Latin

Yökmätke - 2

Süzlärneñ gomumi sanı 4215
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2154
27.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
41.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
49.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
italki
Yänä ber habaq: timäk, bında hıuıqtan şulay qotolalar ikän! Bek, inde ışanıslı räüyeştä, urın haylanı häm ozaq, zur tırışlıq halıp azaplanğandan huñ qar esendä üzenä öñ eşläne. Ber minut üteügä tän yılıhınan soqor imşene häm ul yoqoğa taldı. Vaqıtı-vaqıtı menän yoqo aralaş, alama töştär ızahınan şıñşıp, örgöläp alha la, ozaylı häm auır köndän huñ qatı häm tämle yoqlanı.
İrtänsäk unı tora başlağan lagerzıñ tauışı ğına uyattı. Täüge minutta ul qayzalığın añlamay torzo. Töndä qar yauğan häm unıñ soqoron tulıhınsa kümep kitkän. Totoş qar qatlamı törlö yaqtan qısa, basa. Bektı qapıl qurqıu toyğoho, qırağay yırtqıstıñ qapqanğa eläkkändäge toyğoho biläp aldı. Bıl unda alıs näseldäşeneñ hizemläüzäre uyanı-uın beldereüse bildä ine, sönki bıl üseşkän, hatta samahız üseşkän et üz tormoşonda tozaqqa elägeüzeñ ni ikänen belmäy häm unan qurqırğa la teyeş tügel ine. Ämmä ber ük mäldä unıñ täne qaltıranıp yıyırıldı, muyın häm iñbaş yöndäre qabarzı, ul yırtqıs ırıldauı menän, tirä-yüngä osqonlo qar boloto tuzzırıp, soqorzan tup-tura irtänge yaqtılıqqa ırğıldı. Ämmä aldında aq yalandağı lagerzı küreü menän qayzalığın añğarzı la Manuel menän yöröştörgändän huñ ütkän töngö, qar esendä öñ eşlägängä tiklemge, vaqiğalarzı isenä töşörzö.
Fransua unı qısqırıp sälämläne:
— Yä, min nimä tinem? — tine ul, qıuanıs menän Perroğa borolop. — Bıl Bek hä tigänse bötähenä lä öyränä!
Perro yıtdi qiäfättä baş qaqtı. Ul — Kanada hökümäteneñ kurerı, poçta, qimmätle dokumenttar taşıy, uğa iñ yaqşı ettär käräk. Şuğa la ul Bek hımaq et hatıp ala alıuına uğata qänäğät.
Säğät tä ütmästän üz yıgemenä ul yänä ös et hatıp aldı. Şulay ularzıñ hanı tuğızğa yıtte, häm sirek säğättän, bötähe lä yıkkegä tezelep, Day kanonına ilteüse qarlı yuldan sabalar ine. Bektı yıgemdägelärzeñ qomarğa bireleüye ğäcäp itte, ämmä azağıraq bıl qomar unıñ üzen dä biläp aldı. Ä bötähenän dä bigeräk tañ qaldırğanı Deyv menän Sollekstağı üzgäreş ine. Yıgem ularzı bötönläy başqağa äyländerze — bılar inde bötönläy ikenselär. Äyterheñ, bötä bulğan ilke-halqılıq, ber nigä is kitmäüsän bitaraflıqtarın qul menän hıpırıp alğandar. Qayzan bıl yıtezlek häm kös-qeüät?! Ular, bötä yıgemdä butalış yä totqarlanıu tıuha, yınlänä başlayzar. Bıl hezmät ular bulmışınıñ iñ yuğarı sağılışı, şunda ularzıñ yäşäüyeneñ asılı häm berzän-ber qıuanısı keüyek.
Deyv töp yıkkelä, aldaraq, unıñ menän Solleks arahına, Bektı quyzılar. Başqalar unan aldaraq ber-ber artlı tezelep saba, ä barıhınıñ aldında — başlıq Şpits.
Bektı Deyv menän Solleks arahına öyränhen ösön quyzılar. Ul — ziräk uqıusı, ä bıları unıñ yañılıştarın şunda uq tözätä, käräkhä, ütker teştäre menän teyeşensä eşlärgä mäcbür itä alğan yaqşı uqıtıusılar bulıp sıqtı. Deyv ğäzel häm zihenle. Ul buş-yuqqa Bektı ber qasan da qıyırhıtmanı, ä inde yazağa layıq bulha, unıñ teştäre här saq äzer, Fransuanıñ sıbırtqıhı la bınday osraqta şıylap ala; Bek şunday hığımtağa kilä: yañılışmasqa tırışıu ırıldaşıuğa qarağanda otoşloraq ikän. Ber mäl qısqa ğına tuqtalışta ul, misäüzä butalıp, quzğalıp kiteüze totqarlanı. Deyv menän Solleks uğa berzäm taşlandı häm art habağın uqıttı. Bıl ihä butalıştı yänä sıbaltıp yıbärze, unıñ qarauı azaq Bek misäü bauzarın sıualtmasqa tırıştı, kön huñına ul inde üz burıstarın şunday itep ütäne: öyräteüseläre başqasa uğa bäylänmäne. Fransuanıñ sıbırtqıhı unıñ hırtında hirägeräk şartlanı, Perro ihä, ayırım iğtibar kürhätep, unıñ taban, tırnaq araların qayğırtıusan qarap sıqtı.
