аяздан келгендігінің куəсі
болдық. Қарағайлардың аязға шыдамай сан рет аспанға ракеташа
атылғанын көрдік. Одан бұрын күзде дауыл құлатып, жерге бас ұрып,
көлденеңдеп сұлап жатқан талай бəйтеректерді кездестіруші едік.
Жығылған ағаш жолымызды бөгеп, оларды айналып өтіп, əлек болатынбыз.
Соған қарағанда бұл ешкімге иілместен тік тұрып опат болған əсем өлім
екен-ау деп сан ойлағаным бар. Ұмытпасам, дəптерлерімнің бірінде қатты
аязда тік тұрып өлген қарағайды мадақтаған өлеңім де болса керек. Бірақ
оның қай дəптерде екенін саған қазір тауып көрсете алмаймын мен.
Сонымен бірге Қиыр Шығыстың қыста соққан ызғырық желі жəне
есімнен кетпейді. Жаяу жүрген адам желдің өтіне онша ұрынбайды. Оның
үстіне ол өз қимылымен өзі жылынып отырады. Көресіні ат үстіндегі адам
көреді. Атқа жеккен зеңбіректеріңді сүйретіп, расчеттарды оған жаяу
ілестіріп жорықта жүргенінде, колоннаның басында ат үстінде келе жатқан
саған алдыңнан соққан ызғырық кеудеңнен найзадай қадалады-ау келіп.
Қырық найза бірден сұққылап жатқандай болады. Шинель мен фуфайканың
аязға əлі келгенімен, ызғырыққа шамасы жетпейді.
Өстіп қиналып жүргенде бір күні полк магазинінде шиыршықтаулы
клеенкаға көзім түсті. Кəдуілгі дастарқан етіп столғa жабатын көк ала
шақпақты клеенка. Содан бір бес метрін сатып алып келдім де, атқосшым
екеуіміз сертек тігуге кірістік. Келесі жолы сол сертекті гимнастерканың
сыртынан киіп алып едік, көзің жамандық көрмесін, рақат болды да қалды.
Клеенка дегеніңіз ызғырық желдің найзасын денеге дарытпайтын ежелгі
батырлардың ақ сауытынан, немесе хандар киген кіреукеден кем емес екен.
Содан соң магазиндегі қалған клеенканы өз ақшама сатып əкелдім де,
сертек етіп тігіп, іштеріңнен киіп алыңдар деп, батареяның зеңбірек атына
мінетін жігіттерге үлестіріп бердім. Осыдан кейін күні бойы жүрсек те мен
ат үстінен түспеймін. Басқа командирлер алдан соққан желге шыдамай,
аттарынан қайта-қайта домалап түсіп, жаяу жүгіреді.
Бір күні командирлердің бірі:
— Бауыржан, сен үнемі шаншылып ат үстінде отырасың. Мына
ызғырық желдің өтіне қалай шыдайсың? — деп сұрады. — Сенін бойында
өзгеше құр құпия күш бар ма осы?
— Бар, — дедім мен. — Ол құпияны мен саған казармаға барған соң
көрсетемін.
— Рас па?
— Рас
Казармаға келген соң мен оған ішімдегі клеенка сертекті көрсеттім.
Содан кейін өзге офицерлер де іштерінен клеенка сертек киіп жүретін
болды.
Біз Сібірдің аязында осылай шыңдалдық қарағым. Кейін, Москва
түбіндегі соғыстарда сол шыңдалудың шапағатын сан рет көрдім. Қиыр
Шығыстың қатты аяздарында шыныққан майлы Москва түбіндегі суықтар
өзіміздің оңтүстіктің жылымық қысы сияқты ғана боп қалды. Мен онда
қолымды биялайға сұқпастан аяғыма ылғи хром етік киіп жүрдім. Мəселе
етікте немесе қолғапта емес. Менің бүкіл ісімде, мінезімде барша əрекет,
қимыл-қайратымда, титтей де болса, сол шыңдалудың ізі, əсері жатты. Жаз
бойы жауатын жауындар да, өкпеге найзадай қадалған қатты желдер де, тік
тұрып «өлген» қарағайлар да есіме түсті. Соның бəрі маған берген табиғат
мектебінің сабағы екен-ау деп, мені қиындыққа көнбіс етіп тəрбиелеген бір
ұстазымның Қиыр Шығыс болғанын мақтаныш етіп жүрдім. Ал Орта
Азияның жылы жағында өсіп, Қазақстан мен Сібірдің суығын көрмеген
жігіттердің қыста қалай бүрсеңдегендерін майданда сен өзің де талай рет
көрген шығарсың. Менің əскерге алынған жылы жақтың азаматтарын суық
жақта шыңдау керек дейтінімнің мəнісі, міне, осы, қарағым.
— Ал енді сен кішкене дем ала тұрғын. Мен қазір келейін, — деп
Баукең орнынан тұрып, есікке қарай беттеді. Денесі əлі де тіп-тік. Тек
тебіндеп шыққан бурыл шашты басын ғана сəл еңкейте ұстап барады.
