Latin

Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 17

Süzlärneñ gomumi sanı 3786
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2433
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
иҟанамҵацызт… Акәтаӷь Амра инцәуҵар – иаҟәион, иаӡ­
уан… Агәылшьап, ажәҩаҩ, аҳәыды, амырџагә рацәан,
ҳаскьынла, ҭырасла ичозгьы ыҟан, амыц зҭиааз аӡқәа, амшын мҳажәқәа ирҭазгьы. Адгьыл амаҟахьы узҩеиуамызт,
уҩеиргьы узынхомызт, уаҟәыион, уабылуан убас Амра
каамеҭын. Нас, мбатәы анҵоуп уахьгьы иҩеины анхара
ауа ианыҟалаз.
Уажә абри зхысҳәаауа уиоуп, жәытәӡан аахыс аԥсуаа,
абазақәа, ашәуақәагьы ҳҳәоит, мбатәы рхыргахьеит,
мбатәы иахаануп, рҭоурых цқьа ицәыргам умҳәозар…
Егьыс, ари ҳ-Адгьыл араҟа иаршыз ауаагьы ыҟоуп анакәхо
сеидро, аха абрахь ҳшааз еиԥш даҽаџьара, даҽа Дгьылк,

Дунеик ашҟа ҳаиасыр акәхоит. Анцәа ҳазшаз иоуп уи
анакәхо здыруа, амаа зку…
Абри аҩыза ажәабжь џьашьахәтә иҳәон еицырдыруаз ажәабжьҳәаҩ ҟаза аҭоурыхҳәаҩ ду Ашәы Ҳабыџь,
ис­­цәымҩашьозар, ари 1895 шықәсаз акәын, Џьгьарда
ақыҭан, Ашәы Шәарах Арыш-ԥҳа данааига ичараан –
иҳәан, абас еиԥш иҟаз ажәытә жәабжь џьашьатә наҳзеи­
ҭеиҳәеит Чаҵә Чагә, нас иагьнациҵеит: – Иахьагьы сгәы
иалоуп усҟан Ҳабыџь сахьизымҵааз аҵанцәа ҳәа иахьа
иаадыруа ракәызҭгьы убра инхоз ҳәа. Урҭ рыхьӡ АдгьылАҵа, Адгьыл-Аҵан, Аҵан* аҟнытә иаауазар краадыруама,
даҽакала иҟалазаргьы ауеит, аха. Абри ашьҭахь Ашәы
Ҳабыџь харак имгакәа идунеи иԥсахт, саргьы уа­ҳа сзи­
зымҵааит… Ажәытә-уаа шьоук ус зҳәоз ыҟан аҵан­цәа
егьи аҿықәан инхон ҳәа, аха уи ахьыкәу, иарбан ҿы­қәу
сеидро… Ҳаҭла аҿықәан ҳәа абасгьы зҳәоз дыҟан… Егьыс
ала уахәаԥшыр, дара уаахәыҷқәамыз, жәытә­ла, аԥсуаашәуала – аҵҵан, аҵәҵәы – икьаҿқәан ҳәоуп иаҳәо,
аҭы­расқәа ирықәлон икарымҿоз. Жәытәла убригь аҭҳы­
рас акәын, Аззанҭҳа Азанҭа ҳәа ишыҟалаз еиԥш, ҳа­ӡеит,
аҭҳырас – духон. Урҭ злацәажәоз рбызшәа аԥсшәа иа­
зааигәан, аха иара акәмызт ҳәа усгьы ацызҵоз ыҟан…
Абамба сы хаха-хымш иауан, нас амца ацралан аҵан
ықәымӡааи, ҳәа, абас иажәабжь аахиркәшеит Чагә.
Абри абас Чагә ианҳзеиҭеиҳәоз 1926 шықәса хәажәкыра
мза азоуп, Аҟәа Аԥсны Асовет мчра ашьақәгылара, Аԥсны
ахақәиҭра хәышықәсахыҵра аназгәарҭоз аныҳәаз. Ашь­
ҭахь, акрааҵхьан, абри аҩыза ажәабжь Џьапоу Раҿыс
иҳәамҭан ҳәа, иҳәоны саҳаит Џьапоу Франкьыл Ҷлоу Аи­­
мара аҳаблан. Уи даҽакгьы ҳаиҳәеит: Аимареи Ҟадеи руа­
џьара ҳәынҭқар дук иҳаҭгәын амадоуп, дамроу ҳакәоу акы
дҭаҵаны иахьыкәу уаҩгьы изымдыруа имаӡаны иҟаҵоуп
ҳәа. Уи ажәытә џьамтәыла ашаҳацәа** дреиуазар ҟаларын
Адгьыл-Аҵан, Адгьыл-Аҵа, Аҵан – Антрактида акәзароуп.
Ажәытә Џьамтәыла раԥхьатәи ашаҳ Қьыр дахьжу аӡәгьы
издырӡом. Уи санԥслак сыԥсадгьыл ашҟа сганы самажәда, сыз­
*

**

ҳәа усгьы ациҵон, убра азааигәа жәытәан маӡа аҳаԥы
иҭалон иаан иҵыҵыз аџьам ари иааны итәахьаз арымлазқәа рыри реибашьра дугьы ҟалахьеит ҳәа, усгьы иҳәон.
Ажәытә ԥсуа-шәуала иуҳәозар, ашаҳ-аҳ лаа, аҳәынҭқар
лаша иоуп. Уа, Џьамтәыла жәытәан шаҳцәас абазақәа,
ашәуақәа антәаз ыҟан, ажәытәра ҳаламларгьы иара
аабыкьанӡагьы.* Франкьыл ииҳәаз сахьахәаԥшуа, да­
шәуа­ны (дабазаны) ма даԥсуаны, арантә уахь иагахьаз
нас дшаҳхазар, сахьиз ма сабацәа рыԥсадгьыл ашҟа сган
са­ма­жәда ҳәа уасиаҭны инижьзаргьы ҟалоит, иудыруазеи… Иара дахьамадоу шьхашьҭоуп, аӡәгьы изымԥшаац,
ус анеирагьы ҟалом, ишәарҭоуп, уахь уажә хәажәроуп ҳәа
усгьы рҳәон.
А Ж Ә Ы Т Ә Ӡ АТ Ә И А Ԥ С УА
Џ Ь А Р ( А ) И А З К У А Ҳ Ә А М ҬА