Täüge kön esendä ütkän ara auır birelde. Ular, kanon buylap, Harıq qasabahı aşa Ülsäü ergähenän häm urman sitenän, bozloqtar, ber nisä yöz fut beyeklegendäge qar hırıntıları aşa sığıp, sösö häm tatır hıulı şişmälär, küldär menän sıbarlanğan, keşehez Tönyaq sigenä qurqınıs haqsılay basqan Böyök Çilkuttı artıldılar. Bötä yuldı hüngän vulkan kraterzarında tuñğan kül sılbırzarı aşa imen-aman ütep, tönlätep kenä yazğı boz kiteü aldınan meñärlägän altın ezläüselär kämälär eşlägän Bennet küle ergähendäge zur lagerğa yıtep yığıldılar. Bında Bek, üzenä qar esendä öñ yahap, haqlı yoqoğa taldı, ämmä uğa tuyğansı yoqlarğa yazmanı, — küp tä ütmästän unı soqorzan sığarıp, qarañğı hıuıq töndä başqa ettär menän bergä sanağa yıktelär.
Ul köndö yul tapalğan bulğanğa qırq mil ütkäynelär. Unıñ qarauı ikense könönä häm artaban ällä nisämä köndär ularzıñ üzzärenä qarza yul halırğa tura kilde, nıq arınılar häm yayıraq barzılar. Ğäzättä Perro yıgemdeñ aldınan töşöp ala, ettärgä üteüye yıñeleräk bulhın ösön sañğıları menän qarzı tapay, ä Fransua alğı sanağa berketelgän ozon yıñel hayğau menän sanalarğa yünäleş birä. Küpmeler vaqıt üteügä ular Perro menän urındarın almaşa, läkin bıl bik yış bulmay. Perro aşığa häm ber ük mäldä ul Fransuağa qarağanda ber küz hirpeüzän bozzoñ qalınlığın yaqşıraq samalay, ä bıl, közgö boz äle bigük ışanıslı bulmağanğa, ayırata möhim. Ağım uğata şäp bulğan urındarza boz bötönläy yuq.
Bek kön hayın (ä ularzıñ ahırı bulmas ta keüyek) yıgemdä. Yalğa tik qarañğı töşöü menän genä tuqtalalar, ä kük yözö saq-saq yaqtıra başlau menän sanalar saqrımdarzı ber-ber artlı artta qaldıra-qaldıra alğa saba. Barı kis menän qarañğıla lager qoralar; ettär üz ölöşönä teygän balıqtarzı ala häm yoqlar ösön qarğa öñölä. Bek aşauğa bürelärsä talımhız. Unıñ könlök ölöşö funt yarımlıq kipterelgän bolan itenän ğibärät. Bıl ihä unıñ ber teşenä genä elägä. Ul ber qasan da tuyğansı aşay almay häm här vaqıt aslıq ğazabı kiserä. Ber ük mäldä käüzägä yıñeleräk bulğan häm bınday tormoşqa nığıraq yaraqlaşqan başqa ettär berär genä funt balıq ala häm nisekter kös-qeüättären haqlay.
Bek tiz arala Könyaqta, üz yortonda, bulğan haylansıqlığın onotto. Unıñ aşıqmayınsa aşau, azıqqa talapsan bulıu ğäzäte bar ine. Ämmä küp tä ütmästän şunı añğarzı: unıñ yuldaştarı üzzäreneñ ölöşön tiz-tiz hoğona hala la unıñ aşap ölgörmägän kisäktären eläkterä. Ölöşön ul haqlay almay — ike yä ös uğrı menän talaşqan arala unıñ balığı başqalarzıñ auızında yuğala. Şuğa ul tegelär keüyek ük yähät aşay başlanı. Şulay za aslıq unı şul tiklem ğazaplay: ul uğrılıq mäshärähenä lä töşörgä äzer. Ul başqalarzıñ bını nisek eşläüyen küzätte häm ularzan öyrände. Yañı kilgändärzeñ berehe, häyläkär Payktıñ nisek Perro borolğan arala ğına it kisägen eläkterep qasıuın şäyläne, ikense könönä şunı uq üze qabatlanı. Qurqınıs butalış quptı, ämmä unan şiklänmänelär, unıñ yazığı här saq bälägä tarıusan, yıbıtqı Dabqa töştö.
Bıl täüge urlaşıu Bektıñ qatı tönyaqta la yäşäy alasağın kürhätte, yañı şarttarğa yaraqlaşa alıu häläten isbatlanı. Ägär zä unıñ bınday häläte bulmaha, uğa tiz arala ğazaplı ülem yanayasaq ine. Bınan tış urlaşıu unıñ ösön ählaqi yuğarılıqtan tübän tägäräüzeñ başı buldı. Unıñ bığa tiklemge ählaqi töşönsäläre yımerelä barzı, sѳnki tere qalır ѳsѳn barğan auhız kѳräştä ular käräkmägän yök kenä ine. Ular höyöü häm duslıq hököm hörgän Könyaqta urınlı, unda başqalarzıñ äyberenä qağılmasqa, üzzärenä qarata märhämätle bulırğa käräk. Ä bında, Tönyaqta, ihä küsäk häm qazıq teş qanunı hököm hörä häm barı tik harmaq qına yäşärgä qamasaulağan namıstı haqlarğa tırışasaq.
Älbittä, Bek bılay uylay almay, — ul instinktiv räüyeştä yañı şarttarğa yaraqlaşa. Ber qasan da ul tormoşta, hatta köstär tigez bulmağanda la, köräştän sitläşmäne. Tik qızıl sviterlınıñ tayağı uğa iñ yabay, ämmä tormoşta iñ käräkle qağizälärze heñderze. Tärbiäle et bularaq, Bek üzeneñ ähläqi idealdarı, äytäyek, sudya Millerzıqı bulğan qamsı ösön ülergä lä äzer ine. Häzer ihä bınday idealdarzı hanğa huqmasqa, tik üzen genä haqlarğa äzer bulıuı unıñ täütormoş hälenä qayta başlauın kürhätte. Urlaşıuğa ul bını yaratqanğa tügel, ä as qarındıñ ayauhız talabına buyhonop totondo. Ul asıqtan-asıq talamanı, ä hizzermäyensä, bötä haqlıq saraları menän sälderze, sönki küsäk häm qazıq teş qanunın yaqşı üzläştergäyne. Qısqahı, ul eşlämäügä qarağanda eşlärgä yıñeleräk bulğan bѳtä nämäne lä eşläne.
