Latin

Yökmätke - 3

Süzlärneñ gomumi sanı 4251
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2112
28.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
42.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
50.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
Dousonğa kilep, yıte kön ütkäs, ular, tekä yar buylap, yañınan Yukon bozona töştölär häm qaytıu yulına, Day menän Tozlo Hıu yünäleşenä, sıqtılar. Perro häzer Dousonğa kiltergän poçtağa qarağanda la aşığısırağın alğaynı. Yıtmähä, ul yıllıq tizlek rekordı quyıu qomarına birelde. Häldärzeñ toroşo bığa ıñğay buldı. Ettär, azna buyına yal itep, köstären yarayhı nığıttı. Qarza ular halğan ez başqalar tarafınan yaqşı tapalğaynı. Şuğa östäp, bıl yulda politsiya ike-ös urında ettär häm keşelär ösön azıq-tülek urındarı asqaynı. Şuğa ular qaytıuğa yıñeleräk yök menän quzğaldı.
Täüge köndö ük ular Yukon buylap ürgä ille mil üttelär, ä ikenseheneñ kisenä Pelliğa yaqınlanılar. Ämmä bıl häybät tizlek Fransuağa küp mäşäqät häm borsolou tıuzırzı. Bek quzğıtqan bola yıgemdeñ berzämlegen yımerä. Ettär häzer beräüzäy bulıp yügermäy. Bektıñ yaqlauına arqalanıp, ular yış qına eş boza. Häzer ular Şpitstan başlıqtan qurqırğa teyeş bulğan räüyeştä qurqmayzar. Unıñ aldındağı elgärge şörläü yuqqa sıqtı, Bek qına tügel, başqalar za unıñ berenselegen tanımay başlanı. Ber töndѳ Payk Şpitstıñ yartı balığın şıldırzı häm Bek hağı astında şunda uq aşap ta quyzı. İkense yulı Dab menän Dco üzzärenä teyeşle oypalanıuzan qotolou ösön Şpitsqa başlap höcüm itte. Hatta yıuaş Billi za, huş küñelle bulıuın qaldırıp torop, elekkesä yaramhaqlanıp örgölämäy. Bek ihä här vaqıt Şpits ergähenän üteşläy ırılday häm usal közöräyä. Ğömümän, ul ısıntılap bäylänsekkä äylände, oyathız räüyeştä Şpitstıñ moron töböndä yöröüze ğäzät itep aldı.
Tärtipteñ bötöüye ettär arahındağı möğämälälä sağıldı. Ular äüälgegä qarağanda yışıraq teşläşä häm äldän-äle lager ısın mäğänähendäge tamuqqa äüyerelä. Tik Deyv menän Solleks qına üzzären elekkesä tota, häyer, ular za tınıs tügel — ularzı ergä-tiräläge bıl özlökhöz teşläşeü tamam yıkhenderä başlanı. Fransua añlayışhız hüzzär menän ärläşä, köshözlöktän ürtälep, urınında auır tapana, sästären yolqa. Unıñ sıbırtqıhı daimi räüyeştä ettärzeñ arqahında uynay, ämmä bınan hözömtä az. Fransuanıñ borolouı bula — häl yañınan qabatlana. Ul Şpitstı yaqlay, ä Bek — qalğandarzıñ bötähen dä. Fransua yaqşı belä: bötähenä lä Bek säbäpse, Bek unıñ bını beleüyen dä yaqşı añlay. Ämmä ul şul tiklem häyläkär — unı etlege mälendä totouı mömkin tügel. Yıgemdä ul nıq tırışa, sönki eş uğa qänäğätlek birä. Şu lay za yuldaştarı arahında yäşerten talaş sığarıp, ez hepereü bınan da zurıraq qänäğätläneü tıuzıra başlanı.
Ber mäl Tehkin tamağındağı tuqtalışta kiskelekkä aşap alğandan huñ Dabber quyandı örköttö, ämmä unı eläkterep ölgörä almanı. Küz asıp yomğansı bötä öyör tabıştı qıuırğa taşlandı. Lagerzan yöz yard alıslıqta tönyaq-könbayış politsiyahınıñ illeläp et totqan stantsiyahı bar ine, ularzıñ bötähe lä hunarğa quşıldı. Quyan yılğa bozo östönän saptı häm, tuñğan ineşkä borolop, tärän qar östönän yıñel genä hikerä-hikerä artaban yılderze, ä ettär, auırıraq bulğas, azım hayın qarğa bata. Bek, ber-ber artlı yılımdarzı uray-uray, altmışlap ettän torğan öyörzöñ aldınan saba, quyandı qıuıp yıtä almay. Ul huzılıp saba häm kinänes menän sañqıldap quya. Unıñ hoqlanğıs käüzähe aqhıl ay nurına qoyonğan hauala yäşendäy yaltlay. Hıuıq töndöñ aq şäülähe keüyek, quyan da şunday uq tizlektä alğa osa.
Yıldıñ bildäle mizgelendä tere yändärze qurğaş töyörsöktär menän ülterer ösön şau-şıulı qalanan keşelärze urman häm yalandarğa qıuğan boronğo instinkttar häzer Bekta la terelde, häm qanğa hıuhau, hunar qomarı unda, qırağay däüyerzärgä ıñğaylağan yırtqısta, küpkä täbiği ine. Tabışqa, tere itkä teştäre menän qazalıu, tomşoğon küzenä tiklem yılı qanğa batırıu ösön yınlänep qıualağan öyör aldınan ıntıla.
