Euskal Literature II - 03

Süzlärneñ gomumi sanı 3741
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2116
28.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
41.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
47.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
Etxenagusia, Euskal Idazleen Lorategia, 1969, 152 orr.; M. Zacate,
Bizkaiko euskal idazleak, 1970, 118 orr.; Auñamendi, II, 179 orr.).

3.—SIMON ANJEL ERKIAGA TA GARATEA
(1843-1922)
Luzaro ibillia naiz euskal idazle onen bizitz-xeetasun billa.
Azkue zanaren Euskalzale-n idazten zuen, eta naikoa ondo; Azkue beronek bere Iztegi nagusian aitatzen digu, «Erkiaga, Izpaster'ko nekazari» esanik (XI). Besterik ezer ere ez. Baiña
gizonak nai duena lortu egin bear du. Ta jo nuen berri-billa
gaur Izpaster'ko txaunburu dan Jose Maria Amutxategi, ango
eleizako artxibuaren ardurea duenarengana, ta ark bialdu dit
gura nuena. Millesker! Zergatik idazten dut au? Beste ainbatek, nik idatzi arren, erantzun ez egin didatelako: parkatu, baiña
mingarri da.
Simon A. Erkiaga Izpaster'ko semea dugu, beraz. An jaio
zan 1843-10-8'an, arratsaldeko ordu bietan. Bere gurasoak:
Juan Antonio ta Maria Sorkunde, izpastertarrak. Dolabeko baserrian bizi izan zan beti; Izpaster'ko alaba Maria Iñazia Gandiaga'rekin ezkondua. Baserritarra. Eleizakoak artuta, 1922-129'an, arratsaldeko ordu bi ta erdietan il zan.
EUSKAL IDAZLE.—Takean potean esan oi dugu baserritar
garbiakandik ikasi bear dugula euskeraz itz-egin eta idazten.
Eta beurok idazkortza artu ta papera zirriborrotzen digutenean?
Orrela egin zuen ipaztar nekazari Erkiaga'k. Azkue jauna ain
40

bat bidar urreratu zitzaion bere ezpaiñetatik euskal urre-pitxiak
jaso gura-ta. Beste batzuetan idatzi eragiten zion, «Euskalzale»tik atera dezakegunez.
Ona zer idatzi zuen Erkiaga'k «Euskalzale» albistarian.
1897: Eskutitz eder hat, 85; Gomutagarriak, 291, ta Gurasoen
soñekoak, 390. 1898: Zoro jantziak, 162; Batzaillen Banatzaillak, 270, 298 eta 319. 1899: Zaar baten esangurak, 198; Eleizako egoerea gaur egunean, 364.
Mintzatzen ez-ezik, idazteko aiñean ere ongi zekien euskeraz. Eta argitara eman zituen lan auek, egoki biribilduta dagoz
bai mamiñez bai azalez. Bere baserri-inguruan ikasiaz gaiñ, irakurri egiten zuen itxuraz, eta gogotik irakurri ere berezko etorriari lagunduaz. Ona «Zaar baten esangurak» deritzanetik zatitxo bat ao-goxogarri bezela:
«Entzun daioguzan, ba, zaar bati bere esangurak,.. Amaitu
iat nire gorputzaren aldetik euki dodan izate guztia. Badaroat
zelanbait eskua burura, ta eztot billatuten ulerik, azal-tximurtu
ta azur utsa baiño. Bakat esku ori neure arpegi, lenago bere
edertasunagaiti ainbestek begiratuten eutsanera, eta eztago berton, azal-ikoldu ta ormaza utsak baiño: gizonaren edergarri
launak emoniko bizarrak eurak be, alde dabe; bakarrik billatuten ditut euretati geldua lez indarkatuta dagozan zarama zuritu
batzuk. Gogoratuten baiataz onetan, arako nire agin sendo,
arriak txikituko zituenak, neure ortz eder, ezpan ta aoaren iantzigarriak, eztago euretatik kondo gogaikarriren bat ezpada: ta
sartuten badot ogi ainkaren bat aoan, an darabilt ezin bigundurik ordu betean, begira dagoan bati begitanduteko beti iaten
nagoala, edo zoratu ete iatan, ardi zarrak ausnar lez, beti alan
ekiteko. Surra iarri iat okotza ioten; eriona beragaz dau geienean. Begiak eztakuste ezer; gauzarik andienak begitanduten
iataz, lanbro artean dagozan gauza txiki ezin ikusi batzuk. Belarriak eztantzue ezer, eurenezko durundi iñoz amaituten eztan
41