Ul bik tiz kamillaştı (dörösöräge, yırtqıslana barzı). Muskuldarı timerzäy nığındı, häm ğäzäti auırtınıuzarzı bar tip tä belmäy başlanı. Ul yaqşı sınığıu — tışqı häm eske sınığıu — aldı. Häzer ul telähä nindäy, hatta iñ yıränges, auır eşkärteläsäk azıqtı la aşay ala. Unıñ aşqazanı üzenä eläkkändeñ tuqlıqlı bulırzay här ölöşsähen hığıp sığara, ä eşkärtelgän azıq, qanğa äylänep, täneneñ barsa yırenä tarala, nıqlı häm sızamlı muskulğa äüyerelä. Bektıñ küze ütker, yıs hizeü häläte neskä, ä işetä alıuı şunday: hatta yoqohonda la iñ aqrın tauışqa la hizger häm unan qurqınıs yanau-yanamauın añğara. Ul tırnaqtarı arahına tuñıp qatqan bozzo kimerep vatqılarğa öyrände, ä esergä telägänendä, mäke tuñğan bulha, bozzo köslö alğı ayaqtarı menän vatırğa ostarzı. Ämmä Bektıñ iñ ähämiätle häläte yılde toyomlauı bulğandır. Unıñ yünäleşen ul totoş töngölökkä aldan belä. İñ tımıq kistärzä lä üzenä öñdö ağas töböndä yä yar buyında şunday urın haylap qaza: azaq nindäy genä yıl bulmahın — unıñ oyahı här saq yıl ıñğayında, yılı häm rähät.
Bılarzıñ bötähen dä Bek täcribä aşa ğına üzläştermäne — unda ällä qasan uq onotolğan täütormoş instinkttarı qalqındı. Ä qulğa eyäläşterelep, ber nisä bıuından küskändäre, kirehensä, yuğala barzı. Tonoq, işeteler-işetelmäs tauıştar menän unda öyörö-öyörö menän yörögän qırağay ettär osoro, äzäm ayağı basmağan urmandarza tabıştarın häldän tayzırğansı qıualap ültergän däüyerzäge yäşlege tauış birä başlanı. Küp tä ütmästän Bek tırnaqtarın häm teştären teyeşensä qullanırğa öyrände, unda sos qına eläkterä torğan büre ğäzäte barlıqqa kilde. Unıñ ällä qasan yäşägän näseldäştäre tap şulay özgöläşkän. Unda iñ boronğo ütkändär uyana, häm näseldäştäreneñ bıuından-bıuınğa küsä kilgän elgärge qılıqtarı unıñ bulmışına äylänä bara. Ularzı Bek ber nindäy qıyınlıqhız, ularza nindäyzer yañılıq yäki ğäcäplänerlek ber ni zä kürmägändäy, üzenä här vaqıt has bulğan sifat hımaq üzläşterä.
Şulay itep, Bek tımıq halqın töndärzä, tomşoğon yondozzarğa kütärep, bürelärsä huzınqı häm ozaylı oloğan mälendä unda küptän tuzanğa äylängän olatalarınıñ olouı qabatlana, yondozzarğa qarap, ular bıuattar buyına şulay oloğan. Bektıñ olouında şul uq notalar — tınlıq, qarañğılıq häm yände qurırlıq hıuıq tıuzırğan hağış ta, başqa toyğolar za sağıla.
Şulay, güyä bezzeñ bötäbezzeñ dä täbiğät qulında uyınsıq qına bulıuıbızzı isbatlau ösön Bek kükrägenän babalarınıñ iñ boronğo yırı urğıla, häm ul aqrınlap qına näseleneñ ineşlängän yırenä yaqınlay. Ä bıl häl keşelärzeñ Tönyaqta altın tabıuına, yänä lä baqsası yarzamsıhı Manueldeñ eş haqı bisäheneñ häm üzenä oqşağan qırım sireüyeläy işle ğailäheneñ ihtıyacdarına saq-saq yıteüyenä bäyle kilep tıuğaynı.
italki


III bülek
TÄÜTORMOŞ YIRTQISI TANTANA İTÄ


Täütormoş yırtqısı Bekta köslö ine häm yañı tormoştoñ qatı şarttarında ul torğan hayın bötönöhönä qarağanda la östönlök itä barzı. Ämmä bıl başqalarğa hizelmäne. Bekta uyanğan yırtqıs häyläkärlege uğa instinkttarına baş bulırğa yarzam itte. Östäüyenä yañı şarttarğa yaraqlaşıu ihtıyacı unı här vaqıt kösörgäneştä tota häm şunday tırışlıq talap itä: ul ğauğa kütäreü yäihä ettär talaşına qısılıu tügel, ä bınday bäreleştärzän, kirehensä, mömkin tiklem sitläşergä ıntıla. Unıñ qılığında nindäyzer haqlıq, iplelek hizelä. Ul aşığıs, dıuamal eş iteü menän mauıqmay. Şpits menän unıñ arahındağı ülemesle doşmanlıq menän küralmausanlıq dörlähä lä, ul ber qasan da yarhıuın kürhätep barmay häm ber qasan da doşmanına başlap qağılmay.