Yäşäüzeñ iñ beyek nöktähe, yäşäteüse köstärzeñ iñ yuğarğı kösörgäneşe — läzzättä onotolou bar. Şunıhı ğäcäp: bıl mäl — yäşäüze tulıhınsa toyou häm üz-üzeñde lä, ergä-tiräñde lä tulıhınsa onotou. Bınday üz-üzeñde kinänestä yuğaltıu kimälendäge ilhamlı mäl icadsı-rässamğa kilä. Ul yaugirzı yau yalanında biläp ala häm ul, haqlanırğa käräklegen onotop, ülemgä lä yıñeüse toyğoho menän bara. Bek tap oşonday kisereştär solğanışında, bürelärzeñ boronğo yıñeü oranı menän tabış artınan, ay nurına kümelep, öyör aldınan saba. Bıl histär, unı vaqıt töpkölönä qaytarıp, üzenä lä bildäle bulmağan eske bulmışınan kilä. Unda tormoş qaynay, yazğı taşqın bulıp yäyelä, häm här muskulı, här taramışı ut bulıp uynay, yäşäü qıuanısı häräkätkä, yondozzar astında hıuıqtan tuñğan ülek yır östönän oşo yarhıulı sabışqa äylänä.
Hatta iñ qırqıu mäldärzä lä halqın qanlı häm haq bula alğan Şpits, öyörzän ayırılıp, yılğa bögölönä qaray quyan yünäleşenä arqırı yılde. Bek bını şäylämäne, bögöldö uratqanda alda yıltlağan aq quyan şäülähen genä kürze. Qapıl täügehenän zurıraq ikense aq şäülä tekä yarzan quyan aldına hikerze. Bıl Şpits ine. Quyan artqa borola almanı. Şpits hikergän ıñğay unıñ arqahına teştären batırzı häm quyan, auırtınıuzan keşe nisek qısqırıp yıbärhä, şunday uq ta uış sığarzı. Yäşäü ösön alıştıñ iñ kösörgäneşle mälendä ülemdeñ timer qosağına eläkkän yän eyäheneñ bıl auazın işetkän Bek artınan ıntılğan bötä öyör şaşınıp olop yıbärze.
Bek qına tauış sığarmanı. Ul tuqtalıp ta tormastan Şpitsqa, boğazınan eläkterergä niätläp, yäşen taşınday yomoldo, tik eläkterä almanı. İkehe ber yomğaq bulıp, qar tuzzırıp, tägärläp kittelär. Şpits berense bulıp şunday tiz ırğıp torzo, äyterheñ, yığılmanı la, — ber ıñğayzan Bektıñ iñbaşınan teşläne häm sitkä ırğını. Unıñ yañaqtarı şul arala qapqan timereläy ike tapqır ülemesle qısılıp ölgörzö, yänä hikereü ösön arauıq qaldırıp, artqa tayşandı häm, öskö irenen kütärep, teştären ırcaytıp, ırıldap yıbärze.
Bek häl itkes mäl yıtkänen, bıl alış yäşäü menän ülem sigendä bulasağın yaqşı añlanı. Ular, qolaqtarın şımartıp, ırılday-ırılday, höcüm ösön uñaylı mäl kötöp, ber-berehe tiräläy äylängändä, Bek ösön qapıl bılar bötähe lä tanış, ergä-tiräläge aq urman, ap-aq yır, ay nurı häm alıştan isereü qasandır bulğan keüyek toyoldo. Tirä-yündäge aq tınlıqta hizeler-hizelmäs nimäler bar hımaq. Ä ber nindäy häräkät, ber nindäy qıştırlau yuq, ağastarza ber genä qatqan yapraq ta qaltıranmay, tik hıuıq hauala ettärzeñ tın alışınan sıqqan bıu ğına öskä huzıla. Ular, bürelärzeñ qulğa nasar eyäläşterelgän toqomo, quyan menän eşte tiz bötörzö, häm häzer kösörgäneşle, tauış-tınhız kötöü halätendä alışqa taşlanğan ikäüze tüñäräkkä aldı. Bötäheneñ dä küzzäre yana, asıq auızzarınan bıu kütärelä. Bıl qasanğılır täütormoş däüyerenän bulğan küreneş Bek ösön yañı la, säyer zä tügel. Oşolay här vaqıt bulğan häm uğa aptırarğa la yaramayzır hımaq.
Şpits — täcribäle huğışqaq. Şpits ber gendan bötä Arktika, Kanada häm Üle Yır aşa ütkän yulında ul törlö ettärze küp kürze, bötähen dä yıñep, üzenä buyhondorzo. Unıñ qotoronouı qurqınıs, ber ük mäldä unıñ bınday osraqta la küze tomalanmay. Tetkeläü häm bötöröü teläge menän yanğanda la doşmanınıñ da şunday uq utta yanıuın his ber onotmay. Yauap höcümenä äzer bulmayınsa ul ber qasan da üze başlamay, uñıştı aldan uq hästärlämäyensä doşmanğa ırğılmay.
Bek tıñ bıl uslaptay aq etteñ muyınına teştären qazarğa tırışıuı buşqa ğına ine. Haqlanmağan urınğa teştäre qağılıp ta ölgörmäy, ularzı Şpitstıñ teştäre qarşılay. Teştärgä teştär bärelä, ikeheneñ dä morono qanda, Bek ber nisek tä doşmanınıñ hizgerlegen alday almay. Ul qıza başlanı häm Şpitstı öyörmäläy yabırılıuı menän şaq qatırzı. Ul qat-qat yäşäü tibeşe işe telgän qarzay aq muyınğa ıntıldı, tik Şpits här osraqta la, unı teşläp, sitkä taypıla barzı. Şunda Bek ikense alım qullandı: Şpitstıñ ğorlahına ıntılğan buldı la, qapıl başın artqa taşlap, boroldo häm Şpitstı qolatır ösön uğa yaurını menän taranday huğıldı. Ämmä Şpits unıñ yaurının teşläp ölgörzö häm yıñel genä sitkä hikerze.