bat baiño. Neure adiña edo adimena illundu da guztia; gogoratu
gura badot leenago iragoriko iazoeraren bat, ezin dot bear dan
argitasunagaz billatu, ez ausnartu.
«Burua ta buruko gauzak orren ezereztu baiataz, zetan ete da
andi berako gorputz zati au? Ai!, eztago oneen ganean zer-esan
andirik: bakarrik esan neike, aga zar igartu bat lez gelditu iatala, ez iagiteko, ez ibilteko, eta ez ezetako: asten banaz ibilli gurarik oinkada bat edo beste egin gurarik, ez dauste aldendu gura neure oiñ biak alkargandik; batak aurrera gura badau, besteak eztautso iarraitu nai, ta biak daukadaz alkarri iratsita lez:
alperrik dira niretzat esku-makilla ta sendagarri guztiak, eztago
nire agazar au barriraztu leikean egur eringo edo muetarik lurbira guztian; alperrik osagillarik iakintsuenak dendatuko litzatez niretzako osagarriak billatuten». (Euskalzale, 1899, 198
orrialde).
Onelaxe darrai, ganoraz oso, zarraren urdailla nola, bere
itzak nolakoak diran, arima aldetiko samintasunak eta abar, esaera ederrez jantzita, adierazirik. Lan bikaiña edozein antolojirako ere. Bir-aldatu dugun zati ontan bakarrik, nolako itzak:
«Geldu», «zarama», «ikoldu», «kondo», «iratsi», «eringo»,
«dendatu» ta besteak. Joskera ona darabil beti.
4.—EMILIANO ARRIAGA (1844-1919)
Bilbo'ko seme izan zan Juan Krisostomo Arriaga (Bilbao,
1806-Paris, 1826) musikalari otsaundikoaren illoba. Idazle ta
musikalari. Bilbao'n jaio zan 1844-2-4'an, eta Araba'ko Zuazo'n itzali zitzaigun 1919-8-19'an.
Sal-erosketari eman bere burua, baiña aldi berean, Bilbao'ko gauza zarrak maite zitulako, auek, musikulari ta idazle
bezela, goretsi ta ospatu nai izan zitun. Berau izan zan Bilbao'ko «Filarmónica» alkarte ta «Centro Vasco»-ko lenengo
zuzendari. Egia esateko, bere sorterriakiko maitasunak aundi42

tzen du Arriaga; onek eraman zuen bere denboran osotu ziran
eginkizunik garaienetara ez-ezik, baita Bizkaiko uriburua idazlan eta liburu atsegingarrietan aupatzera ere. Zekusan zerak
alderdi egokitik begiratzen zekian ezkeroz, ezker-eskoi zeukanetik jasotako guztia txit eskertsu adierazi oi zuen bere lanetan.
Bibolin jotzaille azkarra gendun. Eta musika idazle trebe.
Musika-gaitasuna erakutsi zigun lan auetan: 1) Chimberiana,
erri kantuz osoturiko lan bikaiña, Bilbao'ko Udal-Eres-Batzak
1918'an lenengoz joa; 2) Bilbainescas, pianurako suite bat, erriabestialdn oretua; 3) El amanecer en Deusto, eres-poema; 4)
Ave Maria, abots askoz kantatzeko; eta beste lan txikiagoak, batzuk oraindik argitaratu gaberik.
Idazle zan aldetik, euskeraz etzuen ezer idatzi; baiña
1909'an ereserki bat osotu zuen, Begoña'ko Amaren omenez,
Arana-Goiri'ren letra ta izkiaz. Ainbat erdel lan argitaratu zitun, ordea, Euzkadi» aldizkariaren orrietan batez ere. Bereak
ditu gero liburuok: 1) La Romanesca; 2) Léxico del bilbaino
neto (1896); 3) Vuelos cortos; 4) Txiplis-txaplas (1899); 5)
Revoladas (1920); 6) La pastelería (1908); 7) Teoría del violín; 8) Lekobide, euzko elesld eresidun asele irukotxa, Aita Imanol Arriandiaga'k euskeraz ipiñi ziona (Bilbao, 1918, bigarren
ateraldia); 74 urte zituela argitaratu zuen euskal opera onen
liburuxka.
(Ikus Euskalerriaren Alde, 1919, IX urtea, 320 orr.; Hermes, 1919,
III, 415 orr.); Auñamendi, Literatura, II, 245 orr.; Jon Bilbao, Eusko
Bibliografía, I, 317 orr.).

5.—JERONIMO GARAGOITIA AGIRRE (1846-1921)
Ona dandatik dandara, ortzi zabalean izar arrigarri antzera,
agertu oi diranetariko bat. Nik ez nuen ezagutu: Aita Jeronimo
karmeldarra ilda amairu egunera (1921-12-4'an) etorri nintzan
ni Larrea'ko lekaretxe jaiki ontara praille ikasketak asteko as43