Şpits ihä, kirehensä, yayı sıqqanda teştären kürhätä yörönö, moğayın, Bekta ul qurqınıs yarışmandı hizengänder. Tirehenän sığırzay bulıp, ul Bektı quzğıtırğa häm talaş sığarırğa tırışa, häm bıl talaştıñ motlaq bereheneñ üleme menän tamamlanasağı la bildäle. Bınday alış yuldıñ başında uq bulahı ine, tik kötölmägän osraq qamasaulanı. Ber mäl kön azağında sanalar Le-Barc küle yanında yıldän haqlanmağan şıqhız urında tuqtanı. Tände utta qızzırılğan bısaqtay telgelägän köslö buran häm qarañğılıq keşelärze yal iteü urının ezlärgä mäcbür itte. Bınan da alamaraq urındı tabıuı la qıyın bulğandır, moğayın. Ular artında, stena bulıp, tep-tekä qaya kütärelä; Perro menän Fransuağa tap kül bozo östöndä usaq yağırğa häm yoqo toqtarın tüşärgä tura kil de. Säyähättä yıñel bulhın ösön palatkanı ular Dayza qaldırğaynı. Hıu taşqan da yıyılıp qalğan sıbıq-sabıqtan usaq toqandırzılar, ämmä unıhı, astındağı bozzo iretep, hünep quyzı — şuğa kiskelekte qarañğıla aşanılar.
Bek qayanıñ tap astında, yıldän haqlanğan ölöşöndä, oyalanı. Bında şunday yılı häm tınıs — şuğa la ul Fransua utta yılıtıp alğan balıqtı ettärgä taratıp birä baş lağas, öñönän telär-telämäs kenä sıqtı. Bek, üz ölöşön aşap, kire elekke urınına kilgändä, oyanı kemder bilägäyne. Yanausan ırıldau basıp alıusınıñ Şpits bulıuın añğarttı. Bığa tiklem Bek doşmanı menän bäreleşeüzän taypıla kilde, ämmä bınıhında sızay almanı. Unda yırtqıs uyandı. Ul Şpitsqa ikehe ösön dä, ayırıusa Şpits ösön, kötölmägän yarhıu menän taşlandı, sönki Şpits üzeneñ yarışmanı — huñğı siktäge qurqaq et, unı tik kösö häm auırlığı ğına qotqara, tip bahalarğa künekkäyne. Ular tuzzırılğan öñdän elägeşkän köyѳ tägärläşep kilep sıqqas, hatta Fransua aptırap qaldı, ämmä şunda uq talaştıñ säbäbenä töşöndö.
— Ähä! — tip qısqırıp yıbärze ul, Bek tı därtländerep. — Şulayt hin unı! Qorsañğı burzıñ kärägen bir!
Şpits alışqa ırğıldı. Ul yarhıuzan sızay almay oloy, hikereü ösön uñaylı mäl haylap, Bek tiräläy bötörölä. Bek ta şulay uq yarhığan häm, bötä haqlıqtı onotop, Şpitstı uratıp äylänä. Ämmä şul mäl berenselek ösön alışqa qamasaulağan kötölmägän häl kilep tıuzı. Ülemesle alış ihä küpkä huñıraq, baytaq häldän tayzırğıs auır saqrımdar ütelgäs buldı.
Perronıñ ettärzeñ höyäksän arqahında göpöldägän küsäk tauışı, auır tınıuzan asırğanıp sıyıldau huñğaraq başlanğan tamuqtağılay butalışqa işara yıbärgändäy toyoldo. Lagerza qapıl yöntäs tänlelär qaynanı: lager yısen hizep, yözärlägän as et qayzandır yaqındağı indeetstar auılınan kilep tulğaynı.
Bek menän Şpits üz-ara özöşä başlağan mäldä, lagerğa saqırılmağan qunaqtar ütep inde, ä Perro menän Fransua küsäk totop yügerep kilep yıtkäs, yarhığan ettär ularğa taşlandı. Azıq yıse ularzıñ añın tomalağaynı. Perro, ettärzeñ berehe azıq-tülekle yäşnikkä moronon tıqqanın kürep, unıñ arıq qabırğahına auır küsägen töşörzö. Yäşnik, tägäräp, asılıp kitte — şunda uq as hayuandar, itkä häm ikmäkkä taşlanıp, azıq ösön talaşıp, ber-berehen özgöslärgä totondo. Häzer inde küsäktär tulıhınsa eşkä yıgelde. Ettär küsäktär döpöldäüye astında ırılday, sıynay, şıñşıy, ämmä tabış ösön ülemesle alıştı dauam itep, huñğı valsıqtı qapmayınsa sigenmäne.
Şul arala Perronıñ bötä ettäre, qurqışıp, üz soqorzarınan sıqtı. Qotoronqo kilmeşäktär öyörö, köttöröp tormastan, ularğa taşlandı. Bınday ettärze Bektıñ ber qasan da kürgäne yuq ine. Ularzıñ här qabırğahın hanarlıq. Bılar ısının da la bısraq tire tarttırılğan höldälär genä. Ularzıñ küzzäre yana, tomşoqtarınan kübek ağa; aslıqtan qurqıuzı yuyğanğa ular qurqınıs häm yıñä almaslıq ine. Berense bäreleştä ük yıgem ettäre qayağa kire qaqlıqtı. Bekqa şunda uq ös yat et höcüm itte häm küz asıp yomğan ara la iñbaşın häm moronon teşläne. Qot osorğos mähşär tıuzı. Billi här vaqıttağısa zarlı şıñşıy. Deyv menän Solleks yaralanğan köyö, qanğa tuzıp, yänäşä qıyıu talaşa. Dco, yañaqtarın şaqıldatıp, şaşınıp teşläşä, yat ettärzeñ bereheneñ al ayağına teştären batırıp, höyägen säynäy. Ä häyläkär Payk, yaralanğan etkä hikerep, şunduq unıñ muyının hındırzı. Bek auızınan mul şayığı aqqan doşmanınıñ ğorlahına uqtaldı. Qan urğıldı häm unı totoşlay buyanı. Auızındağı yılı qan täme Bektı tağı la yarhıtıp yıbärze. Ul ikense etkä taşlandı, ämmä şul mäl kemeheneñder teşe muyınına batıuın toyzo. Bıl — Şpits, hıyanatsıl räüyeştä qabırğanan höcüm itkäyne.