А

браҟа исҳәарц сҭахуп ажәытәӡатәи аԥсуа џьар
ҳәа аҭоурыхҳәаҩцәа дуқәа, абыргцәа зыӡбахә
рҳәоз азы ажәақәак, избанзар уи аԥсуаа иахьа иаадырша иреиуоуп, ҳжәытә ҭоурых дук цәырызгақәо ируакуп,
иреиҳамзар иагьреиҵам. Иара аԥсуа-шәуа џьара ҳәа абас
қәаҭыԥ убра ҟашәҵа ҳәа ауасиаҭ нижьхьан рҳәон, шьҭрала ашәуаԥсуан, даара иҟәыӷаз ҳәынҭқарны дыԥхьаӡан… Жәытә ԥсуаашәуала қьыр (қьқьыр, қьқьыра) – ауаҩы-аамсҭашәа ду, ауаҩы
ҟәымшәышә ду ҳәа ицәажәоит… Уи итҟәан иҟаз ауриақәагьы рхы
иақәиҭитәхьан, рыҩныҟақәа иауижьхьан…
*
Џьамтәыла аҵыхәтәантәи ашаҳ Рыиза Ԥеҳлеви дахырхаанӡа
Аԥсынгьы даахьан Михаил Бӷажәба ихаан, аҭыԥқәа еицгәарҭо
егьиуа… Ари ажәла абазала, ашәуала Ԥыҳлыжәыжә (Ԥыҳлыв́ыв́)
акәын, абухҭа ҳәа ицәажәоит, Ԥыҳ-ԥсҭагәаҩа жәлоуп, еиҩхаазаргь
ҟалоит, Каспыжә (Каспы амшын) алада амраҭашәарахь иамоуп
ус зыхьӡу абухҭа (абыхә-ҭажә). Жәытә ԥсуа-ашәуала Ԥҳалыжәаа
ҳәа изышьҭаз ракәын, Аԥсныдгьыл убранӡагьы ианынаӡоз ыҟан.
Уа жәытәан каспыжәаа (каспиви) нхон, иахьагаз иахьагьы ир­
зымдыруа, ашәуа-ԥсуа, абазашьҭра нхон, жә в́ иазынаԥшуа акәын
ишырҳәозгьы.

азырҳәон, аџьар акәымкәа аџьара ҳәа, аԥсуаа-адыгаа
зегьы иаҳзеиԥшны ирыԥхьаӡон. Уи ҵаҟатәи акьан иаҳа
иазоуны, ҩбаны еидны ҵаҟатәи акьан иаҳа иазоуны,
ҩбаны еидны иҟан – ауаҩы инапқәа наҟ-ааҟ иааиҵыхны,
иаарҟьаҟьан, ишьапқәа неидыԥсалан дгылар еиԥш! Иара
маанас иаҵаз, иунарбоз аԥырра акәын, аԥырра дыргас
иаман рҳәон, ҽа дунеик аҟынтә иааз, аҿҳәара анааилак
ҽа дунеик ашҟа ицаран иҟоу иакәзаап иунарбогьы. Зхала иакәымкәа ауаҩ ижәла мырӡкәа иаазгаз, аҽҳәаразы,
имырӡкәа даҽаџьара изгарангьы, еиқәырхараны Ашәы
Ҳабыџь излеиҳәаз ала, ус акәын аџьар, иаҳа ииашан
иуҳәозар – аџьара ишахәаԥшуаз, ишырԥхьаӡоз.
Жәытә саӡ-ԥсуала, саӡ-ашәуала, иара жәытә дыӷалагьы
уахәаԥшуазар – џьы, џьа – ауаҩы ихьӡын, ра – ԥрыган, хы
– ӡсаган, адуӡӡа ҳәа, ус ицәажәаргьы алшон, иаҵанакуа
иҵегьы ыҟақәоуп аха. Шьҭа аџьара иаҳәо закәу абас ала
иазхәыцтәхоит. Абри адагьы ажәытәан ажәҩан ҽакалагьы
ахьӡ аман рымҳәози, џьџьара, џьџьар ажәҩан ма ажәҩан
ашҟа, аеҵәақәа, рышҟа аԥрыга ҳәа усала ицәажәаргьы
ҟалоит, мамзаргьы ажәҩан дуӡӡа ҳәа. Иара Ашәы Ҳабыџь
излеиҳәаз ала, абри ажәҩан абасалатәи ахьӡ аԥхьа ҳа
ацҵаны изҳәоз ажәытә аԥсуа-шәуақәа асаӡ-ԥсуақәагьы
ибахьан, дырхаанын ҳәа, абас ҳзеиҭеиҳәон Чаҵә Чагә.
Уажә сахьахәаԥшуа, аџьара Амрагьы иадҳәалазар ҟалап,
жәытәла Ры, ҳ-Амрагьы иахьӡмыз, ихы абахоу знапқәа –
зымҵәыжәҩақәа – еиҵыхны иаҳзырбо?.. Ҳхәышҭаара ду
Ры, Ражәытәӡала Ӷьы, Ӷьа – ашҟа акәзар?
Иахьатәи аџьар – уи даҽа ҵакык амоуп, Иса Қьырсам
дкыдҵан дызкыдыршьылаз ауп (Қьырсам ашәуа-ԥсуа
жәлоуп, қьырсамҳажә(а) аҟнытә, ӡуп изыхьӡугьы; амҳаҵә
иҭоу аӡы бзиа ҳәа; Қьарсал(а)гьы ыҟан). Уи дкыдҵан
дкыдыршьылазар – нас иԥшьаны ԥхьаӡашьас иамоузеи? Жәытәан, иара иахьагьы, аԥсуаа аӡәы ҵлак аҿы
иҽкнеиҳазаргьы, иҭынхацәа иҵырҟаан икарыжьуеит, ус
ҟазҵо егьырҭ ажәларқәагьы ыҟоуп… Иахьа Иахәа, Иахәац
(Иегов) дхазҵо ауаа, уажәтәи аџьар ныҟәыргаӡом… Иса

Қьырсам дызкыдҵан иҟоу аџьар – уи даҽакы иамусуп,
иԥшьоу иара иоуп, дызкыдҵоу акәӡам…
Иахьатәи аџьар раԥхьа имааназ акыдҵара, ашьра,
аршәара, иаҳа амч змаз – рымаа алазқәа реиԥш иҟаз –
идауш (идаӷәыш) акәын ҳәа ус азысыԥхьаӡоит, уи раԥхьа
ус иагьараан, уиаҟара ирҳәацәом акәымзар…
Ажәытәан акьанџьар, акьанџьара ҳәа, абасгьы ыҟан.
Уи зыхьӡыз иахьа акьанџьа ҳәа иаадыруа акәымзт, лаба
хымыҿын, ахаҿы иаазышәпан, убра ауаа ахаҿсахьа арҭон.
Акьа, акьан – лабажәлоуп, лаба кьаҿуп; акьанҷ, акьыс –
лабыҵәжәлақәоуп. Изхысҳәаауа, убри акьанџьа акәын.
Егьыс иҟоуҵар – акьанџьара акәын. Егьыс ала, аџьар –
ауаа рацәа, ажәлар ҳәа усгьы ицәажәоит, абри азынгьы
аџьара зҳәоз ыҟан!
Абри аҩыза ажәабжь рҳәамҭаны исаҳаит Кама Быҭәбеи
Таиа Кәыҵниеи (Абыџ иԥа). Уи шьҭа кыргьы ҵуеит.
ХЬА ЧАН*