motan. Aren oroiz tutulu-putulu aurkitu nuen bazter ontako
aizea; aundia bait zan soin-arima. Norbere errian ez omen da
igarle izaterik; Aita Jeronimo, orraitio, zornotzarra izanda ere,
emengo eskualde guztietan aintzakotzat eukia izan zan.
Zornotza-Amorebieta'n jaio zan 1846-9-30'an, eta kistar
egutegiak Jeronimo deuna oroitzen duen egunean, ain zuzen.
Markiña'n artu zuen karmeldar abitua, 1869-11-23'an, eta elizkarrera egiñik, 1872'an meza ematera iritxi zan. Gizon argia ta
zurra zanez, Markiña'n, Larrea'n, Avila'n eta Alba de Tormes'en etxeko nagusitza bere bear izan zuen; gero, Aita Nagusiaren
Aolkulari izan zitzaizun Erroma'n, eta Mixioen arduradun.
Ementxe, Larra'ko komentu ontan itzali zan 1921-ll-2ran.
IZLARI TREBE.—Atzerri aldetik luze xamar bizitza eraman
zuen arren, ondo zekien euskeraz eta Garizuman eta Garizumatik kanpora, Kristo'ren erreiñua zabaltzen ibilli oi zitzaizun aspertu gabe. Kastilla'n bizita ere, Aita Ozerin Etxebarria, Dima'ko semea, lagun zuela, maiz etortzen zan euskal errira. Iturri
garden antzera, etorri ugaria zuen, eta eskabide asko zetorkion
or-emendik; bera, ordea, naiz errietara naiz jazoera aundiko
deietara joateko beti zegoen gertu ta prest; zala Begoña'ko Amaren koroatzea (1900-9-8'an), zala Balentin Berriotxoa Zorundunaren ezurrak bere jaioterri Elorrio'ra aldatzea, berak zuzendu
bear zuen olakoetan Kristo'ren itza. Makiña bat itzaldi egiña
dugu! Bai ederrak ona ta pakea, aldarrikatzen dituztenen oiñak!
Emen duzu nolako izlaria zendun argi adierazten dizun erakuskai bat. Beiñola Markiña'ko prailletxean amar eguneko mixioa eman zan, 1897-10-17'an asita. Izlariak: Aita karmeldar
auek izan ziran: Jeronimo, Ijinio, Jerman eta Jazinto; laurok
izlari onak, erriz erri asko ibillitakoak. Mixio onen berri ta albistea orduan Barinaga'n arimazai zegoen Maguregi jaunak ematen zuen Bilbao'n Azkue'k zuzentzen zuen Euskalzale asterokoan. «Aldraka joaten giñean —dio— alde guztietatik egunean
baiño egunean euren berba santua entzuteko gurari ta egarri
andiagoaz, bada ikusten zan elizea bete-bete artu eziñalan».

44

Eta Aita Jeronimo izlari ernearen goralpena onela dagi:
«Onen ezaugarria (beste askoren artean), boskarren arratsaldean,
parkaziñoeko berbaldiaren gueneruntz entzun ziran negar-zizpuru zoliak, ulua ta zotin andiak, tantaka jausten zirean malko
samiñ ta goriak eta ikusi zirean betinguru gorrituak. Eta zelan
ez, edo nork, ez eban egingo Aita Jeronimoren eztarri-ots ta dei
ikaragarriak eta berba itzaltsuak entzun ezkero? Belarriak zarratu eta biotza arri eta atxak baiño gogorrago eginda eukazanen bat izan bearko eban» (Euskalzale, 1897, 371 orr.).
Libururik ez zigun utzi, argitara emanik beintzat. Bai, ordea, sermoe pillo galanta. Gure liburutegietako arasetan elizitzaldiakin osoturiko esku idatzi mordoak daude, oraindik sailkatu ta zenbatu gabe, batzuk izlariak berak bere kasa atera ta
idatziak, beste batzuk iñork eskuz idatziak; orixegatik, ez duzu
askotan errez norenak diran jakiten. Askotxo dira A. Jeronimo'renak. Garai artako sermoiak sarri ordu betekoak izan oi
ziran, buruz ikasita esaten ziranak. Labur; XIX'garren gizaldi
azkenetako izlarien sermoe asko dituzu or-emen; baita A. Jeronimo'k utziak ere, baiña sailkatu barik. Lan au norbaitek bere
bizkar-gaiñ artuko ba'lu, nolako mesedea egingo lukean!

AITA JUAN ANTONINO URIBIARTE BISTEGI
(1860-1949)
«Arratia'n —diosku Atxiki'k— erritxo bat dozu. Goitik bera
Dima'k eta Orozko'k iruntsi bear dabela dirudi; aurrez-aur ta
atzez-atze or dabiz Zeanuri ta Arteaga zearka-zearka sartu bearrean. Ona emen erri onen izena: Areatza-Billaro. Erritxo ontako auzune Uribiarte'n jaio zan Aita Juan Antonino» (Karmen'go Amaren Egutegia, 1952, 115 orr.). Ementxe munduratu zan, ba, 1860-5-9'an.
45

