Latin

Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 16

Süzlärneñ gomumi sanı 3741
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2306
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
Ҵабал иҭанхоз агәаҟра, аибашьра амцашоура, амҳаџьырра
иалагылан. Данԥсуазгьы аибашьра амца акын, гәаҟран.
Дшыԥсызгьы абас ауп: 1942 шықәса кәыркәа мзазы,
ашьыбжьышьҭахь, ихшаз, нас игәылацәа аӡәык-ҩыџьак
ааизиган, сара сыԥсуеит, шәара шәыбзиаз, шәымш аабзиахааит ҳәа нараҳәан, днықәиан, ари амц ҳаижьоит, зныкгьы абас ҳзиухьеит, ҳаибаирбарц иҟаиҵоит ҳәа алаф ҳәо
иштәаз, иҽааиҵихит... Абри иақәшәаз, ирхамышҭуа, иахьагьы ирҳәоит...
Саб Шьааб, ишысҳәахьоу еиԥш, Ҵабал диит, изқәа
ҭыԥ Аҭара иҟоуп. Уи иаб Еқәыԥ, убригьы шәасҳәахьеит,
Ҭырқәтәыла адгьыл дамадоуп. Уи иаб Ормаҭ ихьӡын,
Ҵабал джуп. Ормаҭ иаб Ҭлаԥшьа ихьӡын, уи иаб Шьаабан ихьӡын, уи иаб Ҭлабган ихьӡын, уи иаб Иашсоу
ихьӡын, уи иаб убригь Ҭлаԥшьа ихьӡын, Қьаламаҭ диԥан.

Сара иахьынӡаздыруа абранӡоуп. Аԥсны Быҭәаа зегь
ҳабду Қьаламаҭ иакәын, иԥшәмаԥҳәыс Арҩҭаа дреиуан, Гәашсахәа лыхьӡын, Рҩҭатәын. Ҳара ҳџьынџь Ҵабал
ауп, аха наҟ ажәытәӡан Ԥсҳәы акәын, убра ҳаныҵит ҳәа
ус рҳәон, Ҵабал аӡы анықәц. Нас аибашьрақәа, амҳа­
џьыррақәа уҳәа ирыхҟьаны ҳаԥсаҟьеит. Иара Қьаламаҭ
Чрыгаа дреиуан, уи иԥа Ҭлаԥшьа ихылҵыз, ишнеи-шнеиуаз, Быҭәба ҳәа ишьақәгылт. Уи шыҟалаз ҳәа ирҳәогьы
абри ауп: уажәраанӡа зыӡбахә сымаз Арҩҭаа Гәашсахәа
лбаҩлтәымкәа, иахьа-уаҵәы ҳәа дшыҟаз, ауаса рацәаны
ирымазаап, абҭәа аӡәӡәара иахьаҿыз, ԥшак насҿасырсып
ҳәа дналбааит. Абраҟа, иҟалаша ҳәа, иаалықәнакын,
ахаҵарԥыс длоуит. Дабаргоз, ԥхнын, акәара усгьы уа ииасуан, ахәыҷы аӡы ааихьдыршан, абҭәа ҟәашәза ирыӡәӡәан
ибаны ишьҭан, дныларҳәеит. Аҩныҟа дрыман иахьааиз,
абҭәа дылырхырц ианалага, дӡыҟымыз, илапеит. Ари збаз
ихыхәмарны хәыҷы хьӡыс Абыҭә ихьӡырҵеит. Устәи –
ижәлахеит. Жәытәла аббыҭә ахаҳәжәлагь иахьӡуп. Урҭ ак
шәны иҟалоит, ак саны иҟалоит, ак ҭәаны иҟалоит зҳәаз
еиԥш, ирацәоуп. Аха ус крыҟазаргь, ирҳәоны смаҳацт.
Абри адагьы абҭәа ҭәаҵла жәлоуп.
Абри абас салалан ахьӡқәа зеиқәысыԥхьаӡо уи ауп,
досу иабацәа, рабацәа, урҭ рабацәа иахьынӡеидыруа
дназ­хәцып ҳәоуп. Узхылҵыз рыӡбахә, рҭоурых адырреи
аԥсадгьыл абзиабареи, шамахак акәымзар, еицуп...
Уажәазы абриаҟароуп, шәара исзыӡырҩуаз абзиара
шәзыҟалааит.
А Ш Ь Х А - МҨ А Н

А

шьха ицашаз цахьан, аха сашьеиҳаби Лапаӷәиԥа Хынеи ашьха ицараны иҟан. Саргьы сыргарц акәын, избанзар, аҩны сынхар, ашыӡ саргәаҟуан.