Иығы да қушимаған, бойы да шөкпеген. Шынында да, осының бəрі əскери
тəрбиенің арқасы-ау деп ойладым ішімнен. Осы арада ертеректе естіген
«Бойы бар бізден гөрі биігірек» деген өлең жолы есіме түсе кетті. Бұл
Баукең туралы өлең еді. Оны шығарған қазақтың ардагер ақыны Қасым
Аманжолов болатын. Ол өлеңді біз сəті түсіп ақынның өз аузынан естіп,
қолма-қол көшіріп алғанбыз.
VII
1948 жылы август айынын ішінде «Қазақстан пионері» газетінің
редакторы Москваға бір жылдық оқуға кетіп, оның орнына Амантай
Байтанаев қалды. Амантай, КазГУ-де бірге оқитын таныстығы бойынша,
мені газеттің пионер жəне мектеп бөліміне меңгеруші етіп қабылдады. Ол
жаңа оқу жылы басталуға он шақты күндей қалған уақыт еді. Амантай мені
қабылдай сала бұйрық берді. Газеттің бірінші сентябрьде шығатын
номеріне бір жақсы ақынның жақсы өлеңін əзірле, бүгіннен бастап заказ
бер деді.
Бөлімде менен басқа Алмабек дейтін қолағаштай мұрнының астына
текшелеп мұрт қойған тағы бір жігіт бар екен. Соған келіп ақылдасып,
өлеңді кімге заказ береміз деп едім, ол бірден Қасымға беру керек деді. Өзі
де өлең жазатын Алмабек, Қасыммен таныс болуы керек, ол өлеңді
ақынның үйіне барып, ертең жаздырып əкелемін деп маған уəде етті. Бірақ
ертеңінде ақынның өлеңін емес, уəдесін əкелді. Сендердің газеттерің
балалардың газеті ғой, бала ұғымына лайықтап бір өлең жазып,
редакцияларына өзім апарып берейін депті. Бауыржан туралы бір керемет
өлең жазған екен, Қасым маған оқып берді деп, Алмабектің аузының суы
құрып отырды.
Келесі күні бөлмемізге Қасым кіріп келді. Ол кезде редакцияның екі
бөлмесі ғана болатын да, оның бірінді оңаша редактор, екіншісінде
машинисткамен қоса барлық қалған аппарат отыратын. Қасымды сыртынан
жақсы білетін біз орнымыздан тегіс атып тұрдық. Ақын сыпайы ғана бас
изеп, бəрімізбен амандасты. Содан соң басқаларымыздың бəрімізге бір-бір
қарап алып, бірден Алмабекке қарай аяңдады. Оның қасына отырып,
əкелген елеңін оқуға кірісті. Біз тым-тырыс боп тыңдай қалдық. Үш
шумақтан тұратын өлеңнің мазмұны мынадай екен. Жетпістегі шал жеті
жасар немересін жетектеп мектепке қарай əкеле жатады. Мектепке
жеткенше асығып шал сүрініп, бала жүгіріп келеді. Мектептің қасына
тоқтай қалып атасы немересіне тағы да ақылын айтады: жақсы оқы,
ақылды бол дейді. Мектептен келер заман шуындай болып, жас
балдырғандардың дүбірі естіледі. Немере атасының қолынан сытылып,
жүгіріп барып соларға қосылады. «Жеті кетті жүгіріп, жетпіс қалды үңіліп»
деп өлең аяқталады.Ақын өлеңін өзінің жіңішке даусымен асықпай
мақамдап оқып шықты да, «жетпіс қалды үңіліп» дегеннен кейін, сол
шалдың бейнесін біздің көз алдымызға елестеткісі келгендей, мойнын соза
түсіп, біздің бетімізге тағы да бір-бір қарап өтті.
— Өлең осы. Сендерге бұл ұнай ма, ұнамай ма, білмеймін, — деді ол
содан соң.
— Ұнайды.
— Өте жақсы.
— Нағыз біздің газетке лайық өлең, — дестік біз.
— Ақын шабыттанып қалды.
— Ендеше алыңдар, — деп машинкаға басылған нұсқасын ұсынды.
— Өлеңді ақынның қолынан алып жатып Алмабек:
— Аға, кешегі «Бауыржан» деген өлеңіңізді оқып беріңізші бізге ,— деп
қолқа салды.
Қасым бəлсінген жоқ. Костюмнің ішкі қалтасына қолын сұғып, төрт
бүктеулі қағаз алып, оны жазып алдына қойды да, жаңағыдан өзгеше
интонация, өзгеше пафоспен оқи жөнелді. Біз бұрын Бауыржанды көрмеген
едік. Өлең оқылып болғанда Бауыржан қасымызда тұрғандай боп көрінді..