Şpits äle bulha yaralanmağan, ä Bek qanhıray häm auır tın ala. Alış torğan hayın ayauhızıraq bula bara. Ularzı uratqan ettär tulı tınlıqta, yıñelgände botarlarğa äzerlänep, ikeheneñ berehe tägärägän mälde tüzemhezlänep kötä. Bektıñ tını qısıla başlağas, Şpits haqlanıp yöröüzän höcümgä küste häm uğa yal itergä mömkinlek birmäy başlanı. Bek inde sayqala. Ber tapqır ul tägäräp tä kitte — häm barlıq altmış et hä tigänse ayaqtarına bastı. Ämmä Bek ber hikereştä torop bastı, häm tüñäräk yañınan tauış-tınhız qatıp qaldı.
Bekta keşene lä, yırtqıstı la böyök itä ala torğan nämä — faraz itä alıu häläte bar ine. Alışta ul instinktqa buyhona, ämmä meyehe lä
eşläüzän tuqtamay. Doşmanına ul elekke alım — iñbaşı menän bäreleüze qabatlarğa telägändäy ırğını, tik iñ huñğı mäldä yırgä eyelde häm Şpitstıñ hul alğı ayağın teştärenä eläkterze. Hınğan höyäk tauışı işetelde häm aq et ös ayaqta ğına torop qaldı. Bek unı ös tapqır yığırğa tırıştı, ahırza şul uq alım menän alğı uñ ayağın da säynäne.
Auırtınıuğa häm ayanıs hälenä qaramastan, Şpits ayağında qalıu ösön kösörgäneşle tırışlıq haldı. Ul tüñäräk yahap torğan tauış-tınhız ettärze, ularzıñ yanğan küzzären, hälberägän teldären häm haua hulağanda sığarğan bıuzarınıñ yuğarı kütärelgänen kürä. Unıñ ergähendä tüñäräk yänä taraya töştö. Elek yıñeleüse tiräläy tüñäräkteñ tamam qısılıuın nisämä tapqırzar kürgäyne bit! Bıl yulı ihä yıñeleüse üze ine.
Unıñ yazmışı häl itelgäyne. Bek ayau belmäy. Rähimlelek yomşaq klimatta ğına urınlı. Ul huñğı bäreleşkä äzerlände. Ettär häzer şul tiklem yaqın — ularzıñ ul yılı tının qabırğaların da hizä. Şpits artın da ul yırgä yata bireberäk hikerergä äzerläneüselärze, unıñ här ber häräkäten yıntekle küzätkän qaraştarzı şäyläy. Tınlıq urınlaştı. Bötä ettär urındarında torataştay qatıp qalğan. Şpits qına bötä käüzähe menän qaltıray häm sayqala, yöndären közöräytep, yaqınlaşqan ülemde qurqıtırğa telägändäy, usal ırılday. Bına Bek uğa taşlandı häm şunda uq kire ırğını. Bıl yulı iñbaş menän bäreleü üz eşen eşläne.
Şpits yığıldı. Ettärzeñ qara tüñäräge ay nurında yaltırağan qarza ber nöktägä yıyıldı häm Şpits yuqqa sıqtı. Ä Bek yıñeüse bulıp basıp tora häm öyörzö küzätä. Ültereştän kinänes tabıp, tantana iteüse täütormoş yırtqısı ine bıl.


IV bülek
BERENSELEK ÖSÖN KÖRÄŞTÄ KEM YıÑDE?


— Yä, min nimä tinem? Bıl Bekta ike şaytan ultırıuı dörös bulmanımı ni?
İkense kön irtänsäk Şpitstıñ yuğalıuın, ä Bektıñ totoş yaralı bulıuın belgändän huñ üzeneñ toyğoların Fransua şulay belderze. Ul Bektı usaqqa yaqın kilterze häm ut yaqtıhında Perroğa yanbaşın häm arqahın kürhätte.
— Bıl Şpits qırağay yırtqıs keüyek alışqan, — tine Perro, öñöräyep torğan yaralarzı häm teşlängän urındarzı qaray-qaray.
— Ä Bek ike yırtqıs keüyek, — tip yauaplanı Fransua. — Nıu, häzer bezzeñ eştär ıñğayğa kitäsäk. Şpits bulmağas, talaşqa la urın qalmanı.
Perro sanalarğa bötä äyberzärze yäteşläp halğan arala äyzäüse ettärze yıkte. Här saq Şpitstı yıkkän urınğa Bek kilep bastı. Fransua uğa iğtibar za itmäyensä bıl urınğa Sollekstı kilterze: ul başlıq urınına yaraqlı itep unı kürä ine. Ämmä Bek, yarhıp, Solleksqa taşlandı la, unı qıuıp yıbärep, Şpits urınına üze bastı.
— Bına hiñä käräk bulha, — tip tañ qalıuzan bottarına huğa-huğa qısqırıp yıbärze Fransua. — Bekqa qara äle! Şpitstı talanı la häzer başlıq bulırğa teläy.
— Kit bınan, yulbasar, — tip qısqırındı ul Bekqa, läkin tegehe ber ni bulmağanday tora birze.