Perro menän Fransua, lagerzıñ ber ölöşön höcüm iteüselärzän tazartıp, ettärenä yarzamğa taşlandı. Ular küreneü menän as yırtqıstarzıñ qotoronqo ağımı artqa sigende, ä Bek üzenä asılınğan Şpitstı qırqa ğına helkep töşörzö. Ämmä tınlıq ber minutqa la huzılmanı. Perro menän Fransua kire yügerzelär — ularğa azıq-tülekte haqlarğa käräk ine. İndeetstarzıñ ettäre, yıgemgä kire kilep, yañınan höcüm itte. Ömöthözlökkä tiñ qıyıulıq menän Billi aqıldarın yın alıştırğan doşmandar uratımınan atılıp kilep sıqtı la boz östönän alğa yomoldo. Unıñ artınsa Payk menän Dab, artaban Perronıñ bötä ettäre ıntıldı. Bek bozğa hikerergä uqtalğan mäldä küz qırıyı menän Şpitstıñ unı ayaqtan yığırğa bula ırğıy-hikerä yıleüyen kürze. Ägär zä Bek yığıla qalha, unı bastırğan ettär öyörö astında qalasaq häm ul osraqta üleme qotolğohoz. Bek, bötä kösön yıyıp, Şpitstıñ qısırıqlauın kire qağa aldı häm başqalar ıñğayı na kül buylap saptı.
Ber ni tiklem vaqıttan yıgemdäge tuğız etteñ bötähe lä bergä yıyıldı häm, ışıq ezläp, urmanğa yünälde. Ularzıñ artınan inde ber kem dä qıumay, ämmä ular bik qızğanıs häldä: här berehendä dürtär-bişär yärähättän dä käm tügel, ä qayhı berzäre bigeräk tä auır yaralandı. Dabtıñ artqı ayağı nıq imgängän, Dollizıñ (unı Dayza hatıp alğaynılar häm ul yıgemgä iñ huñğıhı bulıp quşılğaynı) muyınında qot osorğos yarıq öñöräyä. Dco küzenän yazğan, ä igelekle Billi tönö buyı şıñşıp häm sıynap sıqtı — unıñ qolağı kisäk-kisäk tetkelängän ikän. Yaqtırıuğa ular kös-häl menän lagerğa qayttılar. Talausılar kürenmäy. Fransua menän Perro tirelärenä hıymay yöröy. Azıq-tülekteñ yartıhı yuqqa sıqqan. Ul ğınamı, as ettär qayış, brezent äyberzärze yırtqılap eştän sığarğan. Azmı-küpme aşarğa yaraqlı ber genä nämä lä ularzıñ teştärenän sittä qalmağan. Perronıñ bolan tirehenän tegelgän mokasinı aşalğan, yıgemdeñ baytaq qayışlı ölöşö säynälgän, hatta Fransuanıñ sıbırtqıhı ike futqa qısqarğan. Ettärze äyzäüse, qamsıhın küñelhez qaraştırıuzan tuqtap, yıgemde küzzän ütkärze.
— Ay-hay-hay, tuğanqayzar! — tine ul aqrın ğına.— Nisegeräk talağandar hezze. Ä qapıl hez qotora başlahağız! Ş-şaytan! Bit bötägezzeñ dä qotorouı mömkin! Perro, nisek uylayhıñ?
Kurer, borsolop, başın sayqanı. Dousonğa tiklem yänä dürt yöz mil ütähe bar — ettärzeñ, hıuzan qurqıp, auırıp kiteüzäre genä yıtmägäyne! İke säğätlek kösörgäneşle eştän häm tozlo-boroslo ärläşeüzärzän huñ yıgem tärtipkä kilterelde. Ettär, hulqıldap hızlağan yaralarına qaramastan, zur qıyınlıq menän bulha la, yuldıñ iñ auır ölöşön qısqarta-qısqarta sanalarzı alğa höyräne. Bıl artılıştağı keüyek qıyınlıqtı ularğa oşoğasa ber qayza la kürergä tura kilmägäyne.
Utız millek yılğa tulıhınsa tuñıp ölgörmägän. Unıñ yıtez ağımı hıuıq menän nıq seräşä, barı tımıq tobalar ğına bozlanğan. Bıl qot osorğos utız milde üteü ösön häldän tayzırğıs kösörgäneş talap itkän altı kön käräk buldı. Här azım da ettärgä lä, keşelärgä lä ülem yananı. Yuldı aldan tikşerep barğan Perro yıgerme tapqır boz astına ubıldı. Unı ozon hayğau ğına qotqara — ul unı şulay yaylağan: qolağan hayın hayğau yılıuğa arqırı yata. Hıuıq tamam qatılana bara, termometr Tselsiy buyınsa nuldän tübän illene kürhätä. Här ber oşonday sumıp sığıuzan huñ Perroğa, ülemesle halqın aldırıuzan haqlanıu ösön, usaq yağıp, keyemde kipterep alırğa tura kilä.