Өлеңнің күші біздің тілімізді буып тастағандай болып, қапелімде
ешқайсымыз лəм дей алмай қалдық. Жастық батылсыздығымыздан ба, əлде
тəжірибесіз шалалығымыздан ба, кім білсін, бұл өлеңді қашан, қалай
шығардыңыз, Бауыржанды көріп пе едіңіз? — деп те сұрай алмаппыз. Тек
«Рахмет, аға!» деуге ғана шамамыз келді. Ақындық қуатының əсерін анық
сезінген Қасым оқып болғаннан кейін қағаздарын қайта бүктеді де:
— Мə, осы дананы саған сыйладым, — деп Алмабекке берді. Содан
кенін ақын қырандай қомданып орнынан тұрды да:
— Қош болыңдар деп, кеудесін тік ұстап бөлмеден шығып кетті.
Қасымның «Қазақстан пионерінің» өтінішімен жазып əкелген өлеңінің
аты «Жетпіс пен жеті» еді. Үш шумақтан тұратын сол өлең үш бөлімнен
құралған картина сияқты болып, мəңгі менің көз алдымда қалды. Ылғи
бірінші сентябрьде мектепке бара жатқан балаларды көрген сайын менің
ойыма жетпістегі шал мен жеті жасар бала түсетін. Көз алдыма редакция
бөлмесінен шығып бара жатқан ақын елестейтін... Ал Қасым кетісімен біз
оның Бауыржан туралы өлеңін бірнеше дана етіп машинкаға бастырып,
қолма-қол жаттап алған болатынбыз.
— Баукең бөлмеге қайта келіп кіргенше, мен ол өлеңді шумақшумағымен есіме түсіріп өттім.
— Ол өлең мынадай еді:
Бір дауыл сапырды кеп өрт теңізін, Теңселтіп темір топан дүние жүзін.
Бетіне туған жердің өшпестей ғып Ер жазды өз қанымен жүрген ізін!
Нақ сол кез естідім мен ер дүбірін, Атағы атын алып келді бұрын.
Үстінде туған елдің тұрды толқып: «Бауыржан Момышұлы» деген бір үн.
Ақынның ақ сұңқардай жүрегі бар, Алқындым бір көруге болып құмар.
Көктемде күркіреген күн даусын Жер естіп, желкілдеген гүл ынтызар!
Қан майдан қаталатып шөлдегенде, Кез болдым жалтылдаған екі көлге
Көл емес, көздері ғой Бауыржанның, Елестеп мың көрінер бір көргенге.
Бойы бар бізден гөрі биігірек, Тіп-тік боп абыройын тұрған тіреп.
Топ жара көрінсін деп екі иығы, Туған жер жаратыпты оны ірірек.
Ойы бар бірде дауыл, бірде жалын, Теңіздей тебіренткен терең жанын.
Алғандай бойға жиып бар қуатын. Кешегі өзі кешкен оқиғаның.
Кейде ол көк семсерлі генералдай, Кейде ол күй көңілді ақын жандай.
Өмірдің ол шеті мен бұл шетіне Өресі өрен ойдың тартылғандай.
Жан ұқпас жұмбақ емес бір жасырын, Айтады ол тіке қарап жұртқа
сырын. Жаратпас жамап-жасқап жұрт ескісін, Соғады өз дүкені сөз асылын.
Ойы бар қиялының қанатында, Адаспас апарып бір салсаң тыңға... Бір
дəурен ойнап-күліп отырғаны, Жалтылдап екі көзі қарсы алдында.
Батырым — Бауыржаным!» дейді халқым, Алып ұш ақын жүрек ердің
данқын Келешек келе жатыр көремін деп, Тік басып туған жерде жүрген
қалпын.
Ағамыз атағына асқар тау тең. Жау келсе — жау бүйректей етер жəукем
Емендей ерегесер сұрапылымен, Басымен бұлтты жайпап біздің Баукең!
Бұл өлең бөлмеде оңаша отырған мені едəуір ойға қалдырды. Қасым
ақын Бауыржанның Отан соғысы кезіндегі ерлігін, өзі көрген келбетін
тамаша етіп суреттеп кеткен. Сонымен бірге ол: «Келешек келе жатыр
көремін деп, тік басып туған жерге жүрген қалпын» деп, өзгелерге де
міндет артқан. Батырдың өмірінің əрбір сəтін қалт жібермей қадағалап, өзі
сияқты етіп, қағазға түсіріп кетуді басқаларға парыз еткен. Ол ақын жоқ
бүгін. Ол батыр ортамызда жүр қазір. Бірақ басқалар кеткен жаққа батыр да
кетеді. Халық үшін қалтқысыз қызмет еткен Бауыржанның өзі үшін оғаш
басқан жерлері көп. Біреуге ұнаған, біреуге жақпаған жайлары бар.