Fransua unı, yılkähenän eläkterep, usal ırıldauına qaramastan, sitkä höyräne häm başlıq urınına yänä Sollekstı quyzı. Tegehenä bıl bötönläy oqşamanı: kürenep tora — olo et Bektan qurqa. Fransua la kiregä bötkän — üzeneken itte, ämmä borolouı buldı, Bek tağı ber nindäy qarşılıqhız Sollekstı qıuıp yıbärze.
Häzer inde Fransua nıq asıulandı.
— Bına min hineñ art habağıñdı uqıtayım äle! — tip qısqırzı la yügerep barıp auır küsäk alıp kilde.
Bek qızıl sviterlını häterläne häm aqrın ğına artqa sigende. Başqasa ul, Sollekstı haman da alğa quyğas, unı qısırıqlap mataşmanı, tik küsäk yıtmäslek alıslıqta urala başlanı.
Usal häm üpkäsel örgöläp, ägär zä Fransua yılgärä qalha, taypılıp qalıu ösön ber mälgä lä küsäktän küz yazlıqtırmay sittäräk yöröy birze, sönki bıl nämäneñ ni ikänen, üz täcribähenän sığıp, bik yaqşı üzläştergäyne.
Äyzäüse üz mäşäqättäre menän buldı häm siratı yıtkäs kenä Deyv aldınan quyıu ösön Bekqa öndäşte. Bek ber nisä azım artqa sigende. Fransua uğa taban bara başlanı, ämmä et tağı la artqaraq şıldı. Bıl ber nisä tapqır qabatlandı, nihayät, Fransua, Bek şunan ğına qurqalır tip, küsägen sitkä taşlanı. Läkin hikmät küsäktä tügel ine — Bek başlıq bulıu ösön asıqtan-asıq bola quptarzı. Haqlı räüyeştä bıl urın unıqı, ul uğa layıq häm unan da kämgä rizalaşmayasaq.
Perro Fransuağa yarzamğa aşıqtı. Säğät buyına ular Bektı bastırzı, tayaqtar menän bärgeläne, ämmä et yäteş yaltana kilde. Tegelär unıñ ata-äsähen, olatay-öläsälären, donyağa kiläsäk ällä nisämä bıuının, tirehendäge här ber qılın, tamırzarındağı här ber tamsı qanın ärläp-hügep sıqtı. Bek ihä ärläşeüzärgä ırıldap yauap birze häm üzenä yaqın yıbärmäne. Ul qasıp kitergä lä yıyınmay, tik keşelärgä, ägär zä ul telägänsä bulha, tıñlayasağın belderep, lager tiräläy yöröy birä.
Fransua, aptırap, ni eşlärgä belmäyensä qarğa sügäläne häm yılkähen tırnanı. Perro, säğätenä küz halıp, hügenep quyzı. Vaqıt ütä, ular ber säğät elek ük quzğalırğa teyeş ine. Fransua, yänä yılkähen tırnaştırıp, başın sayqanı la, kurerğa qarap, uñayhızlanıp, kölömhöräne. Tegehe, yauap itep, üzzäreneñ yıñeleüyen tanığanday, yaurındarın yıyırzı.
Fransua, Solleks yanına kilep, Bektı saqırzı. Bek üzensä, ettärsä, kölöp yauaplanı, ämmä äle bulha yarayhı ğına arauıqta qala birze. Fransua, Sollekstı tuğarıp, kire üz urınına quyzı. Bötä yıgem, totoş sılbırğa tezelep, äzer hälgä kilterelde. Bekqa häzer aldağı başlıq urınınan başqa urın da qalmağaynı. Fransua unı tağı saqırzı, ä Bek yänä kölöp kenä quyzı, tik saqırıuğa haman kilmäne.
— Küsägeñde taşla, — tip ämer birze Perro.
Fransua bını eşlägäs kenä Bek tantanalı qiäfättä yıgem aldına kilep bastı. Uğa qayıştarzı keyzerzelär, sanalar tuñğan yırzän quzğatıldı, häm ular hä tigänse yılğağa sıqtı, ä irzär sañğıla yänäş yügerze.
Äyzäüse Fransua elek tä, Bekta ike şaytan ultıra tip, uğa qarata yuğarı fekerzä ine, ämmä ber kön dä ütmäne, bıl ette ul tulıhınsa bahalay almağanına töşöndö. Bek şunda uq başlıq rolenä inde, üzeneñ ziräklege, yılğırlığı, täüäkkällege menän hatta Şpitstı, Fransua qasan da bulha kürep belgän iñ yaqşı başlıqtı, uzzırzı.
Ämmä iñ iste kitärgäne unıñ başqalarzı buyhondora alıu häläte ine. Ul, başlıq bularaq, şunda uq bötähen dä talaptarın ütärgä mäcbür itte. Deyv menän Solleks yañı başlıqqa ber nindäy zä däğüä beldermäne. Ularzıñ burısı eşläü — kös yällämäy sanalarzı höyräü; ularğa qamasaulamağanda, bıl ikäü bötähenä lä riza. Başlıq bulıp hatta Billi torha la yaray, tik tärtip kenä buldırhın! Läkin başqalar huñğı arala bäyzän ısqınğaynı. Ularğa Bektıñ qatı talapsanlığı oqşap yıtmäne. Yıgemdä Bek artınsa barğan yalqau Payk elek qayıştı qotolğohoz osraqta ğına, köstö ber genä tamsığa la artıq israflamay tarta ine. Häzer Bek unı azım hayın tiyerlek törtköläy, häm Payk berense köndä ük yöktö ğümerzä bulmağansa tırışıp tarta başlanı. Ä Dco täüge kistäge tuqtalışta uq nıqlı yaza aldı — bıl hatta Şpitsqa la ber qasan da mömkin bulmağaynı. Bek uğa bötä auırlığı menän taşlandı häm tegehe yällätep şıñşıy başlağansı oypalanı.