Ашьха ҳашцоз аниаҳа, ашколхәыҷқәагь рхы иақәиҭын,
ҳқыҭаҿ зегь ҳаҭыр зқәырҵоз арҵаҩы Сҭиԥана Ӡиӡариагьы
дҳаццарц иҭаххеит. Уи ашәарыцара бзиа избоз уаҩын,
усҟантәи аамҭаз рацәак иуԥыхьамшәоз абердан-шәақь
иман, егьырҭ ирымаз аԥсуа шәақьқәа ракәын.
Ҳҽааибыҭан ҳдәықәлеит. Ауха ҳашиашаз Ҵабал ҳахыс­
ны Џьџьыҳашьқьар адәаҿы ҳнеит. Абракәын ԥаса далааи ҵабалааи ҳәа еисаны, еизан ахәмаррақәа ахьым­ҩа­
ԥыргоз. Ауха уа саб иидыруаз, иаан инхаз иреиуаз ерманык иҟны ҳаҟан.
Адырҩаҽны цәыкьа Лахҭа ҳкылсит. Ҳнаԥшы-ааԥшуа,
ам­ҩан иаҳзааигәо шәарахк аабозар ҳәа, ҳаауан. Саргьы, абас
уцала, ҳухьӡоит ҳәа сарҳәан, амҩа санын. Хәло ианалага, уаха
Лахҭа Аҽада Рыӡмах анхыҵ амраҭашәара иахьаду аӡыхь
хәыҷы аҟны ҳаԥхьап, уаҵәы ашарԥаз Ԥардӷьал ашәарах
цәырымҵыр ҟалом рҳәан, аӡыхь аҟны ҳнеин, ҳамаҭәақәа
нышьҭаҵан ҳаатәеит. Ҳаштәаз, аладахьы иҟоу ауасатәара
аҟны ацәламсырша мшәык аалалеит, аха еиларҩынтуа.
Арҭ иааибадырбеит амшә, сахьынаԥшуа саргьы избоит, иумбо аума.
Иаҳшьып рҳәан,рабџьарқәа аашьҭыхны иахьабарҭамыз
ала ицеит.
Рыҽӡаны инеин, раԥхьа сашьеиҳаб ддырхысит. Ам­
шәгьы ахәаабжьы геит. Ус, иааԥшшәа, иаҳшьит ҳәа, ианаа­
цәырҵ, амшәгьы ылҵрын, еиханы дара рахь аҿаанахеит.
Хаҳә дук кажьын, рыхҩыкгьы убрахь инеихеит.
Амшә, дара рҟны иааиаанӡа, жәиԥшьынтә иеихсит.
Иара убас шакәызгьы, ахаҳә аҟынӡа иааӡаны ирышьҭалт.
Ҩынтә ахаҳә иакәнаршеит, ахынтә раан, Сҭиԥана ибер­
дан-шәақь апатрона еиҭанҭаиршәын ианынаҿеик, ха­
ԥыцла иаамҵасын ишәақь аԥынҵа акит, иаргьы уаҟа
илеи­ҟәыҩрын, хықәны иҟан, адгьылгьы бааԥсын, аҽыб­
ӷа­ҵаны ицеит.
Даара акыргьы инашьҭалт, аха, аныхәла, ҳаԥхьарҭахь
иааит. Иҟалаз аҳәарҭа рибаҭомызт ауха. Амшәқәа ҳрыцә­
шәан, ҳҽадақәагьы ҿаҳҳәеит.

Ашьыжь шаанӡа ицан ацәа ахыхны иааргеит, абри
иаҟароу мшәы ҳамбацт рҳәон, ацәагьы даара идуун, жәаа­
џьара ахҭыԥ аман.
Ҳандәықәла, иахатәи ҳшәарақәа рхашҭын, аҽадақәа
сыҭан Ԥардӷьал ала сдәықәырҵеит, Ԥардӷьал аӡыгәҭа аҟны
уаҳзыԥшы ҳухьӡоит ҳәа, дара ҽа-мҩак ала ишәарыцарц
ицеит.
Сара Ԥардӷьал саннеи, дара қәасабки ԥслаҳәки шьны
ирыман илбаахьан. Ишаԥу еиԥш, агәаҵәа рӡын, иаҳфеит.
Ус Ҟәламба акаҵәара ҳанхала, Хынараа рырахә Ҟәламба
Аҳәса Ргәыԥаҟны игылан, аԥслаҳә зшьыз иара Кәыҵниа
Хына иакәын, Сҭиԥанагьы урҭ рҭыԥ ахь акәын дахьцоз, уа
ҳаицрыҵит. Ҳара Шьоудыдҟа ҳцеит.
НАҲАРТӘИ
А Ҳ А Р ҨА