Ҽ

нак зны сан ԥсрак ахь шьыжь дцеит. Са ус
схәыцт шьҭа Доу сцан хьак сфап ҳәа. Хьа чан
ауп. Доу ԥыҭк бжьоуп.
Жәхьан еиԥш сцеит. Амш ԥсҭҳәацк хым.
Доу снеит. Ԥсҭоуп. Бна дук. Ҷыт бжьык гом.
Хьа ҵла дук збан, ҟәазк, чаҟәк ҟәшәан такә сфеит. Нас
ус схәыцт сан лхәы ҳәа ԥыҭк шьҭых шьҭа сцап ҳәа. Ус
снеҩс ҵла мҵак аҿ уац чаҟә дук збеит, ҿыцк. Мшәушь ас
зуз сҳәон еиԥш, наҟтә «ҷақ...» ҳәа, нас «ҿаԥ.., ҿаԥ...» ҳәа,
бжьык геит. «Ҿаԥ..., ҿаԥ...» ҳәа, геит ҽа знык.
Мшәуп сҳәан, аф ҭҟьа еиԥш, сыҩн снеин, хьақәцә схалт.
Нас, шьҭа сыԥс соут сҳәан, махә шәпак сҽықәк, сҟыт бжьы
мго, уахь схы рха, кыр збоушь ҳәа, стәеит... Хаҳә ҟәазк
скуп... Ус кагь збом, быжь гом...
*
Шаак, цырак (слогк) иҟоу ажәала иҩуп. (Аҵаҩцәеи асту­
дентцәеи рҽазыҟарҵараз.)

Ҟаҳ, нас сцәырҵп ҳәа, ӡбан мшәык тәеит, сус цәгьоуп
сҳәан, уа сҽықәк, уахь схы рха стәоуп, стәоуп – кагь збом,
быжь гом. Ус наҟтә ҳәа цәыбб дук ҩылҵт, «ҿаԥ..., ҿаԥ...»
ҳәа ац бжьы го, ԥышә ҩызк, ац лкьы ду збоит – бын ҳәоуп.
Нас «ффышкь..., ффышкь...» ҳәа, шақә ҭҟьак иаст, иаргь
ҭгылт – мышә фҩу, мышә уац фҩу, ма уаҩ фҩу ак ахьт.
Иаргь шәар, мышә дугь шәап сҳәан, «шәит..., шәит...» ҳәа
сҟьан* иақәк схаҳә ҟәаз сыршәт – «бық» ҳәа аҟә иақәшәт,
иаргь «ҩаҳ..., ҩаҳ..., ффышкь...» ҳәа шьҭахь наҟ иаст.
Са уа маҷк ус сҽықәк стәан, нас ҵҟа слеин скаԥт. Мшәык
тәоуп ҳәа сшәо, сан лхәы хьа ԥыҭк шьҭых, сыҩн сцеит.
Уажә шәарҭ дшәеит шәҳәаргь, шьҭа бна дук ахь ус еиԥш,
уаҩ заҵә кьацә ҳәа, сцом. Ҽаӡә ус дцо збаргь зуам. Уаргь
аӡә дга, ма хҩык шәца, нас кыр жәбаргь, мышә шәоит.
У М Ш ӘА Р – Џ ЬА Л К Ы
УА Х Ы Ԥ Т ! * *

У

ажәы сыгәра зымго дҟаларгь ҟалап, аха сзықә­
шәаз атәык сҳәарцы сҭахуп, шәӡырҩы.
Шьыжьык азы Хәылҵышьх ԥсҭеиҳәак иҭаршә ҿаҟьак
сыхәнон. Сзышьҭаз уиоуп – ашьхымз ахьҭаз азы сеимдон.
Абри аган иҭоуп рҳәоны саҳаит, хакы аҟны џьара избар,
уашьҭан иԥшны изгарц сҭахын.
Хәыҷык сыԥсы неиҭак, уажәшьҭа ԥхьаҟа снеигәап сҳәо­
ны, хахьтәы убас быббжьык ааҩт, аха оумоуп... Иаууеи,
имшәуп, иаӷьуеит – ашхырцә ирфеит убоу, арахь иаауеит,
џьара сҽыԥхьак снатәап сыӡбит. Аха ара иҭшәоуп, хәбаҟа
шьаҿа раҵкыс еиҳам, еиҳәоуп, ҭыӡқәоуп. Шьҭахьҟа цатәуп,
егьыс даҽа мҩакы убом, ԥхьаҟа узцом – арахь иаауеит...
Сласны, ԥхьаҟа сыԥшуа, аиҳәа аҭӡы ашьҳәыӡ аҟны уа­
хәак сҽавак снатәеит, астәи иаарушь ҳәагьы снахәыцт.
* Атыршә асра.
** Абри ахьӡ Шьоудыд, Шьоӷәдыд, Шьоӷәӡыҭ ҳәа зҳәозгьы ыҟан
ажәытәан.

Сшыԥшуаз, зыбжьы гауаз нахьхьи иҩцәырҵт, сызҭоу
иҭаршә еихҳәо иаауеит, ахгьы наҟьоит, аԥынҵ, аԥышә
акуеит, атах ҳәагьы икшоит, зынгьы бырбыр ахга, цыгә­
хыршәҭ ҟаҵаны, ишьҭас хаҳәык шьҭԥаа шьҭахьҟа шьоукы
ир­гәыдҵ, иаӷьуа иаауеит...
Ҵаҟа сеихар, ари аҽҳә сышҭоу такәы цатәуп, исхьӡоит.
Исшьрын сҳәаргьы – иааг ашәақь, убригь ҵаҟантә уанеихс, иухәыр – уакуеит...
Уахәа аукы, шәпакы, махәқәак иркшәа ишьҭан, иаҿҟьан
илеиз ҵлакы иатәын, аҽҳә ганха иҭан. Убри сахыҵ ԥхьаҟа
ҩада цатәын, аха уажәы ахы аҟны сыԥсы ӡаны сҽыԥхьак
сеиҳәҭҟәыҟә, ҵаҟа, астәи, снатәеит. Егьи, анстәи, ҩадантә,
иаауеит, сазԥшны, сазкылԥш избоит, цәаӷәацәк еиҵам.
Арахь ашхырцә патаз, ԥсынкәоу, шьоукгьы «быввы», «пыв­
вы» рыхга еивас иаауа иаԥыҩ исхҟьа лбаа ицоит, сыр­фар­
ҳәахгьы сагьшәоит – азнык акы уабар, егьырҭ уркуеит...
Сҽырԥсны абра абас сыштәаз, аббы ахга ҩадантә мышәмат шаауаз, еиҵас ақды агәҭа иҩхыԥт, иагьхьамԥшт, е-есс
исывс иахьцоз ҵаҟа илҭалт, иагьцеит. Ашхырцә мамзаргь
ашьхымз ирфан иҩны иаауан, умбои, уиоуп иагьахь.
Саргьы уажәшьҭа сыԥсы ансоу, Анцәа иара иџьшьоуп
насҳәан, сҩагылт.
Абас саниеит – абас сеиқәхеит. Умшәар – џьалкы уа­
хыԥт зыхьӡугь иароуп.
АБЛЫЗА МАМЗАРГЬЫ
АБЛЕИСЫИ*

Ԥ

хынгәымзан. Иашыра саҿалан сышҩеиуаз, ҵа­
ҟантәи шәахәацык сҿаҷҷазшәа наснырит. За­
кәызеи насгәахәын, сынҭгылан лбааҟа сыԥшызар, ам­
* Ҩшаак иҟоу ажәала иҩуп, абжьықәыӷәӷәара аҩбатәи ашаа
(ацыра) иаҭаны. (Аҵаҩцәеи астудентцәеи рҽазыҟаҵараз).