Bötä yıgem şunda uq küpkä yaqşıraq eşläy başlanı. Häräkät iteüzäge köylölök yayğa halındı, ettär yöktö ber yängä äylängändäy höyräne. Rink Repide şarşıhında Perro yänä ike kanada säñkeldägen — Tik menän Kunanı hatıp aldı. Bek ularzı şul tiklem tiz öyrätte — Fransua ah itte, ğäcäpläneüzän tıyıla almanı.
— Köndöz sıra yandırıp ezlähäñ dä, Bek hımaq başqa beräy ette taba almayasaqhıñ, — tip täqrarlanı ul. — Bınday ösön, vallahi, meñ dollar za yäl tügel! Perro, yuq, tiyerheñme? Perro kileşä. Bıl mälgä ul, tizlek rekordın uzıp, kön hayın yöröştö qızıulata bara. Yul häybät, qatı, yaqşı taqırlanğan, unıñ östöndä sana şıuıuın qıyınlaştırğan käüşäk qar yuq. Östäüyenä ul tiklem hıuıq ta tügel. Temperatura ille gradusqa tiklem töştö lä şul köyönsä qaldı. Perro menän Fransua, almaşlap, yä sanala, yä sañğıla bara, ä ettär, qısqa ğına tuqtalıştar yahap, ber tigez hikerep sabalar.
Utız mille yılğa inde yarayhı qatı boz menän qaplanğaynı, häm ular ber kön esendä Dousonğa un kön buyı barğan aranı üttelär. Şunan ular tuqtalışhız Le-Barc külenän Aq Alaşa şarlauığına tiklem altmış mil saptılar. Marş,Tagiş häm Bennet (yıtmeş mil) küldäre aşa ettär şunday tizlektä yılde: irzärzeñ sañğıla barğanı sanağa bäylängän yıpkä totonop şıuırğa mäcbür ine. Häm, nihayät, ikense aznanıñ huñğı kisendä ular, Aq artılıştı sığıp, diñgezgä, Skagueya häm qultıqta torğan karap uttarı yımeldägän urınğa töşä başlanı.
Rekordlı sabış ine bıl. İke azna esendä ular könönä urtasa qırqar mil ütte. Tulı ös kön Perro menän Fransua, Skagueyanıñ töp uramı buylap, kükräktären kirep yörönö, häm törlö yaqtan ularzı esergä saqırğan tauıştar yañğırap torzo, ä ularzıñ yıgeme här vaqıt yıkke ettären bahalay beleüselär häm hatıp alıusılarzıñ, tañ qalıp, tel şartlatıusı törkömö menän uratılıp alınır buldı.
Küp tä ütmästän Könbayıştıñ ber nisä baş kisäre qalanı talap sığırğa ıntılıp qaranı, häm bıl dıuamallıqtarı arqahında boros hauıtınday tişkelängäs, tamaşasılar yañı şaq qatırğıs vaqiğağa äüräne. Perro şul mäl yañı boyoroq aldı. Unı belgäs, Fransua Bektı saqırıp aldı la, unı ike qullap qosaqlap, ilap yıbärze. Bek bıl eşlekle irzär menän şulay huşlaştı. Bığa tiklemge başqa keşelär keüyek ük, ular za unıñ tormoşonan mäñgegä yuyıldı. Unı häm başqa ettärze qatnaş qanlı nindäyzer şotland keşehenä birzelär, häm ular tistäläp ettän torğan yıgemdä yañınan şul uq yalıqtırğıs yulğa — Dousonğa iltkän yulğa — sıqtılar. Häzer ularzıñ yögö yıñeldän tügel, şuğa kürä rekord turahında uylarğa la yaramay. Yuq, ular al-yalhız, könö-tönö eşläne, auır äyberzär halınğan sanalarzı höyräne. Bıl poçta ılauı Yır şarınıñ bötä yağınan Tönyaq qotop tarafında altın ezläüselärgä häbär iltä ine.
Bekqa bıl oqşamay, läkin Deyv menän Sollekstı ruhlandırğan eş qomarı uğa la has, häm qalğan yuldaştarı yöktö sämlänep höyräyzärme-yuqmı — iñ möhime yıgärle bulıuzarın talap itä. Tormoş, toqandırıp yıbärgän maşinalay, ber törlö bara. Köndär, ike tamsı hıuzay, ber-berehenä oqşağan. İrtä menän bildäle ber säğättä aşnaqsılar eşkä totona. Usaq yağalar, irtänge täğäm äzerläyzär. Azaq ular sanalarğa palatkalarzı häm bötä qalğan äyberze teyäy, ikenseläre ettärze yıgä. Yulğa, tañ beleneü bildähe bulıp, tön yaqtıra başlauğa ber säğät qalğas sığalar. Kis menän yalğa tuqtayzar. Keşelär palatkalar qora, utın yara häm tüşäk ösön qarağay botaqtarı hındıra, aşnaqsılarğa hıu yäki boz taşıy, ettärze aşata. Bek häm yuldaştarı ѳsѳn köndöñ bıl iñ qıuanıslı vaqıtı. Häyer, huñıraq ta küñel le bula: ölöşöñä teygän balıqtı aşağas, ber-ike säğät başqa ettär tirähendä (ä ular bında yözzän artıq) häptäñläp alahıñ. Ular arahında hätär huğış suqmarzarı osray, ämmä iñ usaldarı menän ös alıştan huñ Bek tanılıu yaulanı. Bötähe lä yul birhen ösön uğa, teştären ırcaytıp, hırt yöndären qabartıu za yıtä ine.