BIZITZ-APURRAK.—Ur zitun bere jaiotetxetik erriko eliza ta
prantziskotar mojatxoen komentua, ta aietako elizkizun eta kanpai-otsak eraginda edo, goi-deiaren zurrumurrua somatu zuen
bere barnean; ala ere, gerokoaz asko arduratu barik, etxe-lanetan ziarduen maratz. Gudaritza ere Madrid'en bete zuen; gazterik geienentzat arriskutsuak izan oi dira urteok, baiña gure
mutilla griña batek jota zebillen orduan ere ta munduak etzion
ezer esaten. Eta egiteko ura bukatu ordukoxe Gazteiz'ko apaizgaien Ikastetxera joan zitzaigun. Langille bizkor ta ikasle alai
dabil bertan. Ikastaro bitartean, opor-aldietan batez ere, an eta
emen etxeko arazoetan trebe ta azkar agiri da goiz ta arrats.
Gazteiz'ko Pierola jaun gotzaiñak jaupari egin zuen, 18904-5'an. Bertatik Olarte-Orozko'ko parroku izentatu zuten: Tomas Aperribai apaiz jauna zuen abade-lagun. Zoli zebillen beti
eliz-gauzetan; neska-mutillak maite zituen eta auek bide onetik
erabiltzeko benetan saiatzen zan. Laztan zuen Karmen'go Ama,
ta bere eliztarrai onen eskapularioa ezarteko baimena Erromatik lortu zuen beretzat. Geroago, Billaro'ko apaiz-lagun izentatua izan zan, baiña ez urte askotarako; andik laster, ba, Olarte'n
zeukan apaiz-lagun Tomas Aperribai jaunarekin batera, Karmen'go Amaren jantzia artu zuen Larra'ko komentuan. 18976-10'ra zan.
Atxiki'k diosku: «Neke, lor ta samintasun galantak igaro ta
eroan bear izan ebazan bere sendikoak zirala-ta, 37 urtedun
karmeldar egin zalako». Santander'en egon zan lenengotan, ango euskaldun arrantzale ta itxastarrai mixioak euskeraz emanik.
1900'an Larrea'ra bialdu zuen orduan Probintzial eta geroago
Kuba'n Santiago uriko Gongotzai izan zan Balentin Zubizarreta karmeldarrak. Eta arrezkero guztian, il arte, lekaretxe ontan bizi izan zan, «48 urte ta erdi gaberdian jagi ta gazte zarren
eredu izanik».
Nik emen ezagutu nuen, baita berarekin bost urte bizi izan
ere. Eta beste gomutagarri askoren artean auxe dut oraindik:
gazteai erakutsi naia. Ni, nere praille ikastaroak amaitutakoan,
46

menpekotasunak ona ekarri nindun, Larra'ko komentu ontara.
1935-9-8'a zan; udazkena irixtean, beraz. Gaztetan ikasita edo,
ortu-lanean eta mats-gauzetan batez ere, aitua genduan Aita
J. Antonino. Udazken artan ni artu ninduen lagun, mats-mordak
batu ta gero urteberri ostean mats-aienak iñausteko. Gaixo-ikusle arduratsua zan, eta sarri eraman oi ninduan ni ere berarekin.
Aitak semeakin egiten duena nereldn ere egin nai zuen: berak
zekiena ta barnean zeramana nik ere jakitea ta osotutzea opa
zuen dudarik gabe. 1949'ko kandelario egunez il zitzaigun
ementxe, Eleizearen eta Ordenearen alde ainbat izerdi bota zuen
komentu ontan.
IZLARI NEKA-EZIÑA.—Arimazai axolatsu, aitor-entzuteari
emana, etxezale maratz, «edozetan ekiana ta edozeri ekiten
eutsona» ez-ezik, izlari zolia ere ba-zan gure A. J. Antonino.
Amaikatxu itzaldi eder egiña dugu, Bizkai'ko errietan bereziki!
Galdetu, bai, gure erriari zelakoa zan. Gure komentuko artxibuan aurkitzen da, gaur ere, A. J. Antonino'ren itzaldi-moltzo
bat. Ona «Karmengo Amaren Berbaldia» deritzanetik zatitxo
au.

«Gure Jaun eta Jaungoikoak ipiñi dituban itz-berba guztijen
artian bigun eta gozuena da amaren izena; eztago neke-atsekabe ain andirik gizonen aoan ipinten dabenian amaren izena gitxituten eztanik; eztago iñor bere estura eta larritasunetan izen
onegana zuzenduten eztanik; «ama» esaten dau semerik gaztienak negarrez, zerbait igaroten dabenian; ta au irakatsi dautsa
izatiak berak, berba onetan ipiñi deutsan lez bere Egilleak, bere
neke ta atsekabetan poza. Modu onetan poz eta atsegiñez bete
ditu Jaungoikoak Adanen seme-alaba guztijak, emonik bere Ama
euren Amatzat, esan deutsubedan lez —Ecce mater tua—, iñor
bere geldituten eztala izen gozo onetara joateko eskubide baga.
«Or daukazube zeuben Ama» dirausku guztijoi».
(Ikus Atxiki, Karmen'go Amaren Egutegia, 1952, 115 orr.).