шын-ҿықә харамкәа аҽадкыл, акыргьы идуны, аҵы­хәагь
назԥаҟьан, ишиашоу Шыцкәара аганахь ихыр­шәлан
инеи­уаз оумажәык нагәасҭеит. Шәпарыла уахәажәык еи­
ҵам­кәан, ицәымзан иаркушәа, ӡыркәиҵас еисиуеит, иа­
хылԥхоит. Гәылшьапзар насгәыхәит. Ишыӡсоугь азџьоу­
шьап, лакьы-лакь аҭыԥан аканҷ-хәац анныҟәоу инеиԥ­
шны аҟәаҟәа ҭархәа-рхәо, ихылан ишиашоу ихыӡсан инеиуеит. Аметра иануҵар, ҩажәихәба рыҟнынӡа идууп.
Сажьоума насгәахәын, сеиҭаԥшит – сышԥажьоу, избоитеи! – Ихылан ихыӡсо иҿҟьа-ҿҟьо инеиуеит!.. Ишәаԥшь­
зар, џьаракыр ианҷҷозар насгәахәын, ҵәҩанҵәыҟа сагьы­
ҩа­ԥшт-жәҩангәашәа шәахәацкгьы аныԥ­хом, ашәаԥ­шь­
гьы абаҟоу, нахьхьиӡа Хәылԥыеҵә ԥха­зеиуеит, ицәыр­ҵ­
хьеит... Закәызеишь аҽцәырган ихылаз, ихыӡсан иахьнеиуа уажәымзар абыруажә иҩалԥраап шысгәахәуаз,
ага­нахь иаԥыраз адәыӷба ахьыҵсуа ахәынаа иҩавалт,
иа­гьҩаҵәахт.
Сахьгылаз акыргьы амшынгәы еишьылӡа схыԥшы­
лон, шьҭахьҟаҳәа иаауазар избарцаз... Ихнымҳәӡеит, иабоубоз...
Убраҟа, иахьнеишаз, Шыцкәара амшын-ҿықә аӡыт­лакә
адыруеит... Ҳазшазгьы уаҳзылԥха насгәахәын, ашьшьы­
ҳәа ахәызқәа саҿалан сыҩдәықәлеит...
Ҽакала сазхәыцын, ԥҭа-хацык жәҩангәашәҟа иҩа­хан
икыдны ҵаҟантәи ианумбогь ҟалозар, убрантәи ианыԥ­
хан сажьазар насгәахәт... бзиоуп, уиакәхап сҳәазаргьы,
ам­шынаҿ цәқәырԥацык убомызт, иҭынчын, инеиуаз
ахьыӡ­соз иннажьуаз анҵашьҭа кеикеиуа ианылан из­
бонеи?!.
Абыруажә абраҟа абасҳәа ицәырган изшәасҳәа, зегьызегь сымҳәазаргь, абригьы мышкы-зны иазхәыцша дҟа­
ларцаз азыноуп... Ажәытәан аблыза, аблеисыи зыхь­
ӡызгьы иаракәзар?.. Аҽыза, аҽызгьы ҟаԥшьыми, еилымԥ­
хо. Уиадагь аблыз(з)еи рымҳәозиз. Закәызеишь?!.
АҶ К А Д Ы Ӷ Ә А
И Қ Ь А Ԥ ҬА Ҿ Ы *

А

жәытәаны Аҷкадыӷәа – Ҳаҷкадыӷәа акәзаарын,
изыхь­ӡугьы ишьхагәаржәлоуп, хәадаражәлоуп, иаз­
ду­цәамкәа Ҷ(ы)-ка(ҟәа)-ду-уаҩ – ҵаҟатәи ахәадара, ахәа­
дароу иқәынхалоз (ԥсуа-шәуала). Ҷадыӷәагьы (Ҷадуагьы)
ыҟазаарын – лбаа-адәду, лбаа-арха, аԥсҭа-аҵа иҭанхалоз,
Ҷкадуарахь иагақәазгьы... Иаарышьҭыз апап-чыпап иа­
нанырҵоз аҭаҩраан маӡаргама идырхәанчан еицаркызгьы иҟақәами иреиууоушәа ицәырыргарцаз. Сызааиуа,
иа­гьараан еиҭарҳәоны исаҳахьан зхаазҭаху дарбанзалак
Аҷкадыӷәа Иқьаԥҭахьы аныхәлалак дықәымларцаз –
азааигәа агәаҩҟынтә акәара-ҷҷа аҩсҭаацәа ааҭыҵны иаахалан ишаанӡа иқәхәмаруашәа. Шьапылоума, ҽыбӷалоума
дыз­ламҩаслак рзеиԥшхушәагьы, иҽхьынԥалан дҽы­жәыр­
хуашәа. Убракәушәагь, акәатақәа дышреиҩаӡоз, Гәыдеи­
быџа дахьеилаԥсаз.
Ҵабыргыҵәҟьан, ахаҭагьы ииашаҵәҟьоуп азуҳәаратә
иагьунарбон: аӡымаха хыргьагьаны иагәылакны, апҟыӡ­
рақәа ама-аман, аҭырасра аҽылакны, аҵла-мыҵла хыжә­
жәараны, зганкахьала иазхтыраны, амҩадугьы азыв­ганы,
аџь-мыџьрақәа азхажәааны, иазраӷаны, адыд-ма­цәыс
адыруаны...
Гәыдеибыџа деилазыԥсаз аныҟалаз, ишыҟалаз анреи­
ҳәауаз ирзеиҭеиҳәон: акәатақәа антәауаҳәа иҽыр­ҭын­
чны дахаҩогьы деиҳәҭҟәыҟәланы аҭырасра иҽы­лак­ны
аӡымаха дышҽԥынтәалаз, иаалырҟьан апҟа­цаҳәа ишь­
ҭахьала ихахәдаџьал хәымбабисак дыҩкыд­ҳалан, дыҩ­­
кыдсылан агәараҳәа дхырбыкьынгьы дылцәы­ҵаижьт,
дагь­лыҵашәкәеит, дахьцаҳәагьы имбаӡакәа. Дҩа­­­гы­­
лоны аамҭазы, адырҩагьых, дахьынтәааз имбаӡа­кәа,
иха­­хәдаџьал илақәиршәан, деиҭалкажьны, деи­ҭа­ҵа­­­­
шәкәеит... Ҽадырҩанагь абасала дкаижьзаап. Дка­ҳац­­
* Хшаак иҟоу ажәала иҩуп, абжьақәырӷәӷәара аҩбатәи иаҭаны.
(Аҵаҩцәеи астудентцәеи рҽазыҟаҵараз).