Tik unı ber nimä lä qurqıtmay. Unı hökümät kurerı itep tap şunday qıyıu bulğanı ösön quyğandar za inde. Perro, üzeneñ qaqsa, yıyırsıqlı yözön hıuıqqa quyıp, telähä nindäy dıuamallıqqa la bara, kön dä yaqtınan qarañğığa tiklem törlö qıyınlıqtar menän köräşä.
Ul basqan hayın sayqalğan häm ber mälgä genä lä tuqtalıp qalıu häüyefle bulğan boz sitenän, yılğanıñ ağımhız yarı buylap, atlay. Ber tapqır sanalar Deyv häm Bek menän bergä hıuğa sumdı, ettär saq-saq tonsoqmanı, ularzı yartılaş tuñğan kileş höyräp sığarzılar, ğümerzären haqlap qalıu ösön usaq yağırğa tura kilde. Ular qalın ğına boz şekärähe menän qaplanırğa ölgörgäyne — irehendär ösön Fransua menän Perro ularzı usaq tiräläy utta yöndäre tötäslär yaqınlıqta yügerergä mäcbür itte.
İkense yulı yılımğa Şpits eläkte häm Bekqa tiklemge totoş yıgemde üze menän bergä höyräne. Boz östöndä qalıu ösön Bek bötä kösön haldı häm, boz şartlap vatılıuğa qaramastan, yılım sitenä bötä dürt ayağı menän terälep, sigenä başlanı. Bähetkä kürä, Bek artınsa yıgelgän Deyv ta yän kösönä artqa sigende, ä sanalar artındağı Fransua ularzı şunday itep tarta, hatta bıuındarı şıtırzağanı işetelä.
Ä ber tapqır yar buyındağı boz site sanalarzıñ artında la, aldın da la yımerelde. Qotolou ösön ber genä yul qalğaynı — tekä qaya. Tik unıñ başına menergä käräk ine şul. Tübändä qalğan Fransua, bıl möğcizä boyomğa aşa kürhen inde tip, Allağa hığınğan arala Perro ısınlap ta qaya başına kütärelde. Bötä qayıştarzan, yıkke bäyzärenän ozon ber bau işep, ettärze ber-ber artlı qaya başına kütärzelär. Sanalar häm bötä qalğan yök öskä alınğas, iñ huñğıhı bulıp, Fransua kütärelde. Azaq qayanan töşöü mömkinlegen ezläy başlanılar. Ahır siktä şul uq bau yarzamında töşörgä tura kilde häm töndö ular yänä yılğala qarşılanı. Bıl köndö ular ni barı sirek mil genä ütä aldılar.
Hutalinkvağa yıtkän mäldä boz nıqlı yattı, ämmä Bek aruq yonsono. Başqa ettärzeñ dä häle şul sama. Şuğa qaramastan, Perro, buşqaraq ütkän vaqıttı qaplau maqsatın da, tizlekte arttırırğa tırıştı. Täüge kön ular utız biş mil ütep, Olo Hömbaşqa kilep sıqtılar. İkense könönä yänä şul sama artılıp, Bäläkäy Hömbaşta, ösönsöhöndä — qırq mil häm Biş Barmaq şarşıhına yaqınlanılar.
Bektıñ ayaqtarı Tönyaq ettäreneke menän sağıştırğanda ulay uq nıqlı häm sızam tügel ine äle. Qırağay näseldäştäreneñ berehe mämeryä keşehe yäki qağıp ultırtılğan büränä qorolmalar eyähe tarafınan qulğa eyäläştergändän huñ ütkän vaqıt esendä unıñ toqomo bıuından-bıuınğa yıñeleräk bula barğan tormoşta artıq yomşarğan.
Bek, ayauhız auırtınıuğa sızarğa tırışıp, satanlay-satanlay könö buyına barzı la barzı. Kisenä, tuqtalışta, ülektäy yırgä qolanı. Balıq öläşkändä unı hatta asığıuı la urınınan quzğata almanı. Fransuağa unıñ ölöşön alıp barırğa tura kilde. Şul uq Fransua här kis, aşap alğandan huñ, yartı säğät buyına unıñ ayaqtarın ıuğılanı häm üzeneñ mokasinınan Bektıñ dürt täpäyenä lä keyem yaraştırzı. Bıl ayaq keyeme etteñ ıza sigeüzären küpkä yıñeläytte. İrtälärzeñ berehendä Fransua Bekqa bıl «mokasin»darzı keyzerergä onotqas, arqahına hurzayğan Bektıñ dürt ayağın da hauala helkkeläp, keyendermäyensä yulğa quzğalmayasağın beldereüyen kürep, hatta Perronıñ da qoroşqan yözö yılmayıuzan yazılıp kitte. Aqrınlap unıñ täpäyzäre tupaslandı, sınıqtı häm inde tuzıp bötkän mokasindarzıñ käräge qalmanı.