Батырдың батыл өмірінің ұзын ұрға, жеке детальдарын жұртқа жеткізу
жөніндегі ауыр міндетке мен арқамды тосыппын. Ол жүкті тиісті жерге
жеткізе аламын ба? Баукеңнің көбіне түзу, кейде шалыс басқан іздерін
қуалаймын деп жүріп сүрініп кетпеймін бе? Сонда: «Қолың көтере
алмайтын шоқпарды беліңе қыстырма» деп біреулер азу тісін ақсита
көрсетіп тұрмай ма маған? Бұл өлеңді «Қазақстан пионері» газетінің аядай
бөлмесінде құдіретті ұлы ақын Аманжоловтың өз аузынан естіген сəтте
содан жиырма бес жыл кейін мен де Баукең туралы бірдеңе жазармын деп
ойлаппын ба, сірə. Алғашында бұл шағын очерк жазу үшін ғана колға
алынған іс еді. Бірақ сол мақсаттан туған дүние очерктің бесігіне сыймады.
Одан аумақтырақ нəрсе жазу қажет болды. Осы ниетпен Баукеңмен бірге
өскен, қатар қызмет еткен көптеген адамдармен сөйлестім. Оның туып
өскен жерін де іздеп барып көрдім. Замандастарының аузынан шыққан
əрбір сөзді, Баукең жайындағы ел ішіндегі əрбір аңызды бірін
қалдырмастан қағазға түртіп алып отырдым. Сонда менің көзім жеткені
Баукең туралы аңыз деп айтылып жүргендердің бəрі де шындық: болған
оқиға, істелген іс, айтылған сөздер екен. Жəне бұл аңыздардың барлығы да
Баукеңнің əскерден босағаннан кейінгі немесе оның əскерде жүріп ел
арасына келген кездегі мінез-қылықтарына байланысты. Сонда біздің бұл
кітапты шүу басында «Ақиқат пен аңыз» деп атағанымыз дұрыс бопты.
Ақиқат батырдың əскердегі өмірі де, аңыз — оның азаматтық өмірі яғни ел
ішіндегі еркелік қылықтары екен. Осы ақиқат пен аңызды анықтай,
толықтай түсу мақсатымен, мінеки, Баукеңе бүгін тағы келдім.
VIII
Мен осылай деп отырғанда ауыз бөлмеден Баукең кіріп келе жатты.
Қасым: «Ағамыз атағына асқар тау тең, жау келсе — жаубүйректей етер
жəукем!» деп жазған кезде бұл кісі отыз сегіз жаста еді. Ол шақта
Баукеңнің тұла бойы толған қайрат болатын. Қазір осы кісінің бойында
маған «Встать!», «Молчать!» деп ақырғаннан басқа не қалды екен деп,
ақырын оның бетіне қарадым. Оның едірейген шашы, тікірейген мұрты,
шаншыла қараған көзі қарт батырдың бой қайраты азайса да, ой қайраты
əлі де мол екенін танытқандай еді. Ол орнына отырып жатып, былай деп
маған үн қатты.
Бауыржан. Сенің ендігі аңдып отырғанын менің Чистяковпен ең алғаш
қалай кездескенім ғой.
Автор. Иə, Бауке.
Бауыржан. Ендеше ары қарай тыңдағын... Əскердің алуан түрлі ойынын
ойнап, Отанның тыныштық қамын ойлап жүріп жаттық дедім ғой. «Шекара
құлыпта» деген қанатты сөз біздің Қиыр Шығыс армиясының колбасы
Блюхердің аузынан шыққан сөз еді. Василий Константинович ол сөзді
партияның он жетінші съезінде айтқан болатын. ОКДВА-ның даңқты
тарихы да, жауынгерлік ісі де шындыққа айналған осы екі сөзбен
бейнеленді. Сондықтан да оны құттықтап, Сталиннің өзі телеграмма берді.
Ал Қорғаныс Халық Комиссары Климент Ефремович Ворошилов арнайы
сапармен Қиыр Шығысқа келіп қайтты. Хабаровск қалалық советінің
салтанатты мəжілісінде сөйлеген сөзінде ол Блюхер жолдастың
басшылығымен дербес Қиыр Шығыс армиясы өзіне жүктелген міндетті
ойдағыдай ақтап шықты деген болатын. Сол жолы Ворошилов адал еңбегі
үшін, революция ісіне шексіз берілгендігі үшін, барлық қаһармандық
қызметі үшін деп атап-атап айтып, Блюхердің кеудесіне өз қолымен Ленин
орденін қадаған тұғын. Ол 1931 жылы августа болатын. Ал 1938 жылы
августа Хасан көлінде шекараны бұзған жапон əскерлерін тас-талқан етіп,
ОКДВА өзін тағы да өшпес даңққа бөледі... Бірақ сол жылдың күзінде
Блюхер қайғылы қазаға душар болды...