ԥхьа­ӡа, аҭырасқәа ихаԥаны дылахауан, даарыл­ҵны дҩа­
гылоны, деиҭакажьны деиҭаҵапҟон... Азааи­гәа аҭы­рас­ра
ила­­гылаз аџь-еилҩаа дҩалбааԥан дааизшәагь ааи­нарбеит
аҵы­хәтәаншәа...
Ҳацуҭаҟноуп, иаҳцәыхарам ахаҭагьы. Шьыбжьышь­
ҭахьык, сҩылаланы иааимыздан, иҭысҵааит. Иҟалазгьы,
Гәы­деибыџа дказыжьуазгьы закәхарызаз агәҩарагьы на­
сызкылҟьеит...
Аухаҵәҟьа, ацаблыкьқәа иҩарҽыҵган, такәаамҭа ҳах­
нымҳәыргьы иаҳцәымшәарцаз нараҳәаны, Хәа-Мсыи­
сагьы даашьҭыхны, ҳаигәылацәан, ҳахьцауазҵәҟьа рам­
ҳәаӡакәа Аҷкадыгәа Иқьаԥҭаҿы ҳаакылсын, хазы-хазы,
ҳаизааигәан ҳҽаалаҳкит. Гәыдеибыџа иахьихабгаз аҭы­
ԥаҵәҟьан сеиҳәҭҟәыҟәланы, аџь-еилҩаа саазыԥшуа, аҭы­
расра саалҳәҳәаны сыцәаара ааԥшлартәгьы, сагьаа­тәеит.
Амзаҿагь алаԥш-ҿаԥшы аанашьҭуеит.
Оумаӡакгьы азыԥшраҳәа ҳақәымшәаӡеит. Сышьҭахь­
ҟала апҟацаҳәа схахәдаџьалгьы дагьнасуаны – агәыз­
ҳәагьы ахысыбжьы неилаҳантеит. Саахбыкьшәа саар­
быр­бырт сагьыҩаҵҟьеит – исыжәлауаз ахьыҵапҟаз сыз­
гәам­ҭаӡеит Хәа-Мсыисагьы даакылҟьеит. Заанаҵы еибаҳ­
ҳәахьан, иаракәхозар иҳамшьырцаз. Даххысааит.
– Аӡымаха аԥарақәа ахҭынҵаны иаанахәеит, адаӷь­
қәагьы уиакәзаап изтәыҵәҟьоугьы, ишуҳәаҵәҟьоу ама­
ла­ҳәа иунаҭом ирхыбаауеит!.. – даахыхәмарт Хәа-Мсыи­
сагьы.
– Аԥацәақәак амазаргьы, ирыцәшәаны, ирхыбааны
иауазаргьы иаадыруеи... Иахьынтәааз узгәаҭазар?..
– Аџь-еилҩаа иавагылоу ахьацаҿы аҭыҩрагьы амазароуп, убрантәиоуп иахьыԥрызгьы.
– Ажәытәангьы атыҩарҩар иакьысуамызт, аты-кьиу
аарбаны ҟалаӡомызт...
– Иззакәхари?
– Аты-кьиу мышьҭацәгьаны иазырԥхьаӡон, игызма­луп
Атыҩарҩар – дыԥҳәысзаап. Лхәыҷы-заҵәы длыцәҟьала­
ны абнаршәыра дылцәылахан, дизеимдауа дишьҭазаап

ахәыларцәа. «Схәыҷы-заҵәы дысцәылахеит!..», «Схәыҷызаҵәы дыжәбахьазар?!» – ҳәо-еиҭаҳәо аҵхагәазы иҳаз­
ҿылҭуеит...
– Хәылалкааит... – нахиҳәааит Хәа-Мсыисагьы – Аты­
ҩарҩар хьышәарыцо иахыбаауеит... Аԥацәагьы шаҷаԥ­
шьауа аиҳабацәа ирзымдырӡоз, изырымҳәоз?!.
– Есыфара Иҿакьасҭеи Аԥримаӷәа Иқьабҭани ирҩы­
ӡаны абылқәагьы амазароуп абраҟагьы. Уиазакәхап абасала изацәдыршәоз. Инахьхьишәа, акәара-ҷҷахь албаарҭа
ахылаӷьаҿ, хәыҷ-хбыџакы дазыҳәазан дынҭаларатә,
убрҟагьы аблытәара акылҵәарсҭа ыҵагалоуп, иумбахьеи?..
– Исумырбоз...
Сшәарыцага ланарԥшыга аамысхит, Хәа-Мсыисагьы
иаамихит. Аҩадала ҳҿыҩаханы ҳаахыкәшан, акәатақәа
ахьтәақәашаз ҳҽааԥхьаҳкит.
Ц Ә Г ЬА РҲӘ Ы ҲӘ-М А Ӡ А РХӘ Ы ХӘ*
(А л акә -ц уф а р а )
Дыҟазаарын, иахьауажәыгьы дагьыҟазаап, Цәгьар­
ҳәыҳә-Маӡархәыхә. Аҵәылаҵара, ашьыцыргыдра, аԥсы­
қы­мқымра, ацәгьаҳәарақәа, ацәгьаршрақәагьы... иԥса­
қәа­раны, дагьрызҟазаны. Данаахшәауаз, данынкашәа­ҵә­
ҟьа, алаҳәақәаԥа ааиҵарԥхьаны иқәрыԥшьазаап, убриа­
кәзаап, изларҳәауала, ихарахазгьы. Ажәытәаамҭан убаса­
лагьы адԥшьаларақәа, ақәԥшьаларақәа ҟарҵозаарын
– иры­қәдырпҟҟон.
Цәгьарҳәыҳә-Маӡарахәыхә ацәгьаҳәагақәа имазаа­
рын. Еиқәҵа-еиқәҵаны, еиқәырҽаҽаны, еиқәыртаташь­
ны, абаӷ­цәлымсашьаршь ыртатианы инагәылаҵан, има­­
* Хәшаак змоу ажәала иҩуп. (Аҵаҩцәеи астудентцәеи рҽа­
зыҟаҵараз).