47

7.—JUAN JOSE MAGUREGI ZELAIA (1860-1930)
Mendi-pendizetan badira, baita baratz zokoetan ere, lore
ixillak, iñork begiturik egin gabe, usaintsu, irazi ta argoi jaiobizi ta zimeltzen diranak. Oietakoa duzu euskal literaturan Maguregi markiñar apaiza: ainbateko idazlea, baiña oraiñarte iñok
begitu aundirik egin gabe, aldebat utzia.
Xemein'en jaio zan 1860'garren urtean, Ormetxe deritzaion
basetxean. Etxe oneko semea zalarik ere, Jainko-deiari erantzunik, apaiz-karrera artu zigun gaztetan; eta, arima-zaintzarako
bear-bearrezkoak diran ikaskizunak amaitu zitunean, apaiztasuna
artu zuen gotzaiaren esku-ezartez. 1884'garren urtea zan. Urte
mordotxoan, gero, Bariñaga'n egon zan ango eliztarrai beren
gogo premiñetan arduraz lagundurik. Andik urte batzuetara Bolibar'en daukagu, Simon Bolibar, Ego-Amerika'ko errialde askori —Kolonbia, Benezuela, Ekuador, Peru ta Bolibia— askatasuna ekarri zien gizaseme zoliaren aurretikoen erritxo sonatuan. Ementxe il zan 1930-11-27'an, 70 urtekin.
EUSKALTZALE.—Maite zuen euskera, ta Barinaga'n aurkitzen zala laguntasun ederra eman zion Azkue jaunari, Euskalzale argitaratzean. Lanok argitaratu zitun asteroko artan: 1897'an: Euskalzaleren Artezkari jaunari, 371; Ingiratxu bat, 391;
Aita besoetako ta ume-besoetakoa, 397. 1898'an: Alperraren
zoria, 233; Idebatea, 250; Izkirimiriak, 256 eta 424; Ondo
egiña, 277; Itxasaldetik Irailaren azken-egunetan, 315; Euskalerriko uri bi, 323; Elozkaitik urriaren guenean, 348; Azkenapai bat, 364. Eta 1899'an: Izkirimiriak, 32, 55, 72 eta 96; Guztion kaltegarri, 51; Egurastoki baten, 93; Aste done edo santuko monumentoaren jatorria, 100; Kurutzetakoen jatorria, 102;
Txakur-katuen sumoa, 110; Ikaskizun eder bat, 134; Baserri
lanen irudipean bardinkizun bat, 148; Ustezko lagun osoak eta
lagun erdi benetakoa, 163; Basoen onerako, 191; Ikaskizuntxu
48

bat, 271; Eskutitz-erantzukida «bere modukoa», 279; Berarizko
senitaldea, 280; Asto igarlea, 368; Burutsua ta buru-eritxia,
375; Artzaiñen ikustaldia, 402.
, - ••.,...• . ;.,
Geroztik ez zuen bide zer aundirik idatzi. Aiurriz bestelakoak gara geienik, seta berdiñeko bi aurkitzea zail izateraiño izan
ere. Xemeindarra lotsati zan, itxura danez; lanak argitaratzekoan, beinik bein, gutxitan erabilli zuen bere abizena, deitura;
izen-ordeak, berriz, txit ugari: «Txintxorta», «Egi-zale», «Baserri», «Txipristin», «Anton Berezi», «Txolintxu», «Txikia»,
«Txistular». Azkue zanak, iru urietan atera zuen Euskalzale asterokoan aurkibidea jartean, ondo zekien nor ixiltzen zan ezizen guztion azpian eta J. J. Maguregi ezarri zizkien.
Denbora aietako joerari atxikia, begiko zitzaizkion garbizaleen lanak, eta berak idazten zuenean beti zebilkigun arduraz
nola adierazi zezakean taiu oneko euskeraz erriak naiz liburuak
arrotz-kutsuz zerabilzkien itzak eta esaerak. Ba-ditu Larramendi'k bere Iztegian dakazkin itzak, «Dierondea» (republika), «jakinde» ta beste, esaterako. Geroago, baita, erakutsi zitun AranaGoiri'ren eskolakoenak ere, «bazkide» ta antzekoak.
EUSKAL LIBURURIK?—Etzuen libururik argitaratu. Ta zer?
Liburu mardulak atera bear ote idazle izateko? Arrotz izkuntzetan ba-dira bertso mordoxka ondu zuelako, olerkarien Parnasoan gorenengo daudenak; Donibane Gurutzeko ta Teresa Deuna, adibidez, gaztelar poesi-landan goi-goi daudenik ezin dezakegu ezpaian jarri. Xemeindarraren idazlan osoakaz, ortara jo
ezkero, liburu bikaiña, elerti-bitxiz josia, osotu genezake. Gaur
ez dugu nai irakurteko luzerik, ez dugu astirik, eta gaiñera, astoaren arima bezela gaiñik-gaiñ iñun geratu gabe ibilten oitu
gara. Maguregi'k, ia beti, lan motzak eskeintzen dizkigu. Aren
idazkortza, ordea, bai lan jatorretan bai itzulpenetan, beti igitzen zaigu bizkor-bizkor; amaren magalean ikasitako euskeraz
ari da, izkera mamitsu ta jario aundikoan, jakiña.