Ал, саған бұл əңгіме Қиыр Шығыстың емес, Блюхердің жыры боп
көрініп отырған болар. Сөзімнің бас жағында мен Қиыр Шығысты
Блюхерсіз көз алдыма елестете алмаймын деп едім ғой. Сол айтқаным
айтқан. Бұл тек Блюхердің жыры ғана емес, адамгершіліктің де жыры.
Сонымен бірге бұл менің саған айтып отырған сырым да. Сен жазушысың,
мен объектімін. Ал сен шын жазушы болсаң онда менің жан
тебіреністерімді де білуің керек. Өйткені:
Тағдыр маған дарытпады көктемін. Ұқтым бəрін, өмір деген — от
дедім! Дұшпандардан көп атылды маған оқ! Тағдыр əділ — менің оған
өкпем жоқ!
Түсінікті ме саған?
Автор. Түсінікті, Бауке.
Бауыржан. Түсінікті болса сол!.. Содан бір күні тағы да біз — ат
спортының командалары аренаға шықтық. Бұл жолғы жарыс рубкадан
өтетін болды. Рубка деп шауып келе жатқан ат үстінен қылышты оңдысолды сермеп, жолға шанышқан шыбықтарды шауып түсіруді айтады.
Шаншылатын шыбықтың саны он үш. Бұл жарыста сол он үш шыбықты
тегіс қиып түсірген ғана озады.
Бұрын мұндай жарыстарда команданы кəнігі кавалерист Дотольдің өзі
беруші еді. Бұл жолы бізге команданы дивизияның штаб бастығы бере
бастады.
— Комбриг қайда? — дедім мен қасымдағы командирлердің біріне.
— Комбриг Дотоль кеше қызметінен босады. Оның орнына Чистяков
деген майор комондир келіпті, — деді ол.
Төбемнен тағы да бір шелек суық суды құйып жібергендей болды.
Өйткені Дотольді соның алдында ғана көрген болатынмын. Штабқа
жиналған бөлімше командирлеріне ағалық ақылын айтып таратқан еді. Бұл
жолғы сөзін ол, Хасан көлінің тəжірибесіне негіздеп, қызыл əскерлердің
жорық пен шабуылдан басқа əрбір бос минутың окоп пен ор қазуға
жұмсауы керектігін қатты ескертті. Оның сонда айтқан: «Окоп — алынбас
қамал», «Ордағыға оқ тимейді» деген нақыл іспеттес екі сөзі ерекше есімде
қалған болатын. Сол екі сөз, тіпті, өмір бойы есімнен шыққан емес.
Мінеки, осындай ұстаз, ақылшы командиріңнен айрылсаң қалай
қамықпассың...
Бір кезде біздің кезегіміз келді. Өз адамдарымды бастап, мен аренаға
тарттым. Ақбоз аттың тізгінін тарта ұстап, шыбықтарды сарт-сұрт отап
келемін. Өзің қылыш ұстап көріп пе едің? Оны қалай сілтеуді білесің бе?
Білмесең оның да толып жатқан тəсілдері бар. Алдымен сен бір метр ұзын
қылыштың ұшынан бастап тұтқасына дейін, шалғы орақтікі сияқты,
қылпылдап тұрған жүз екен деп ойлама. Олай емес, қылыштың «өткір
ұшы» деп аталатын бір қарыс басы ғана өткір. Шабатын нəрсеңе сол жерін
дəл келтіре сілтеуің керек. Жəне қылыштың нысананы қырқып түсуі тек
шабушының қол күшіне ғана байланысты емес. Оған үш фактор керек.
Оның біріншісі — аттың екпіні, екіншісі — аттың дене ауырлығы, үшіншісі
— қылыш сілтеушінің қол қайраты. Бұл үшеуі бір-біріне тығыз
байланысты. Шауып келе жатып сілтеген қылышпен адамды айқара тіліп
түсуге болады. Өйткені онда жоғарыда айтылған үш фактор бірдей
ұштасады. Ал аяндап келе жатқан ат үстінен қылышыңды қандай
құшырланып сілтесең де жаяу жауды орып түсе алмайсың жаралы етіп
қалдырасың. Себебі онда аттың шабыс екпіні мен дене салмағы қатыспай,
сыртта қалады. Ат, əрқашанда өз денесін өзі жоғары серпи шабады.
Секіргеннен кейін оның табаны жерге тиерге дейінгі төмен қарай басатын
салмағы бар емес пе? Міне, шапқан аттың сол төмен түсіп келе жатқандағы
салмағы мен қылышты сілтеу күші қатар келуі керек. Сонда сен
шаншылған шыбықты да шик еткізесің, жаудың жаяу əскерін де тіліп
түсесің. Түсінікті ме енді саған? Түсінікті болса мен Ақбоз атпен ызғытып,
жас шыбықты жаудай отап келе жаттым. Аренаның орта тұсына келе
бергенде көзімнің қалай трибунаға қарай бұрылып кеткенін білмеймін.