ҟа­ҿаҳәара иавҵумбаартәы иагьимӷыҵреиҵон. Данааи­
лахоз, ианааиҭаххоз, тапанчаҵасгьы иаавҵԥааны, данаа­
фыҩлак – ацәгьаҳәаразы амыч ҷыдагьы иланаҵауан.
«Цәгьарҳәыҳә-Маӡархәыхә иааиҽархәыхәишь!..» – ана­
қәи­ҳәалак, хнеижәижәохәҟагьы гәарашь-кылҵәақәа ба­
ҩашԥсараха хьыр-хьыр-хьыр-хьренҳәа... имҵанаԥсауа
иҟа­заарын. Деигәырӷьаҵәагьы, дқьышәҳампалӡахан, дых­
ҵәырԥсаӡагьы, иааизиҳәҳәауан.
Цәгьарҳәыҳә-Маӡархәыхә аҵәы-лаҵатәқәа ҿыԥсаҿыԥсаны, агәыраӡӡақәагь шьыҵәра-шьыҵәраны, арымзаагьы, кьабзыҭ-ҷыдаҵас имаҟачаԥа иахьынирҳәалон.
Иав­ҵеиҵақәозгьы, илыҳәҳәақәозгьы маҷӡамзаарын,
иу­­лам­кшакәагь дагьзувсӡауамызт. Иааиеиӷьхауаз дна­
ры­­ҵашьыцны, иҵәылакшатәқәа, игәыраӡӡақәа ахьры­
леи­­­к­шашаз дазышәарыцон. Ауаарацәа иҽаарылак, иу­
мыр­­­­баӡакәа, инаулеикшон. Амца-шорагьы ацранаҵауа
ихы­м­жьыжькаар, агәахәарагьы изаанагон. Даареижьаны, имашәырхазшәа, данрывалалоз, ианрылеикшозгьы
ыҟа­заарын. Дыҩкылатәангьы, иҵәылакшатәқәа ашьы­
цыр­­гытыԥ иааҭаҵаны, илауқәкыхын дыҩҭа­ҭәҳәа­хын­гьы
аҿы­леирхон даҽазныхынгьы.
Арысҭоуара, Аԥшаҳәасҭара шынеибакәугьы дахьа­
зымдыруаз, дахьнанамгацыз, инапыхьараџь асаргәы­
ҵа­ҵәҟьа иаҟарахашагь дгьылҽыҭкәамҟьарак узыԥ­шаа­­
рымызт. Аԥшаҳәасҭахьы Аҳампалфарҭахь ҳампал­­фа­ра­
ҳәа даареижьаны, шьхамаџьрааҵәҟьагь дазыкәа­ра­ҵан,
даакәарынгьы, днараԥызаны, иаанеиԥ­хьа­хуан. Аҳам­­
палжәыга ахьурчуанқәагьы днархагыланы, ҳам­пала­џьак­
гьы нарзеиҭаҳәаны, арысҭаархык, арсыҭоу­мадык, арыс­
ҭоу­теилык, арысҭажәҩакы, аԥшаҳәамаџьзаргь ицә­гьамыцәгьақәа аацәыригон, акрырдыруазар, идир­ҳәа­разы.
Аамышьҭахьы, дӡыргаӡыргауа, Арсыҭоуаҟа иҿы­­лаханы,
еиҳабацәақәа иҩареиҳәарцаз. Убарҭ-егьырҭ­қәарз, есым­
затәины, садаҟыҳасаб, иуалафахәыз ихныҩеи­жәи­­жәохә
қьаадԥарагьы иҵаҟәниҳәалоз ихьаҭраџьагьы инаиз­
ҭарҵон.

Даҽазныхгьы, еиҭаԥ-еиҭаԥо еибарқәасқәасуа аҽада­
ԥақәа, акьенгуруқәа, дрыланыҟәалон – ажәытәаам­ҭан
аԥ­суашьҭрақәак ирзанызаап, аҽада-ԥаҳәа иагьзахьӡыр­
ҵазгьы убриакәзаап, еиҭаԥ-еиҭаԥо, ишьҭыԥа-шьҭыԥо
аны­ҟәашьазы. Ага-ԥшаҳәаны, рџьыкафарҭаҿы, даарықә­
тәаны, имашәырхазшәа, иудирҵыгьлон. Дара-дарагьы
еи­баирфалон – агәахәарагьы инаҭалахуан.
Акылԥш-кылӡырҩра оумашәақәагьы дагьазыф­раҭын,
убасалаҵәҟьа дагьазышәақьын – аԥсуа-абаза ажәытә­
бзар­бзанжәла амыд-шәақьаҵәҟьа, Арабсҭан­тәылаҿ мод­
фақа­ҳәагьы еицырдыруаны излеибашьуазгьы, иагьа­ԥи­
гарын.
Ахангылаҩцәа, агәҭангылаҩцәа, аивагылаҩцәа, аи­
шь­ҭагы­лаҩцәа, аилацалаҩцәа, аилатәалаҩцәа, аиватәа­
лаҩ­­­цәа, аилагылаҩцәагь, аиқәҿыҭыҩцәагьы; аицала­
цәа­­ҵә­ҟьагь ирзаарыгӡа, арымӡааҩык хысла-гәыслагьы
иааи­­­леиҵахьан, напышьашәалагь еиҿеигалахьан. Еи­
вам­гы­ларатә, еиламгыларатә, еидымгыларатә, еидым­
тәа­­­лартәгьы, еиқәҿырымҭратәгьы... еимиргәгәаахьан,
еи­­­­­­дир­гә­гәаахьан... Хәаџьан-ду-гызмал, дызусҭахыда –
да­­нир­калалакь, зныкҟьаралагьы, даҵаирхауан – даа­хьа­
ԥ­­­­­­шын­­­гьы димыхәаԥшратәы, диаҭәеимшьаратәгьы уб­­­риа­­­
ҟара ацәгьаҳәарақәеи ацәгьашьыцрақәеи... дыр­зы­­­­ман­
шәалан, агызмал-рупап ҟамчыркалагьы днаи­ҵа­­шьы­
црын. Аду-муқәагьы еигәыдиҵауан, ркәы­кәы­ла­ха­­қәа
анықәеибахлак, иаарҭынхауаз аҭыԥ-кәа­цәрагьы инахь­­
хьиӡашәа Аӡахәаҭраҿы, Ақәаҵараҟны, акыл­шә­шәаах­­қәа
иҽрыдкыланы, иҽрымадангьы, икыла­тәа­ны ицәы­ҵа­
ӡырҩуа ицәыҵааԥшуаз ишьашәа­латәык даакы­лырӷә­ӷәа­
ны днахадыртәарцаз, дрымҵа­шьацәхар­тәуа дрым­ҵа­
кәашаларц...
Абасалагьы акыраамҭа дыҟазаарын ЦәгьарҳәыҳәМа­ӡархәыхә Цәгьархәыхә-Маӡархәыхә. Даасгәалашәан
санизхәыцлауаз, убаашәыхит, дабаҳԥырхагоу зыԥсҭа­
заара иҩалӡааны џьаҳанымтәара иҭеицалахьоу шихыс­
ҳәаауаз, аабыкьашәа Аԥшаҳәасҭаны Ажькырараҿы аҳам­­­

пал­фаҩцәеи, аҳампалҳәаҩцәеи, аҳампалхәмарцәеи рҭо­
уеи­ҳәҭадаҿы рҳампал-ҭоуараҿ зымбатәбараха иа­хьеи­­
бырҳәауаз саазыӡырҩит – Цәгьарҳәыҳә-Маӡар­хәыхә иа­
хьауажәыгьы, акымзаракгьы дазымгаӡакәа, иҽыр­ҩашьаны
дҳалазаапеи!.. Шәанаџьалымбеит, шәгәы­шәҽа­нызароуп,
шәеигәыдимҵааит! Шәҽицәышәыхьчала!!!
А И Ц ӘАЖӘАХӘТӘҚӘА

А И Б А Ԥ Ш А А РА
АШЬХА МАЏЬИ АГА МАЏЬИ ШЕИБАԤШААЗ
И а л о у:
Чаҵә Чагәp
Ашьха Маџь
Ага Маџь
Амҩасҩы (Чаҵә Чагә)
Аҵла амцан ԥсеиҭакырҭа рымӡ аукы адҟаҵалоуп.
Даацәырҵуеит Ч а ц ә Ч а г ә.