Şulay za Bek, moğayın, nığıraq usaq ergähendä yatıuzı yaratqandır. Artqı ayaqtarın esenä tartıp, alğı ayaqtarın alğa honop, başın kütärep utqa qaray za uyğa tala. Bıl minuttarza sudya Millerzıñ Santa-Klaranıñ qoyaşlı üzänendäge yorto, üze yözgän beton basseyn, yönhöz meksikan İzabel, yapon mopsigı Tuts isenä töşä. Läkin Bek qızıl sviterlı, Kerlizıñ üleme, Şpits menän tiñdäşhez alış häm qasandır aşağan häm aşarğa hıyallanğan tämlekästär haqında yışıraq uylay. Ul tıuğan yaq tip hağışlanmay. Qoyaşlı il unı artıq borsomay torğan tonoq häm alıs hätirä genä bulıp qaldı. Unı ikense, alıs näseldäştäreneñ tormoş vaqiğaları nığıraq biläy. Şularğa bäyle uğa ber qasan kürmägän nämälär zä tanış hımaq toyola. Ä elek belenmägän hizemläüzäre (ular za iñ boronğo näseldäştäreneñ qan auazınan başqa ber ni zä tügel ine) häzer kilep terelde häm buyhondorousı tauışqa äylände.
Vaqıtı-vaqıtı menän şulay usaq yanında yatqanında häm yoqomhorap utqa küzzären qısqanda uğa bıl yalqın üze qasandır yılınğan ikense usaqtıqı keüyek häm ergähendä aşnaqsı metistı tügel, ä bötönläy ikense keşene kürgändäy bula. Unıñ ayaqtarı qısqaraq, ä quldarı ozonoraq, muskuldarı şıma tügel häm may menän qaplanmağan, ä töyörlö bau hımaq. Unıñ sästäre ozon häm yalbırap tora, küzzärenän alıp tübähenä tiklem başı oslayğan. Bıl keşe ğäcäyep tauıştar sığara häm, küräheñ, qarañğılıqtan nıq qurqa, sönki tubığınan tübäneräk töşöp torğan quldarına zur taş bäylängän tayağın qısıp totop, äylängän hayın şunda qaray. Ul şır yalanğas tiyerlek — arqahında ğına utta ötölgän yırtıq tire yarpıhı yılpeldäy. Täne totoşlay yön menän qaplanğan, ämmä kükrägendä, yaurındarın da, qulınıñ eske yağında häm bottarın da ul bigeräk tä quyı. Bıl keşe tura ğına tormay, ä käüzähen alğaraq iñkäytkän häm ayaqtarın tubıqtan bögä töşkän. Unıñ tänendä nindäyzer is kitmäle, besäyzärgä has hığılmalılıq, här vaqıt kürenep häm kürenmäy torğan, qurqınıs astında yäşärgä mäcbür itelgändärzä genä bula torğan kösörgäneş hizelä. Qayhı berzä bıl yöntäs yän eyähe usaq ergähendä sükäygän kileş, başın tübän hälenderep, oyop kitä. Ul osraqta terhägen tubıqtarına teräy, yamğırzan haqlanğanday, quldarı menän başın qaplay. Ä usaq artında, alısta, qarañğılıqta bik küp quzzar yana; Bek belä: bılar ayauhız yırtqıs küzzäre. Ular qıuaqtar aşa ütkändä qoroğan botaqtarzıñ şartlap hınğanın, yaqınlaşqandarın beldergän bötä tauıştarzı işetä.
Bektıñ Yukon yarında, utqa yalqau ğına qarap, hıyalğa birelep yatqan mälendä ikense donyalıqtağı bıl tauıştar häm küreneştär unı şul tiklem tınğıhızlay: hatta hırt yöndäre qabara häm ul şım ğına sıyılday, tonoq qına itep ırılday başlay. Ul sağında aşnaqsı-metis qısqırıp yıbärä: «Ey, Bek, uyan!» Küreneştär qayzalır yuğala, küz aldına yänä ısınbarlıq kilep basa, häm Bek, isnäp, kirelä-huzıla, ısınlap ta yañı ğına yoqohonan uyanğanday, torop basa.
Yul bik azaplı ine: yök auır, unı höyräü ettärze nıq yonsota. Ular yabıqtı häm, nihayät, Dousonğa ingändä ütä lä yällätkes hälgä yıtkäynelär. Ularğa un kön, his yuğı beräy azna yal käräk ine. Ämmä ike kön üteügä ular, Kazarmdan hattar teyäp, tübängä, Yukon bozona, töştölär. Ettär talsıqtı, äyzäüselär rizahız mığırzana, östäüyenä kön dä qar yaua. Ä tapalmağan yomşaq yuldan barıu uğata auır, sana tabandarı nığıraq ışqıla häm ettärgä höyräüye qıyın. Şulay za keşelär bötä auırlıqtı la kütärä, ettärze lä ihlas qayğırta.