Ber saq irtänsäk, Pellizağı tuqtalı şta ettärze yıgä başlağas, kötmägändä oşoğa tiklem ber nindäy zä şik tıuzırmağan Dolli qotorondo. Qapıl ul bürelärsä qotto osororloq, yän özgös itep olop yıbärze lä (qurqıştan bötä ettärzeñ yönö közöräyze) Bekqa taşlandı. Bek, qotorğan et menän üz ğümerendä täügä osraşqanğa, unan qurqırğa käräklegen belmäy ine äle. Şulay za, instinktiv quzğıp, sitkä ırğıldı. Ul tup-tura alğa osa, ä ber hikerem arauıqta unı auır häm tauışlı tın ala-ala, tomşoğonan kübek tamğan Dolli qıua. Bektı — qurqıu, ä Dollizı qotoronouı alğa qıualay, häm berehe — qasıp, ikensehe qıuıp yıtä almay. Bek, qıuaqlıqqa hikerep, utrauzıñ tübänge osona kilep sıqtı, bozzar tığılışqan nindäyzer qultıq aşa yözzö, ikense utrauğa, ösönsöhönä ütte. Tüñäräk yahap, yılğanıñ töp yırzahına kire äylänep kilde häm qauşauın basa almay boz östönän saptı. Äylänep qaramayınsa la artında, ber hikerem arauıqta, Dollizıñ özlökhöz mışnauın işetä kilä. Şulay sirek mil yügergäs, Fransuanıñ saqırıuın işetep, uralta bireberäk kiregä boroldo. Tını qısıla-qısıla, hauanı auırlıq menän auızına yalmap, Dollizı älege şul ber hikerem arauıqta qaldırıp, Fransuağa taban yılä. Bötä ömöt şunda: qotqarha, unı ettärze äyzäüse genä qotqara alasaq. Ergähenän Bek yalt itep üteü menän Fransua äzer totqan baltahın qotorğan Dollizıñ başına töşörzö.
Tamam hälhezlängän Bek, özök-özök tın alıp, sanalar ergähenä tänteräkläne, şul mäl unıñ möşköl häldä qalıuınan fayzalanıp, Şpits uğa taşlandı häm, qarşılıq kürmäyensä, teştären uğa batırzı. Ul ike urından höyäkkä tiklem ütte häm Fransua kilep yıtkängäsä Bektı oypalanı. Şpitstıñ baş osonda sıbırtqı şıylanı, häm Bek qänäğätläneü menän şunı kürze: oşoğasa ber genä et tä bıl tiklem ük tuqmaq alğanı bulmağandır.
— Şaytan bıl Şpits, — tine Perro. — Ul qasan da bulha Bektı talap ülteräsäk.
— Nisaua, Bek ta ber tügel, ike şaytan bar! — tip yauaplanı Fransua. — Ular artınan min gel küzätä yöröyöm, häm beläheñme, hiñä nimä äytäyem? Könö kiler, Bek şul tiklem yırtqıslanasaq, hineñ Şpitstı säynäp kenä tököräsäk. Min äytte tiyerheñ!
Bınan huñ Bek menän Şpits arahında asıqtan-asıq ızğış başlandı. Başlıq häm yıgemdeñ öyöröüsehe itep qabul itelgän Şpits Könyaqtıñ bıl säyer kilmeşägendä üzeneñ berenselegenä yanau hizze. Bek uğa şunıñ ösön säyer toyoldo: bığa tiklem Könyaq ettäreneñ berehe lä — ularzı Şpits küp kürze — bındağılar menän tuqtalışta la, yulda la tartqılaşa almanılar. Ularzıñ bötähe lä uğata nazlılar häm kös yıtkehez eştän, hıuıqtan häm aslıqtan ülä torzolar. Bek — ularzan ayırılıp torğan berzän-beräü. Ul bötähenä lä sızanı, yañı tormoşqa yaylaştı; kös, usallıq häm qıyıulıq yağınan tönyaqtıqılarzan his qalışmayınsa yıñeüzärgä genä ireşä barzı. Bınan tış ul östönlök yaratıusan, ä qızıl sviterlınıñ küsäge, unıñ baştağı alabarman qıyıulığın häm qızıulığın yuqqa sığarıp, unı ayırıusa qurqınıs yanuarğa äyländergäyne. Ul ğäzäti bulmağansa häyläkär häm berenselekkä ıntılıuında uñaylı mälde qırağay yänlektärgä genä has sızamlıq menän kötöp ala belä.
Berenselek ösön alış bulırğa teyeş ine, häm Bek unı teläp yörönö. Ul unı üzeneñ täbiğäte şulay bulğanğa häm añlap yıtä almaslıq, yıkke ettären huñğı hulışqasa yulğa qıualağan, qıuanıs menän yıgemdä yörörgä mäcbür itkängä häm yıkkenän qıuılğan osraqta hağıştan ülem sigenä yıtkergän ğorurlıq toyğoho bulğanğa teläy. Bınday ğorurlıq, töp yıkkegä quyğas, Deyv ta la uyandı, ul Sollekstı, bötä kösön halıp, sanalarzı tartırğa mäcbür itä. Yulğa quzğalırğa vaqıt yıteü menän ğorurlıq toyğoho bötä ettärze därtländerä, tomha, qızıp barıusandarın köskä tulışqan, sämle, arıu belmäs eşsändärgä äyländerä. Bıl toyğo ularzı kön huzımına qayızlay, tik kis yalğa tuqtağas qına añlaşılıp bötmägän tınğıhızlıq häm rizahızlıq menän alışına. Şpits, başlıq bularaq, tap ana şul hönäri ğorurlığı bulğanğa yöröştären qulaylay almağan, yıgem bauzarın sıbaltqan häm irtän yıkkegä vaqıt yıtkändä yäşerenergä tırışqan ettärze teşläy. Şul uq ğorurlıq toyğohonan Şpits Bektı başlıq itep quymahındar tip qurqa, ä Bek başlıq bulırğa ıntıla.
Häzer inde Bek asıqtan-asıq başlıq urınına daulaşa. Ul añlı räüyeştä Şpits yazalarğa tırışqan hälkäüzärze qursalay. Ber töndä baytaq qar yauzı la yıl tanıraq Payk sanalar yanına kilmäne. Ul qar astına tärän qazılğan öñönä yäşengäyne. Fransuanıñ saqırıp ezläüye buşqa ğına buldı. Şpits yınlänä başlanı. Ul lager buyınsa bärgelänä, här ber şikle urındı yıskäy-yıskäy aqtara häm şunday usal itep ırılday, Payk, bını işetep, öñöndä qurqışınan der-der kilä.