Ч а ҵ ә Ч а г ә (азал ахь). Ажәлар, абзиара шәзыҟалааит!
(Дааҭгылоит.) Ишәаҳахьазар акәхап ашьха Маџьи Ага
Маџьи ҳәа зыхьӡ рҳәоз ауаа рыӡбахә. Урҭ руаӡәк ага
дынхон азы Ага Маџь ҳәа иарҳәон, егьи ашьха дынхон
аҟнытә Ашьха Маџь рҳәон. Еицырдыруаз лафҳәаҩцәаны,
қьачақьцәаны, ҳауа ириааиуа ҳәа еисо, еиҩызцәаны абас
иҟан. Ажәытә. (Дааҭгылоит.) Уажәы, аччара маҷхеит
рҳәан, арҭ еиҭацәырҵит. Абриаҟараамҭа еибамбацыз иахьа ианеиқәшәа, раԥхьаҵәҟьа изеибамдырзаргьы вбас
ируҭоузеи. (Иаахыркәшан.) Урҭ реибаԥшаара шыҟалаз уажә

ижәбараны шәыҟоуп! (Дцарц иҿынеихоит, аха даахьаҳәны.)
Дара анеибаԥшаалак ашьҭахь саргьы срацәажәоит, егьырҭ
алафҳәаҩцәагьы шьҭаҳхуеит, ҳзыниахьоу, ҳзыниауа зегь­
гьы – лафума, қьачақьума шьҭарнахыс абра ҳааины ишә­
ҳарбо, ишәзеиҭаҳҳәо ҳалагоит. (Дааҭгылоит.) Сара, иа­
хьа иназбақәо-иаазбақәо ирыхҟьаны, аҵыхәтәан алаф
саҟәыҵны сыҟан, аха алафҳәаҩцәа Ҳабжьгаҩ снаԥ­хьан,
Чагә, уаргьы уцәырҵроуп аниҳәа, мап сзымкит. (Дааҭ­
гылоит.) Ауаҩы шәкы дыркуп, шәкы иқәыӷәӷәоит, аччаха изҭада, дзырччогьы абаҟоу... Аха ажәытәуаа ус рҳәон
иччо иԥсынҵры ироууеит ҳәа. (Иаҳа днақәӷәӷәан.) Шәа­ра
исзыӡырҩуа, шәыччо ада хьаа шәымамкәа Анцәа иҟаи­
ҵааит! (Дцоит.)
Даацәырҵуеит А г а М а џ ь. Арымӡ анаӡараҿ днеин днықәтәоит.
Гәҭыхак шимоу ҩашьом. Ихҭарԥа ижәҩахыр иқәыршәуп. Ааҭ­
гылара ашьҭахь арымӡ егьи анаӡара иахьаду ала даацәыр­ҵуеит
А ш ь х а М а џ ь. Аԥсшәа иҳәарц дааҭгылоит, аха иара дихәам­
ԥшуа, дҭанагаланы, данихамҵгыла, акгьы мҳәакәа, арымӡ анаӡара
днықәтәоит.

А ш ь х а М а џ ь (дшынатәаз, ихазы). Иухамҵгылаз
аԥсшәа иоумҳәан иҳәон сабду ԥсаҭа шкәакәа...
А г а М а џ ь (ааҭгылара ашьҭахь, ихазы). Аԥсшәа уа­
зымҳәаз уихамҵгылан иҳәон сара сабду ԥсаҭа бзиа...
А ш ь х а М а џ ь (ааҭгылара ашьҭахь, ихазы). Уигьы
диашан.
А г а М а џ ь (ааҭгылара ашьҭахь, ихазы). Егьигьы диашан.
А ш ь х а М а џ ь. Зҵаара ԥхашьарам, уара уабанӡатәиу?
А г а М а џ ь (иҽааиҵыхшәа). Сара агатәуп. (Ааҭгылара).
Уара? Зҵаара ԥхашьарам.
А ш ь х а М а џ ь. Сара ашьха сынхоит.
А г а М а џ ь. Ашьха унхозар, нас, Ашьха Маџь иӡбахә
уаҳахьазар акәхап?
А ш ь х а М а џ ь (ихы цәыригар иҭахым). Исаҳахьеит...
Ҳаиҩызцәан...

А г а М а џ ь (иџьашьаны, дзацәажәо ишҟа дааскьаны).
Ассир! Ашьха Маџь баша-маша ҩыза дышьҭихуам рҳәон,
иулшазеи уи ҩызас уҟаиҵартә еиԥш?!
А ш ь х а М а џ ь. Ҿаԥыцлеи, хшыҩлеи, еиҿамсралеи
уиа­ҵамхозароуп. (Дааҭгылоит.) Уара, ага унхозар, Ага
Маџь дубахьазар акәхап?
А г а М а џ ь (ихы цәыригом). Дызбахьеит... Ҳаиҩызцәан...
А ш ь х а М а џ ь (иџьшьаны, дзацәажәо ишҟа дааскьа­
ны). Абар аџьашьатәы! Уара, Ага Маџьгьы баша-маша
ҩыза дышь­­ҭихуам ҳәа ус рҳәон, ҩызас уҟаиҵартә еиԥш
иул­­ша­зеи?
А г а М а џ ь. Убригьы ҿаԥыцлеи, хшыҩлеи, еиҿам­сра­
леи ишьҭахь умгылозароуп.
А ш ь х а М а џ ь. Ага Маџь ушиҩызоу агәра зласургои
ҳәа аӡә дуазҵаар?..
А г а М а џ ь. Ашьха Маџь ушиҩызоу агәра зласургари
ҳәа уаргь аӡәы иуеиҳәар?..
А ш ь х а М а џ ь (даахәыцны). Иҟаҳҵаша убама: ҳҩы­
џьа­­гьы, излаҳҳәақәо рыла, ҳбашақәаӡам. Ҳабдуцәа, урҭ
раб­дуцәа рхаан абас ҩыџьа аӷәӷәақәа анеиқәшәалак, еисон иаиааиуа ҳәа. Ҳаргьы ҳаисар шԥоубари?
А г а М а џ ь. Анкьа ишеисоз ҳаисозар, анкьа ирҳәақәоз
еиӷьны издыруа ҳәа ҳаисап!
А ш ь х а М а џ ь. Ибзиоуп, ажәлар рҳәамҭақәа реиҳа
издыруа ҳәа ҳаисап!
А г а М а џ ь. Сақәшаҳаҭуп (Нас даалҟьан). Уара, Аҩс­
ҭааи Қәаблыхәи еибырҳәаз удыруоу?
А ш ь х а М а џ ь. Исымдыркәа, Аҩсҭааи Қәаблыхәи анеи­
соз ҳәа ирҳәо ажәабжь уажә исаҳама!
А г а М а џ ь. Уажә иумаҳазар, нас, ҳаисоит ҳамҳәеи,
са­ра Аҩсҭаа сакәыз, азҵаарақәа усҭалоит, уара Қәаблыхә
уа­кәыз, рҭакқәа ҟаҵала!
А ш ь х а М а џ ь. Ибзиоуп, ара сыҟоуп!
А г а М а џ ь (Аҩсҭаа иакәушәа). Иҟоузеи умҳәои шәыш­
ҟа, Қәаблыхә, ԥаҵақьала?