Kis hayın lager qorğanda äyzäüselär, täüge eş itep, ettärze qaray. Kiske azıqtı la ular keşelärzän aldanıraq ala, äyzäüselärzeñ berehe lä, ettärzeñ ayağına küz halmayınsa, yoqo toğona inergä aşıqmay. Şulay za ettärzeñ kösö äzäygändän-äzäyä bara. Bıl qışta ular, auır yök teyälgän sanalar höyräp, meñ higez yöz mil samahındağı yalıqtırğıs, ızalı yul ütte. Ä meñ higez yöz mil iñ nıqlı, sızam ette lä ayaqtan yığa. Älegä Bek bireşmäy, başqalarzı la eşlärgä mäcbür itä, yıgemdä tärtip tota, läkin ul da nıq yonsono. Billi tönö buyına şıñşıp sığa häm yoqo aralaş ıñğıraşa. Dco qara yanğan, ä Solleksqa küzhez yağınan tügel, küzlehenän kileü zä qurqınıs. Ämmä bötähenän dä bigeräk Deyv yafalandı. Unıñ häle nasarlandı. Tiz qızıp bara, tomha; töngölökkä tuqtau menän üzenä soqor qaza la inep yata hala, — äyzäüse azıqtı uğa şunda kilterä. Tuğarılğan minuttan alıp, irtän yıkkängäsä urınınan quzğalıp ta qaramay. Qayhı saq yulda sanalar qapıl tuqtağanda köslö bäreleüzän, yäihä ularzı urınınan quzğatıu ösön kösänergä tura kilgändä auırtınıuzan yalınıslı ıñğıraşa.
Äyzäüse unı ällä nisämä tapqır qarap sıqtı, tik ni bulğanın añlay almanı. Ahır siktä bınıñ menän başqa äyzäüselär zä qızıqhındı. Ular hälde aşağanda la, yoqo aldınan huñğı töröpkäne tartqanda la tikşerzelär, ä ber kis ısın mäğänähendäge konsilium oyoştoroldo. Deyvtı usaq ergähenä kilterzelär zä şul tiklem ihlaslap, törlösä totqolap oypalanılar, hatta ul auırtınıuzan ber nisä tapqır sıy nap quyzı. Hınğan-nitkän yır tabılmanı, ber ni zä asıqlay almanılar. Küräheñ, unıñ esenä nizer bulğan.
Kasyar haylığına yıtkändä Deyv şul tiklem hälhezlände, — azım hayın tiyerlek qolay başlanı. Şotland tuqtalırğa işaralanı häm, unı tuğarıp, urınına Sollekstı quyzı. Deyv sanalar artınan, yıgemdä bulmayınsa barhın, şulay yal ithen tip, eşlängäyne bıl. Läkin Deyv, auırtınıuına, hälhez bulıuına qaramastan, unı eştän buşatıuzarı menän kileşä almanı. Qayıştarzan ısqın dırğas, ırıldap, örgöläp aldı, urınında Sollekstı kürgäs, olop yıbärze. Ülemesle auırıha la, säme quzğalğanğa üzen başqa menän alıştırıuğa qarşı sıqtı. Sanalar quzğalğas, batqıl qarğa suma-suma, ergäläp saba başlanı häm Sollekstı teşlärgä yä, uğa taşlanıp, unı qarğa, yuldıñ ikense yağına yığırğa tırıştı; yıgemgä, Solleks menän sanalar arahına tığılırğa mataştı, auırtınıuzan, ğärläneüzän şıñşıp, özök-özök örgöläne. Şotland unı sıbırtqıhı menän qıuıp yıbärergä tırıştı, läkin Deyv tänen köyzöröp alğan qamsığa iğtibar itmäne, ä äyzäüseneñ nığıraq huğırğa qulı barmanı. Et sanalar artınan tınıs qına taqır yuldan üz yayına yügerergä telämäne — yomşaq qarza bata-suma yıgem ergähenän sabıuın dauam itte. Tik küp tä ütmäy, bötönläy häldän tayıp, yığılıp kitte. Tägärägän yırendä yatqan köyönsä yanınan ütkän sanalar tezemen yamanhıu şıñşıp ozattı. Azaq, barlıq qalğan kösön yıyıp, sanalar ezenän ılau tuqtalğan urınğa tiklem tänteräkläne. Şulay itep, Deyv üzeneñ elekke urınına, Solleks ergähenä, yıtep tuqtanı. Unıñ äyzäüsehe, başqa sanalar yanına barıp, töröpkähenä kürşehenän ut aldı. Ber minuttan ul kire äylänep kilde häm quzğalırğa quştı. Ettär nisekter ber kösäneühez ğäcäyep yıñel atlanı häm qapıl bötähe lä, borsoloulı borolop, tuqtanı. Äyzäüse lä aptıraşta — sanalar urınınan quzğalmağan. Ä Deyv Sollekstıñ ike yağınan da qayıştarzı säynäp özgän häm üze elekke urınına, sana aldına basqan.
Ul, qıumağız, tip bötä qaraşı menän yalbara. Äyzäüse yuğalıp qaldı. Yuldaştarı ette yıgemdän sığarıu (eştäre is kitmäle auır häm yafalı bulha la) — ular ösön zur ğärlek ikänlege haqında gäpläşte, törlö häldärze — qartayıuzan yä auırıuzan yıgemdä qala almaha, hağıştan üleüzären istärenä töşörzö. Döyöm fekergä kildelär: Deyvqa şunday yazmış yazğan ikän, uğa üz urının da, yän tınıslığı tabıp, ülergä mömkinlek birer käräk.