Жаңа комдив аласалау адам екен. Ал Дотоль ұзын бойлы кісі еді. Оның
жоқтығын бірден сездім де, көңілім біртүрлі болып кетті. Дереу өзімді өзім
қатайтып, келесі шыбықты шабуға ыңғайлана атымның қос бүйіріне
шпорды қадап кеп қалдым. Осының бəрі қас қаққанша болды. Ілезде
қылышым да күнге шағылыса жарқ ете түсті. Сол-ақ екен ипподром толы
жұрт ду күлді. Не боп қалды деп жалма-жан екі жағыма кезек қарадым.
Сөйтсем, комдивтің қайғысына күйініп, шпорды қаттырақ басып жіберсем
керек, ат құйрығын шошаң еткізгенде мен құйыршықтың дəл ұшын
шыбықпен қоса орып жіберіппін. Əрине, мұндай жарыстар кезінде аттың
құйрығын, құлағын шауып алу деген үлкен масқара. Сол масқара болған
қалпымда мен қалған шыбықтарды да тегіс мінсіз отап түсірдім. Бірақ ол
есепке алынбады.
ІХ
Сол күннің ертеңінде біздің 306 полктың командирі полковник
Коваленко да ауысып кетті. Оның орнына Журавлев деген майор келді.
Сөйтіп, біздің 105 атқыштар дивизиясы майорлар басқарған дивизияға
айналды.
Осы күндердің бірінде мен дивизия штабына шақырылдым. Чистяковқа
барасың деді.
Бұл тегін шақыру болмады деп ойладым. Баяғыда бір жеңгеміз ағамыз
ұрайын деп шоқпарын ала жүгіргенде: «Өйбу к...... тисе көндік, басқа тисе
өлдік қой енді» деп басын қорғап, бөксесін тоса берген екен дейді. Сол
жеңгеміз айтқан екінің бірі болар дедім де, құйрығының кішкентай
жарасын мықтап танып тастаған Ақбоз атқа ер салдым. «Е, жануар, —
дедім оған ішімнен, — үш жыл жан серігім болып едің, менің саған өкпем
жоқ. Осы ойдан кейін Ақбоз ат ішін тартып, күрсінетін шығар деп едім. Ол
өйтпеді. Екі көзі шоқтай жайнап, басын қайта-қайта шұлғып, менің тез
арқасына шығуымды тілегендей, тықыршық атты. Атам қазақ емес пе,
атымның бұл мінезін жақсылыққа жорып, дивизия штабы қайдасың деп,
жорыта кеп жөнелдім.
Бірақ ол ат та, мен адаммын ғой. Адам болған соң ойлауға міндеттісің.
Біраздан кейін ақ боздың басын тежеп, аяңға көшірдім де, қалың ойға
кеттім.
Өстіп желе-жортып келе жатқанда ең алдымен мен Қиыр Шығысқа
аттанарда алақанын жайып, ақ сақалы желкілдеп ақ батасын берген əкем
еске түсті. Одан кейін Қаратау мен Алатау кезек көз алдыма келді.
Бұлақтары сылдыраған, ағаштарының жапырақтары сыбдыраған Алматы
елестеді. Осындай екі ұдай оймен штабқа жеттім.
Майор Чистяков көзің кісіге шүйіре қарайтын, үшкір тұмсық үшкір
иекті төртбақ сары кісі екен. Ол мені не ашулы, не ашусыз емес күйде
қарсы алды. Мен бұйрық бойынша келгенімді айтып, рапорт бергеннен
кейін, бас-аяғыма байыппен қарап алды да, отыруға рұқсат етті. Комдивтің
столынан бүйректеу екінші столдың басында бір аға лейтенант отырды.
— Өткен жолғы жарыста аттың құйрығын шапқан батыр сізсіз ғой? —
деді Чистяков содан соң.
— Дəл солай.
— Мен сонда сізді жаяу əскерге жіберейін деген ойға келіп едім.
— Ықтияр өзіңізде, жолдас майор.
— Бірақ сіз атқа міне біледі екенсіз. Бұрынғы жарыстарда жаман баға
алмапсыз.
Е, бұл менің Блюхерден сағат алғанымды бетіме басайын деп отыр екен
дəл ойладым да:
— Дəл солай, — дедім тағы да.
— Дегенмен, сіз сияқты кəнігі кавалеристке ат құйрығын шауып тастау
деген кездейсоқ іс емес қой. Шыныңызды айтыңызшы сол сəтте бір нəрсе
ойлаған жоқ па едіңіз?
— Дəл солай, жолдас майор.
— Не ойлап едіңіз? Тек қана шыныңызды айтыңыз. — Майор маған
тесіле қарады. Аспандай мөлдір көкшіл көзінде тұнып тұрған ой бар екен.
«Шынымды айтсам, шынымды шынжыр ғып байлап аласың-ау» деп
бөгеліп қалдым. Осы кезде ойыма əкемнің екі сөзінің бірінде «Өлсең де
өтірік айтпа» деп жиі айтып отыратын өсиеті түсті.