49

Gai askori ikutu zion idazterakoan: ipuiak, ele-meleak, baserri lanak, euskal itzak, bidez-bidezko gertakizunak. Au da:
Kirikiño zanaren pareko, ezker-eskuma ta aurre-atze zer ikusi,
uraxe artzen zuen idazgai. Bi itzetan esanik, ikusle ta idazle izan
zitzaigun J. J. Maguregi. Bertsolari ere, bai; orrela agertzen da
noizik noizera bere lantxoetan, tartean naiz amaieran, bertso bipil batzuk jarririk.
Aintziñako gauzetaz ere ba-zuen axolarik. Ona Idebatea deritzan lanari ipiñi zion oarra: «Liño-arazo guztia, esaterako, aztu ta galdu da zorigaiztoan; aspaldion soiñ-gei dana dendako
miesea. Bestelakoak zirean lengo euskaldunen amulo ta kirruzko
praka-alkondara, atorra-samatilla-sakota, da amatal zuriak, batez
be lexibatik arako ereiñotz usaiñezko garbi-garbiak».
Irakur, ao-goxogarri, Basoen onerako deritzan artikulua osorik.
«Lurra asi da —didaz— gogait egiten emoteaz zugatz mardo eta alor edo frutu ugariak lenengo gizaldietan legez. Zergaitik? Kendu ta kendu eta gitxi emon ezkero, gozagatu, ligortu
eta indakatuta geldituten da lurra be, azala ta zanak uts-utsik
dituala beste edozein gauza legez. Mardoak eta ikaragarriak asten zirean leen zugatzak ta bizi luzedunak, orain erkiñak ta txikiak ta bizi laburdunak. Gaztaiñariak geixoa dabillela, bestelakoak lurraren indarrik ezaz bertan bera, ez il, ez bizi, taiu txarrean dagozala. Zer izango litzake egoera orretatik basoak aterateko gauzarik onen bat? Esan bagarik eztakigu; erantzungo
dozue.
Ba, Anton-en eretxian, orain-arte joan direan urtetan aztuten itxi yakon lankira barriro jarritea. Aspaldion baserritarrak
basoetan kodaiña ebalten dabe sarriago, arpegia baizen garbi basoa isten dabela ongarri guztiak kenduta, ta atxurra gitxi-gitxitan da geienak bein bere ez. Orregaitik basoak eztabe edaten
neguan bear daben beste ur, eta zugatzak eta landarak ezin
euki, euki bear leukeen indarra; zerren batetik urik artu ez, da
bestetik atxurtuten eztan basoari, etxako ustelduten gaiñeko lu50

rra, ta bai giñarra ta saskarreriak basoa ligortuten dabenak agertu ugari. Auxe dala uste dot ba, basoak onduteko biderik onena,
neguan al dan geien atxurtutea.
Baserritarrak: beste zaletasun batzui itxita baso-atxurriai jarraituten badeutsazue, urte gitxien barruan gaur baiño itxura
obakoak ikusiko dozuez» (Euskalzale, 1899, 191 orr.).
ITXORKUNETAN ERE BAI?—Sartu zitzaigun onetan ere. Ona
bikor bat: «Tripea —dio— ez uste izan erderazkoa danik, ezpada euskera garbia, «esan gura dau Titi-pea». Izan leiteke erdaldunak euskeratik arturikoa beste asko lez izatea. Edonok daki sabela vientre, urdailla estómago dana; baita erderaz titi esaten eztana be, begaz Titipea (tripea) euskerazkoa da» (Euskalzale, 1898, 250 orr.).

Ez da errazoi txarra! Batzui, ala ere, irriparrea loratu zale
ezpain-ertzean, arrimenari amor emanik noski. Jakin bezate onakoak beste au ere: Euskeralariak, etxekoak baiño atzerritarrak
geiago, beste ainbeste egin digutela euskerak onako ta alako
itzak erbesteko izkuntzetatik artuak ditula esatean. Astarloa'k
eta Maguregi'k funtsik ezpadute, beste oietakoak are gutxiago
dutela oraindiokarren. Ez dezakegu jakin, ezta urrik eman ere,
itz askotan beintzat, zein dan emaille ta zein artzaille. Erdi aldean gaudela, griña txar gabe gauzak ikusten ditunari errez datorkio irriparra ezpain-ertzera, olako jakintsuak ere euskal itzai
buruz nolako arrazoiak jarten dituzten nabaitzean.
LANGILLE ON.—Azkue zanari poliki lagundu ziola esan dut,
eta olaxe duzu. Lekeitiarrak bere Iztegi nagusia (1905-06) argitara zuenean, oneri jarri zion sarreran, nork lagundu zion
aitzen emanez, onela dio: «Or-emen egotaldiak egin ostean,
BN'ko Erronkari ta Saraitzu'ko izkelkiak sakondu nairik, Otxagabia'n egin nuen aldikada laburra. Iru batzar berri egin-azi nitun gero: bat Bilbao'n, lau euskaltzalek —baztandar apaiz Go
51