Nihayät, tabıp sığarğas, Şpits unı oypalap alırğa taşlanğaynı, qapıl Bek şunday uq yarhıu menän ular arahına tığıldı. Bıl şul tiklem kötölmägän häm yılğır hikereş buldı — artqa alıp taşlanğan Şpits ayağında basıp qala almanı. Qurqışınan yıränges qaltıranğan Payk ta, bınday asıqtan-asıq bolanı kürep, batıraya töştö häm yığılğan başlıqqa höcüm itte. İnde namıslı alış qağizälären onotqan Bek ta yänä Şpitsqa ıntıldı. Ämmä Fransua, bıl häl unı mauıqtırha la, tınıslıq urınlaştırıuzı burısı hanap, bötä kösönä sıbırtqıhı menän Bekqa tarttı. Bıl da unı qarza aunausı doşmanınan ayıra almanı. Ahır siktä Fransua sıbırtqı habın eşkä quştı. İsäñgerägän Bek sitkä osto häm ozaq qına unıñ östöndä sıbırtqı şıylanı, ä Şpits şul arala yıterlek gonahqa batqan Payktıñ eşen kitärze. Ämmä huñıraq ta Dousonğa ilteüse yulda Şpits ğäyeple ettärze yazalarğa tırışqan här mäldä Bek arağa tığılıuın dauam itte. Bını ul häzer bik häyläkär räüyeştä, Fransua yaqın-tirälä bulmağan da, eşläne. Bektıñ yäşerten oyoştorğan bolahı Şpitsqa buyhonorğa telämägändär ösön bik qulay, häm yıgemdä tärtip yuğalğandan-yuğala bara. Deyv menän Solleks qına üzgärmäne, ä qalğan ettär holoqhozlanğandan-holoqhozlandı. Bötähe lä käkregä bökrö kitte. Talaştıñ häm ızğıştıñ azağı kürenmäne. Mönäsäbättär torğan hayın qıza — häm bığa Bek qına säbäpse. Unıñ arqahında Fransua, bılar ülemesle talaş başlayasaq tip, tınğılıq tapmanı. Yıgemde äyzäüse añlay: bıl irtäme-huñmı motlaq bulasaq. Töndären ul ällä nisämä märtäbä, talaş tauışı işetep, Bek menän başlıq talaşalır tip qurqıp, yoqo toğonan sığa.
Ämmä bığa säbäp tabılmağaynı häm bolotlo köndärzeñ berehendä Dousonğa kilep yıtkändä zur alış alda ine äle.
Dousonda keşe küp, ä ettär tağı la küberäk, häm Bek bötä ettärzeñ dä eşlägänen kürze, küräheñ, bında bıl täbiğizer. Könö buyına ozon et yıgemdäre töp uram buylap uza, hatta töndä lä qıñğırau sıñı tınğanı yuq. Ettär tözölöş ösön büränä taşıy, utın, priiskığa başqa käräk-yaraq kilterä. Ular Santa-Klara üzänendä attar başqarğan bötä eştärze lä atqara. Ular arahın da könyaqtıqılar za osray, ämmä küberäge — urındağı toqom, büre näsele. Qarañğı töşöü menän, daimi säğät tuğızza, un ikelä, töngö östä ular üzzäreneñ serle, qot osormalı töngö yırın başlay. Bek, qänäğätlänep, ularğa üzeneñ tauışın quşıp yıbärä.
Baş osonda bozlo şäfäq bulıp tönyaq hazağayı balqığan häm halqın küktä yondozzar beyegän, ä yır qar astında qoroşop tuñğan bınday töndärzä ettärzeñ olouı, ägär unda hağışlı, ükheügä oqşaş huzınqı häm boyoq bѳgѳldär bulmaha, tormoş auazı bulıp qabul iteler ine. Yuq, unda, kübehensä, tormoşqa, yafalanıp yäşäü auırlığına zar işetelä. Ul elekke, ularzıñ yırzäge toqomo keüyek ük boronğo yır, şul mäldäge yäp-yäş donyanıñ bar auazdarı la hağışqa tulı bulğan. İsäphez-hanhız bıuındarzıñ hağışı menän tulı bıl hıqtau Bektı ğäcäp häm säyer itep tulqınlandıra. Başqa yat ettär menän bergä ul da qasandır qırağay näseldäştäreneñ, hıuıq tön sere aldında qottarı osop, yäşäü auırlığınan hızlanıp olouın qabatlay. Bıl boronğo toyğolarzıñ tınğıhızlauı Bektıñ bögöngö tormoştan totop tıyğıhız räüyeştä kire, keşe mämeryä usağına hıyınğan bıuattarğa, bıl olou yaralğan qırağay täütormoş däüyerenä qaytıuın kürhätä ine.
Sez Başkort ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Yökmätke - 3
  • Büleklär
  • Yökmätke - 1
    Süzlärneñ gomumi sanı 4323
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2181
    27.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    48.8 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Yökmätke - 2
    Süzlärneñ gomumi sanı 4215
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2154
    27.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    41.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Yökmätke - 3
    Süzlärneñ gomumi sanı 4251
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2112
    28.7 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    42.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Yökmätke - 4
    Süzlärneñ gomumi sanı 4103
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2065
    28.5 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.3 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.5 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Yökmätke - 5
    Süzlärneñ gomumi sanı 4224
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2080
    28.1 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.1 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Yökmätke - 6
    Süzlärneñ gomumi sanı 4117
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2086
    28.2 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    43.5 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    50.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Yökmätke - 7
    Süzlärneñ gomumi sanı 876
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 640
    33.4 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    44.8 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    49.9 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.