— Командирлерім есіме түсіп кетіп еді, — дедім мен де оған тіке қарап.
— Оларды жақсы көретін бе едіңіз?
— Иə.
— Не үшін жақсы көрдіңіз?
— Əділдігі үшін, əскери өнерге жетіктігі үшін, жауынгердің жанын ұға
білетін зерделілігі үшін, — дедім мен əр сөзімді нақтылай айтып.
— Зерделілігі үшін, — деді ол менің ең соңғы сөзімді, не кекеткені, не
мақұлдағаны белгісіз, қайталап айтып.
— Білемін, жолдас майор. Сіз шыныңызды айт деген соң айтып тұрмын.
Жəне менің халқымда «Өлсең де өтірік айтпа» деген мақал, өсиет сөз бар.
— Халқыңыздың тағы қандай мақалдарын білесіз?
— «Жан — арымның садағасы», «Өз елімнің басы болмасам да,
сайының тасы болайын», «Ел жаусыз болмайды, жер таусыз болмайды» т.
б., жолдас майор. Менің халқымның мақал-мəтелдерін түгел жинап
бастырса, бес томнан асады. Бірақ оның бəрі тегіс хатқа түспеген.
— Уставты да халқыңыздың мақалындай білесіз бе?
— Армия менің екінші анам, жолдас майор. Ананың əлдиін білмеген —
ұл болмайды, Уставты білмеген — солдат болмайды.
— Мен сіздің шыншылдығыңызды сыйлаймын, — деді ойланып
отырып майор. — Бірақ бұдан былай тіліңізді тісіңізбен құлыптап ұстаңыз.
— Содан кейін ол түсін суытып, маған сұқ саусағын безеді.
— Түсінікті, жолдас майор.
— Ал сізді аттың құйрығын шауып алғаныңыз үшін мен жазалауға
тиіспін. Атыңызды лазаретке өткізесіз. Оның құйрығы жазылғанша өзіңіз
жаяу жүресіз.
— Құп, жолдас майор.
— Немен келдіңіз?
— Сол атпен, жолдас комдив.
— Осы арадан сіздің полкқа дейін неше шақырым жер?
— Он шақырым.
— Соған дейін атыңызды жетектеп жаяу баратын боласыз. Аяқ
артпайсыз.
— Құп.
Күн жауын, жер батпақ еді. Атымды шылбырынан жетектеп,
толарсақтан саз кешіп, шаршап-шалдығып полкке келдім. Мені аңдып,
артымнан еріп отырған ешкім де жоқ, штабтан былай шыға атыма мініп
алуыма да болатын еді. Бірақ мен Ақбозға аяқ артпадым. Ол менің
қорыққандығым да, қуанғандығым да емес. Қанға сіңген əділдіктің,
адалдықтың заңы солай еді. Міне Чистяковпен мен ең алғаш осылай
танысқанмын. Оның кісіге шүйіле қарайтын өткір көзі, үшкір тұмсығы мен
үшкірлеу иегі көз алдымда сақталып қалды.
Содан кейін ол бір күні біздің полкқа келді. Полктың офицерлер
құрамымен танысты. Өзі жиырма жылға жуық жаяу əскер сапында
тəрбиеленген кісі ғой: турник, снарядтың барып тұрған шебері екен. Бізге
емтиханды да содан бастады.
Полк командирі Журавлев бір-бірлеп офицерлердің фамилиясын, шенін,
қызметін айтып тұрады. Чистяков кезегі келген офицерді не турникке, не
брусқа шақырады. Алдына ет жеңділеу біреу келсе, оны сағатына қарап
тұрып жаяу жүгіртеді.
Бір кезде Журавлев:
— Лейтенант Момышұлы, батарея командирі, — деп менің аты-жөнімді
атады. Табаныммен жерді тесердей тепкілеп, əскери адыммен майорға үш
адым қарсы келіп тоқтадым. Чистяков бетіме қарап сəл тұрды да:
— Лейтенант, анада полкқа дейін жаяу келдіңіз бе? — деді сəл
күлімсіреп.
— Дəл солай! — дедім мен күлместен.
— Мен сізге сенемін, — деді майор басын изеп. — Жай сұрап
жатырмын.
Содан кейін ол турникке қарай иегін нұсқады да:
— Күнше дөңгеле!— деп бұйырды маған.
Майордың «мен сізге сенемін!» деген сөзіне рухтанып кеттім де,
жолбарыстай ырғып турникке секірдім. Сарт етіп екі қолым темірге
тиісімен екі аяғымды біріктіріп, ұзын денемді алға қарай найзадай сілтеп
кеп қалдым. Содан доң, көзді ашып жұмғанша лып етіп турникке
көтерілдім де, күн боп дөңгелендім. Солнце жасағанда бірақ рет айналу
керек. Өйткені ол ауыр номер. Ал мен турникте машинаның дөңгелегіндей
зырылдадым. Содан соң қарғып жерге түстім де:
— Мен Сіздің айтқаныңызды орындадым, жолдас майор, — дедім.