rosurreta'k, Maguregi markiñar apaizak, Izpaster'ko lugin Erkiaga'k eta Arrasate'ko artzain Iturbe'k— osotuta...» Maguregi
ez genduan, ba, edozein.
Onezaz gaiñera ba-du Azkue'k beste zerbait ere markiñarraren buruzkoa. Beiñola, Leiden Unibertsitateko William Rollo euskaltzaleak The basque dialect of Mar quina argitara zuen;
liburu au antolatzeko, bi udatan beiñik bein, mendi tarte artako
izkelgiaren berezitasunak J. J. Maguregi ta J,uan Barkin markiñarrarekin ikasi ta aztertu zizkigun. Azkue'k RIEV aldizkarian
eman zuen olandar jakintsuak mamitutako liburuaren iritzia, sei
orrialde luzetan eman ere. Eder izan zitzaion ipar-aldekoaren
lana. Eta biak goratzen ditu, lanaren egillea ta egillearen irakaslea; egUeagatik «guztiz pozik irakurri dut lana» dio ta irakasleagatik «zorionik beroenak damazkiot Barinaga'ko apaiz jaunari The basque diálect of Marquina idatzi duenaren neurriko
ikaslea atera duelako» (RIEV, 1925, XVI, 563 orr.). Wm. Rollo'k erantzun zion Azkue'ri (RIEV, 1926, XVII, 620 orr.).
(Ikus Arteaga'tar Lon'ek, 1973-10-12'an, bidali zizkidan oarrak).

8.—AITA JUAN BIZENTE ZENGOTITA-BENGOA
(1862-1943)
Izen aundiko karmeldarra. Eguzki aldetik Oiz oiñean dagon
Berriz erritxoan munduratu zan 1862-7-19'an. Bere gurasoak:
Frantzisko Zengotita-Bengoa ta Petra Lasuen Besoitagoena,
biok berriztarrak. Beuron senitartekoa genduan Juan Bautista
Zengotita-Bengoa, mertzedekoa ere, 1802'an Puerto Rico'ko
gotzai il zana. Frantzisko Zengotita karlatar porrokatua zan,
Euskalerriko lege zarrak eta erlijioa alderdi ortan ezin-obeto uztarturik bai zekusan, eta 1836'tik 1841'ra lenengo ta 1870'tik
aurrera gero, teniente koronel zala, Durango ta inguruetako
52

guda-saio guztien arduradun ibilli zitzaigun. Baita, atzenez, gerra ostean, alderrai gaur Ziburu'n eta biar Donosti'ko Mota
gazteluan atxillo ere.
Juan Bizente gaztea 1877-11-24'an sartu zan Larrea'ko karmeldarren komentuan, urrengo urtean gabonillaren 10 profesa
egiñik. Jaldntza Burgos'en eta Teolojia Markiña'n ikasirik,
1885-3-2ran meza eman zuen. Geroztik 1887'an Valencia'n
daukagu Teoloji irakasle. Urrengo urtean, berak 26 zitula, Valencia bertako nagusi izendatzen dute: emen argitaratu zuen
bere euskal liburua. Irutan izan zan Burgos'ko nagusi. 1900'an
India'ra doa, Verapoly deritzan mixio-lurraldera. 1920'an Euskalerria biurtzen da, «La Obra Máxima» aldizkaria ateratzen
asirik; batez ere errian mixio-garra piztazi ta mixiolariai laguntasuna emateko asmoa zuen. 1943-2-27'an utzi zuen lur au, eta
santuen antzera utzi ere. Gizaseme gartsu ta langillea.
BERE EUSKAL LANA.—Teresa bere amagandik ikasita edo,
etzitzaigun ibiltari makala izan. Ala ere, Europa, Asia ta Amerika, mundu zabaleko zokondoetan zear urte askoz ibilli izan
arren, ba-zuen egundo utzi eziñeko euskal kezka bere izate barru-barruan. Gazte zalarik argitara zuen euskerazko liburu bat,
nun eta Valencia'n, eta gerora bere idazkietan eta «La Obra
Máxima» aldizkarian batez ere, umetxoentzat idazten zitun kartetan sarri jartzen zizkien euskerazko esaldi gozoak.
Argitara zuen liburua: Carmengo Anaije, cofradeentzaco Eskuliburua, ceñetan azaldaurik aurquituco ditueen Carmengo Escapularijuari jagocazan gracija berarizcuac, oneec irabazteco
eguin-biarrac, aitaseme biren jardunian (Valencia, 1888). 104
orrialde. Karmengo Amari bederatzi-urren bat ere ementxe dator, naikoa luze ta biozkiro egiña.
Sarreran onela dio: «Karmengo Eskapularijuaren oneraspena edo deboziñoia txito osagarrija ta graziaz aberatsa
da, beraz egokija ta adjutua kristinauai ezagututen emotia bere
aberastasun ugarijak. Onetara zuzenduten da euskerazko libu
53