А ш ь х а М а џ ь (Қәаблыхә иакәушәа). Иҟоузеи умбои,
Аҩс­ҭаа ҵыхәпаҟьа, кәыбрык амаха ааҩык ирзыфом!
А г а М а џ ь. Ҳаит!.. Кәыбрык амаха ззымфаз ауаа, иагьа иуаассақәан.
А ш ь х а М а џ ь. Ауаа абассақәахыз, акәыбржьы еи­
ҿыҟь­ҟьа калаҭла ирыманы ишнеиуаз, Ԥара иҩнеиха­гыла
ианҩавалалак...
А г а М а џ ь (днеиԥыҩлан, иџьашьаны). Уара, ар ԥхьацан
абааш еиқәзырхаз Абаӷь-иԥа Ԥара хаҵа ҳәа жәлар зыӡбахә
рҳәо иоума узҿу? Уи уажәыгь дыҟоума?
А ш ь х а М а џ ь. Уи, иахраҭ бзиахааит, Баӷьаа аны­
ӡаахьеит, иабаҟаху, Баашкаԥсара джуп, ари даҽа Ԥароуп
– Баџбаџ-иԥа Ԥара. Дыгәҭантәаҩуп.
А г а М а џ ь (ишьақәирӷәӷәошәа). Баџбаџ-иԥа Ԥара...
Агә­­ҭантәаҩы... (Дааҭгылоит). Аҳы... Нас, нас?
А ш ь х а М а џ ь... Ауаа абассақәахыз, акәыбржьы аахәа­
ны ирыман ишнеиуаз, Ԥара иҩнеихагыла ианҩа­валалак,
ауаса-жьҵаа афҩы лаҳалаҳауа рԥынҵа иҭасуан. Иааҭ­
гылан ианынаԥшы-ааԥшлак, аҩнырҳа иахагылаз ателербага антенна иқәтәаз аҟәараан дуқәа рбон. Нас рнапы
нароуны, урҭ ықәԥраанӡа икны иганы ирфон – убас иуаа
дуқәан.
А г а М а џ ь. Ишԥа уара, аҟәраан жьы ыфаны, уаҳа
кәац рмоуӡеи?!.
А ш ь х а М а џ ь (ирцасны). Имыхәмаруаз уара!.. Ихә­
марны ирфон... (Дааҭгылоит. Нас.) Акәац абаҟоу уара,
унеи иаасхәоит ҳәа, иккаӡа иубап...
А г а М а џ ь. Нас ус акәзар, Ԥара ҳәа узҿу иҩнеихагыла
егьа ихәыҷын, мамзар, аҟәраанқәа рҟынӡа анҭ рнапы зла­
наӡахуааз.
А ш ь х а М а џ ь. Ԥара иҩнеихагыла абахәыҷыхыз,
егьырҭ Ԥарараа рыҩнеихагылақәа иахьрылагылаз, ихьы­
ҵә­цараха, ажәҩан иалан, актәи аихагылаҿы иамаз ама­
шьынаҵаргыларҭа аа – «Мерседеск» акуан.
А г а М а џ ь. «Мерседес» ҳәа узҿу ахәыҷқәа рырхәмар­
га машьынақәа ракәхарын.

А ш ь х а М а џ ь. Аџьшьатәы уҳәоит! Урҭ хәмаргас
измоу ахәыҷқәа роума, ԥарараа роупеи... (Маҷк ааҭ­
гылара). «Амерседесқәа» абахәыҷхыз. Ԥара дҭатәа­ны
иашҭа аҵы­хәан игылаз аԥса-ҵла данаҵалалак, акьы­
шә­кьышәра иа­ҵакьысуама, анаџьалбеит, уҳәарын, убас
идуын.
А г а М а џ ь. Ус акәзар, Қәаблыхә ччиа, аԥсаҵла ҳәа
зыӡбахә умоу зынӡа ихәыҷызаарын.
А ш ь х а М а џ ь. Аԥсаҵла абахәҷыз, сгәыла хәаахә­ҭ­ҩык
Ԥара хәыԥҳас дҟаиҵан, ихәы иманы даннеилак, дхын­­
ҳәны данцоз аԥсаҵла данҩаҵаԥшлак, аҵыкьҳәа деим­
саны, ихылԥа ихшәаны акәапаҳәа ҵаҟа икашәонеи!
А г а М а џ ь. Ԥара уас дҟазҵаз ҳәа узҿу угәыла ахә­
ҳаахә­ҭҩы аҵанцәа дреиуазар акәхарын, дӷьачан.
А ш ь х а М а џ ь. Аҵанцәа дабареиуахыз, иашҭа аҵы­
хәан аҵеиџь иман, инапы анылҭишьлак, аҵа иҭаршәыз
ашьанҵа ҭганы иааигонеи!
А г а М а џ ь. Аҵеиџь ҵауламызт, уи ауп иҟала.
А ш ь х а М а џ ь. Уара уазхәыц, аҵеиџь абаҵаулахмыз,
ианиж, аӡы аҭыԥан «Аҷандара» ҳәа изышьҭоу аҩы аҽыр­
ҳәа аҿаанахеит, уҭаххар, ачараҳәа еилашуа. Ари збаз
ахәаахәҭҩы дгәырӷьаҵәа, Ԥареи иареи усгьы ԥсык еицырхан, дзыцәшәоз, аҵеиџь анасос лҭеиргылан, аҩыҭирҭа хазынагьы аартны дҩыҵагылеит. Есҽны, шьыжьы инаркны
хәлаанӡа, инасос аус ауан, аҩы ҭтаны иҭиуан, дахьынхоз
ақалақь мацароума –Нхыҵынтә иааны иаархәон, аха
аҵеиџь аҵа ааԥшуамызт, убриаҟара иҵаулан.
А г а М а џ ь. Амш егьа икьаҿын, мамзар аҵеиџь аҵа
шԥамааԥшуаз?
А ш ь х а М а џ ь. Амш абакьаҿхыз, ашьыжь аҩыҭира
иналагоз ауаҩы, Амра нӡаалоны еиԥш, «Мерседеск» ахә
рҳаны иман аҩныҟа дцонеи!
А г а М а џ ь. Аа-а, уа усиааит, аԥсра умоундаз, Қәа­
блыхә ччиа! – Ҽнак ала «Мерседеск» ахә зегь ирҳазар,
амш ииашаҵәҟьаны идузаарын... (Ааҭгылара ашьҭахь.)
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 18
  • Büleklär
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3514
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2310
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3570
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2348
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3537
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2167
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3570
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2425
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3581
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2351
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3467
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2265
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3458
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2227
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3603
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2417
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3680
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2380
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3633
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2283
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3667
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2424
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3669
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2384
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3616
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2515
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3655
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2355
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3674
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2359
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3741
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2306
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3786
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2433
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 4948
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1744
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 5218
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1647
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 4455
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1777
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 4447
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1888
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 4875
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1959
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 4193
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2153
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 4311
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2116
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3254
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2426
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3288
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2203
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3277
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2267
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 2526
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1762
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.