— Өте жақсы, — деді майор.
Көп ұзамай Чистяков мені қайтадан дивизия штабына шақыртты.
Бардым.
— Атыңның құйрығы жазылды ма? — болды оның маған бірінші
қойған сұрағы.
— Дəл солай, — дедім мен қысқаша жауап беріп.
— Демек, ескі жара бітті деген сөз ғой?
— Мал дəрігері солай дейді, жолдас майор.
— Онда мал дəрігеріне рақмет. Ал əңгіме былай, — деді комдив түсін
жылыта сөйлеп. — Сен артиллерияны жақсы біліп алдың, басқару
взводында болдың, батарея командирісің. Сен сияқты жас командирлердің
артиллерияның ғана емес, жаяу əскердің де жүйе-жүйесін білуі қажет. Сол
себептен сені батальон штабының бастығы етіп, 267-іш полкқа жібергелі
отырмын. Қарсы емеспісің?
— Қарсы емеспін, — дедім мен. «Өнерді үйрен де — жирен» жəне
«Керек тастың ауырлығы жоқ» деген қазақ мақалы бар. Артиллерист өнерін
үйренгенім рас. Артиллерияда жүріп кавалерист те болдым. Енді бұны да
білуге ықыластымын. Отан қорғау үшін керек өнердің бəрін де білуіміз
абзал ғой.
— Дұрыс айтасың, — деді Чистяков қуана күлімсіреп. — Сен менің
ойымды дəл түсініп тұрсың. Штаб өнері армиядағы ең үлкен өнер. Мен
сені сол өнерді үйренуге жіберіп отырмын. Саған əзірге көрсететін қолмақол көмегім мынау ғана. — Ол столының тартпасын ашып, маған Б. М.
Шапошниковтың «Армияның миы» дейтін атақты кітабын ұсынды. —
Осыны оқып, артынан маған қайтарып бергін.
— Сеніміңізге рақмет, — деп басымды изедім де, комдив ұсынған
кітапты алдым.
Иван Михайлович мені екінші бөлмеге өзімен бірге шай ішуге
шақырды. Шай үстінде ол өз өмірінен, өз тəжірибесінен біраз жайларды
əңгіме етіп айтты. Мен оның өзіме байланысты қойған сұрақтарына қысқа
ғана жауап беріп отырдым.
Сөйтіп, мен батальон штабының бастығы болып жоғарыладым.
Сенбесең мына куəлікті оқы, — деп Баукең қасындағы папкадан бір
қағазды суырып алып, менің қолыма ұстатты да, өзі қайтадан шылым
тартуға кірісті.
Мен қағазды алып, оқып шықтым. Машинкаға басылған куəлікте былай
деп жазылыпты:
КУƏЛІК
Берілді Бауыржан Момышұлы жолдасқа, себебі ол Жұмысшы-Шаруа
Қызыл Армиясының кадрында 267 атқыштар полкында батальон
штабының бастығы болып қызмет істейді.
Куəлік мерзімі 1940 жылдың 1 майына дейін. Адрес: Приморье өлкесінің
Уссурий облысы.
267-ші атқыштар полкы штабының бастығы Копқарев».
Куəлікті оқығаннан кейін оның штемпіліне кез жүгірттім. Онда
мынадай сөздер бар екен: «СССР —ЖШҚА. 105 атқыштар дивизиясының
267 атқыштар полкы, сап қызметі бөлімі. 14 декабрь 1939 ж. № 14/1239
Чернятин пос.»
Куəліктің барлық сөздерін тегіс дəптеріме көшіріп алдым да, қағазын
Баукеңнің өзіне қайтарып бердім.
Автор. Сендім, Бауке.
Бауыржан. Сенсең сол. Ал енді саған Чистяковпен одан кейінгі
жолыққанымды айтайын.
Sez Kazah ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Ақиқат Пен Аңыз - 15
  • Büleklär
  • Ақиқат Пен Аңыз - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3876
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2089
    35.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3969
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2044
    35.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3998
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2150
    35.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3948
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2185
    34.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3898
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2098
    33.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3974
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2222
    33.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 4015
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2215
    33.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3878
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1905
    37.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    59.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3876
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2146
    33.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3852
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2109
    33.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3840
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1927
    33.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3878
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2189
    32.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 4087
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2207
    31.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 4111
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2211
    34.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    57.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3938
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2164
    30.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3983
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2100
    32.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3906
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2118
    33.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3969
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2096
    33.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3949
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2179
    32.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3860
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2051
    31.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3876
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2043
    32.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3873
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2158
    33.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    55.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3833
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2116
    33.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3786
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1909
    33.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3849
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1900
    33.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    52.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3978
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2203
    34.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    56.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3886
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2158
    30.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    53.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ақиқат Пен Аңыз - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3118
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1785
    33.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    46.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    54.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.