rutxu au. Bada, euki arren arrotzak liburu asko, zeintzuetan
daukeezan azaldaurik oneraspen onen ganeko jakinbiarrak, ez
eukeen Bizkaiko euskaldunak nun eurak ikasi euren mintzoera
edo berbeeta bakarrian. Augaiti, euskaldun bizkaitar maitiak,
eskintzen deutsu zeuen adiskide zintzo batek liburu au, nun
aurkitu daikezueezan Karmengo Eskapularijuaren ganeko azaldaketa primiñazkueenak».
Ez darabil euskera baldana. Irakur zatitxo au.
»A. Azaldau deutsudaz, seme maitia, Karmengo Eskapularijo santuaren bitartez jaritxi leitekezan ontasunak, ta eurak entzunik, berez autortu dozu, txito apartekuak diriala. Baita agertu deutsudaz allagiñako grazi] ak jaristeko egin-biarrak, ta ezingo
dozu esan, ez asko ez gatxak diriala ain mesede andijentzako.
Orain adierazo gura deutsut, ez ditueela Karmengo anaije gustijak bardin grazija oneek jaristen; ez Eskapularijua danentzako
berez bardiña ez dalako, ezpada batzuk darueelako bestiak baño
oneraspen ta ardura geiagogaz. Ta zuk jaldn daizun zer egin
obeto Eskapularijuaren grazija andijak irabazteko, entzun gura
badeustazu, izentauko deutsudaz gomuntagarri batzuk.
S. Esan egidazuz, aita, beinguan, ta jakin daikezu, atsegin ta
gogo andijagaz entzungo deutsudala; bada Karmengo kofrade
izatera erabagi nazan ezkero, ez dot izan gura edozetarikua, benetakua ta ona baño».
Ba-ditu oraindik ogei bat euskerazko itzaldi ere. 1950'an,
Aita Juan Bizente, Jainkoaren Zerbitzaria, Zoriondun eta Santuen maillara jasoteko bear diran lenengo urratsak eman nairik,
Gazteiz'ko eliz barrutiko Auzitegian ortarako azterketa asi ta
osotu ziran agiriak Erroma'ra bialdu ziranean, liburu ta itzaldi,
ark idatzitako guztiaren aldaketak ere bialdu ziran.
(Ikus Aita Amallo, Contemplativo y Apóstol, Gazteiz, 1956; S.
Onaindia, Kardaberaz Aitari Omenaldia, 129 orr.; Auñamendi, Literatura, III, 254 orr.).

54

9.—JUAN IZURRATEGI ETA BERROSTEGIETA
(1863-1938)
Beiñola, 1923'an, idazki saila ateratzeko asmoa artu zuen Izurrategi apaizak, eta liburu orren Irakurleari deritzan aurre-itzetan, onela idazten zuen Ariño'tar Joseba lekaideak: «Benetan
asmo bikain da argia sortu eban nire aspaldiko irakasle jakintsu
ta adixkide on Izurrategi'tar Jon jaunak! Eta zelan jantzi ta
atondu dauan bere biotz euzkotar jatorran erne yakon gogai
eder ori, euzkaldunoi atsegin gozua argitaratuaz emoteko...!».
NOR ZAN.—Bilbao'n jaio zan Izurrategi, 1863-8-22'an, eta
egun onetan bertan bataiatu zuten San Anton elizan. Bere gurasoak: Martin, Ondarruko semea, ta Isidora, Elgoibar'ko alaba,
orduan Bilbao'n bizi ziranak.
Izurrategi'k merezi du leku egoki bat gure literaturan. Itzez
ez-ezik, idatziz ere agertu zuen, eta zabaldu euskal errian, Kristoren itza. Azkue'k zirikatuta edo, asi zan idazten. «Euskalzale»-n agertzen dira Izurrategi'ren lenengo idazlanak, eta «neure
adiskide ta ikaslagun biotz-biotzekoa» deitzen dio lekeitiarrari.
Ikaskide ta adiskide miñak ziran biok, eta Azkue'k eskatuta asi
zan, itxura dabez, idazten. Gorliz'en zegoen arimazai, ta karta
antzera idazten zuen, ango izparrik irtenenak bialduaz.
Sez Bask ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Euskal Literature II - 04
  • Büleklär
  • Euskal Literature II - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3731
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1941
    27.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    40.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Euskal Literature II - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3749
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2073
    29.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Euskal Literature II - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3741
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2116
    28.8 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Euskal Literature II - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3745
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1970
    30.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Euskal Literature II - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3789
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1990
    28.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Euskal Literature II - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3756
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1966
    29.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.9 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Euskal Literature II - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3856
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2082
    29.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Euskal Literature II - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3748
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2091
    27.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    47.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Euskal Literature II - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3699
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2050
    29.6 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Euskal Literature II - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3742
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2199
    27.3 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    39.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    45.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Euskal Literature II - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3597
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1962
    26.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    36.7 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Euskal Literature II - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3714
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1887
    29.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.3 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Euskal Literature II - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3730
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1995
    30.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.4 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Euskal Literature II - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3644
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1871
    30.9 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Euskal Literature II - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3677
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1997
    29.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Euskal Literature II - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3714
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1988
    29.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.6 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Euskal Literature II - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3731
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2002
    30.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Euskal Literature II - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3573
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1900
    30.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Euskal Literature II - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3643
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2085
    29.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.2 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Euskal Literature II - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3720
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2078
    32.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    51.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Euskal Literature II - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3717
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2015
    31.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.6 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.7 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Euskal Literature II - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3560
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1977
    30.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Euskal Literature II - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3740
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2007
    30.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Euskal Literature II - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3765
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2063
    31.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.2 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Euskal Literature II - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 1598
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1041
    27.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    37.1 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.4 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.