Deyvtı yañınan sanağa yıktelär, häm ul, mäle-mäle menän bildähez eske auırtınıuzarzan irekhezzän ıñğıraşıp yıbärhä lä, elekkesä ğorur quzğalıp kitte. Ber nisä märtäbä ul yığıldı häm ettär unı yıkke menän bergä höyräne. Ä ber tapqır sanalar unıñ östönä kilep mende häm Deyv artqı ayağına satanlanı. Şulay za ul tuqtalışqa yıtkänse sızanı. Äyzäüse uğa usaq ergähenän urın birze. İrtängä Deyv şul tiklem hälhezlängäyne, — artaban atlarlıq ta tügel ine. Yıgergä vaqıt yıtkäs, äyzäüse ergähenä auırlıq menän şıuışıp kilde. Kösörgäneşle qaltırau menän ayağına torop bastı, läkin sayqala-sayqala qolap kitte. Ber azzan, aqrın ğına esendä şıuıp, yuldaştarına qayış keyzergän yırgä kilde. Ul alğı ayaqtarın alğa şıldıra häm, etenep, bötä tänen ber-ike dyuymğa küserä, tağı-tağı şunı uq qabatlay. Läkin ozaqlamay unıñ kösö bötönläy qalmanı. Kiteşläy ettär Deyvtıñ, auır hulap, qarza yatıuın häm ularzı yamanhıu qaraş menän ozatıuın kürzelär. Ä unıñ töşönkö olouı yar buyı ağaslıqtarına ışıqlanğansı işetelep torzo.
Urman artında ılauzı tuqtattılar. Şotland auır azımdar menän äle genä qaldırıp kitkän lagerğa kire boroldo. Keşelärzeñ berehe-ber his ni öndäşmäy. Tege yaqta pistolet tauışı yañğıranı. Şotland, şäp-şäp atlap, sanalar yanına kilde, sıbırtqılar şartlanı, sanalar quzğaldı, qıñğırauzar nindäyzer bildähez köygä zıñlanı. Ämmä Bek ta, başqa ettär zä tegendä, yar buyındağı urman artında, ni bulğanın yaqşı belä ine.



V bülek
YuLDAĞI QIYINLIQTAR HÄM EŞ


Dousondan sığıp, ber ay üteügä başında Bek yıgeme barğan poçta ılauı Skagueyğa inde. Ettär huñğı sikkä yıtep yonsono häm häldän tayzı. Bek häzer yöz qırq tügel, yöz zä un biş funt tarta. Yıñeleräk ettär uğa qarağanda la nığıraq bötöröndö. Äyzäüselärze här vaqıt osta häyläläy alğan Payk häzer yurıy ğına tügel, ä ısınlap hıltıqlay. Solleks ta satanlanı, Dab ihä qalaq höyäge sığıuzan nıq yafalana.
Bötäheneñ dä tabandarı is kitmäle qırılğan, hığılmalılığın häm häräkätsänlegen yuğaltqan, ettär şunday auır basa: hatta bötä tändäre helkenä häm ular şul arqala ikelätä arıy. Bötä bälä bına oşo ülemesle arıuza. Qısqa ğına kösörgäneüzän huñ arıu ike-ös säğät esendä ütep tä kitä. Bıl arıu ihä ozaylı, ber nisä ay buyına auır eştän fizik köstöñ aqrınlap yuğalıuı menän bäyle ine. Ettärzeñ häzer kös nığıtırğa ber häle, ber mömkinlege lä qalmağaynı: kös huñğı tamsıhına tiklem fayzalanılğanğa, tändeñ här muskulı, här taramış, här küzänäk ülemesle arığaynı. Başqasa nisek bulhın? Biş ayzan da äzeräk vaqıt esendä ettär ike meñ yarım mil ara ütte, ä huñğı meñ higez yöz milde artılğanda biş kenä kön yal ittelär. Ilau Skagueyğa ingändä ularzıñ sıqmağan yändäre genä bar ine. Ular bik zur auırlıq menän genä yıgemde tarta, ä tübängä töşkändä sanalar östärenä menmähen ösön saq-saq ölgörälär.
— Yä, mineñ mesken aqhaq-tuqhaqtarım, yänä saq qına tırışığız! — tip därtländerze ularzı äyzäüse Skagueyzıñ töp uramınan höyrälgän mäldärendä. — Kilep yıttek tiyerlek, tizzän kärägensä yal itäsäkbez. Eye-eye, ozaq yal itäsäkbez.
Keşelär bındağı tuqtalıştıñ ozaylı bulırına nıqlı ışana ine. Bit ular za sañğıla meñ ike yöz mil üttelär, yulda ike genä kön yal ittelär, ğäzellek buyınsa la, häldeñ toroşona bäyle lä teyeşensä yalğa layıq inelär. Ämmä Klondaykqa bötä yır yözönän şul tik lem irzär yıyılğaynı, ä tıuğan yırzärendä şunsa uq qatın-qız, höygän yärzäre, zakonlı qatındarı häm Klondaykqa kilä almağan başqa tuğandarı qalğaynı. Ularğa yazılğan hattar öyömö Alp hırttarı beyeklegenä tiñ bulğandır. Hökümät tarafınan käräkle urındarğa yıtkerelergä teyeşle qağızzar za baytaq. Şunıñ ösön yaraqhız tip tabılğan ettärze yañıları menän alıştırırğa häm tiz arala yulğa sığırğa ämer alındı. Yıgemdän sıqqan ettärzän qotolorğa käräk, ä dollar här vaqıt ettän qimmäteräk bulğas, ularzı aşığıs qına hata haldılar.
Sez Başkort ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Yökmätke - 4
  • Büleklär
  • Yökmätke - 1
    Süzlärneñ gomumi sanı 4323
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2181
    27.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Yökmätke - 2
    Süzlärneñ gomumi sanı 4215
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2154
    27.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Yökmätke - 3
    Süzlärneñ gomumi sanı 4251
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2112
    28.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Yökmätke - 4
    Süzlärneñ gomumi sanı 4103
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2065
    28.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Yökmätke - 5
    Süzlärneñ gomumi sanı 4224
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2080
    28.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Yökmätke - 6
    Süzlärneñ gomumi sanı 4117
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2086
    28.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Yökmätke - 7
    Süzlärneñ gomumi sanı 876
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 640
    33.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.