А

дунеи ршеи аахыс абзиеи ацәгьеи еснагь еибабаны руам, еибашьуеит, аха абас шакәугьы,
уԥшыр, дара еснагь еицуп, рышьхәа еивҵоуп. Уажәы
абри зхысҳәаауа, аҩажәатәи ашәышықәса алагамҭазы
аурыс ҳәынҭқар ичынуаа ӡәырҩы Аԥсны азалымдарақәа
анымҩаԥыргоз, ҭауад-аамсҭа шьоукы нхаҩык ила ааԥ­
шыр, дреиӷьхар анырымуаз аамҭа азын, иззымчҳаз анха­
цәа рыҷкәынцәа, рабџьар аашьҭыхны, абнахь ицеит.
Убас ҟазҵаз иреиуан Абыхә Гыџьи Ҵәыџь Ҭакәии. Арҭ
қәыԥшқәан абнахь рхы андырхоз. Дара урыхәаԥшыр,
Ҭакәи – аукы, Гыџь иаҳа даазкьаҿын, аха ԥшрала-сахьа­ла
ак узрывбо иҟамызт. Гыџь, сара иахьынӡаздыруа, жәытә
шьҭрала Уарчатәын, Ҭакәи Ҷлоу дынхон. Арҭ, анха­цәа
рыҷкәынцәа рыдкылан, џьара нхаҩык ишакәым иԥыр­
хагахар руамызт, ус иалагаз ҭауади-аамсҭеи астражцәеи
уҳәа ахьдырхәуан.

Усҟантәи аамҭазы ацәгьара ҟазҵоз анхацәа ҳәа қыҭа­
цыԥхьаӡа ауаа асиа ианын, зны-зынла астражцәа ауаа
ганы ианырыпҟозгьы ыҟан, аиҳарак абас асиа ианқәаз.
Зны, аамҭак азы, Чагә Ачба ҽыбзиак иман, ирӡеит,
изӡаз дарбану здырхуада. Ауриадник Сҭиԥана Аӡҩыбжьа
дтәан, Чагә Аҭара дынхон, Сҭиԥана истражцәа иман абра
дҩеин, ацәгьоуцәа ҳәа асиа ианыз имаҷҩымкәа анхацәа
рыҷкәынцәа ҩеилакны астражцәа идирпҟеит, аҽқәа згаз
дара роуп, мамзаргьы изгаз дырдыруеит, дырҳәап ҳәа.
Абри аамҭазы Абыхә Гыџьи Ҵәыџь Ҭакәии ааигәа иҟазаап,
Барчан Хәыта ҳәа дара рҩыза гәымшәак даашьҭырхын,
ахәылԥаз Сҭиԥана истражцәа има Аӡҩыбжьаҟа дышцоз
амҩа ркит, иара Сҭиԥана ихаҭа дыршьразы. Ара аи­ҿа­
хысра ӷәӷәа ҟалеит, астражцәа ҩыџьа ҭахеит, аха иара
Сҭиԥана ихаҭа дрымшьыкәа иԥсы рцәигеит. Абарчангьы
ишьапы рхәит.
Абри иҟалаз иахҟьаны ауаа рыпҟарақәа рҵыхәа пҵәеит,
аха Гыџьи Ҭакәии рыкразы даара аусқәа дырӷәӷәон.
Ишәкы ҳәа иршьҭуаз, иахьыҟоу анраҳалак, ишәаны
рааигәа инеиуамызт. Дара, еицырдыруаз ашәарыцацәа
Лашәриа Дырмити Быҭә Едыгьи рыман Наҳар ихыҵны,
убрахь адырцәа ирымаз рыла, ҭауади-аамсҭеи руахьад
ԥҵәаны иаацаны анхацәа ирырҭон, арахьынтәи убас уахь
икарцон.
Аамҭак азы Аӡҩыбжьа Аҷанба Кәаташь иԥсхәы руан,
аимҭахара ыҟан, аҽқәа дырхәмаруан, аҭарчеи ныҟәгара
ыҟан. Абра анхацәа рыҷкәынцәа ҽыжәын, аҽҟазацәа
Бигәаа Иса, Быҭә Едыгь, Џьынџьал Махаз, Кәыҵниа
Уасиаԥ уҳәа убас иҵегьы. Ҭакәигьы Гыџьгьы ҽыжәны
аҽцәа ирылагылан. Ҭауади-аамсҭеигьы ҽыжәын, аԥхьа
ҭауадк дыхәмарыр акәын, ус иаԥын.
Раԥхьа Маршьан Баз дыхәмарт. Уи ашьҭахь анхацәа
рыҷкәынцәа ахьгылаз аҟынтә Быҭә Едыгь, чоу иҳәан, даабжьалт. Абри аамҭазы ҭауадк, ижәла уеизгьы-уеизгьы
иабаҭаху, дыхәмарырц днабжьалт. Аивысырҭа уадаҩын,

аҽцәа рыҽшаны, аҽқәа рхы еиҿакны игылан. Арҭ еибам­
дыркәа ианбжьала, Едыгь иҽы ахы дахеит, аха знык
иҵирҟьахьан, насгьы иара ҽы-ццышәӡак акәын, акыс
иааигәан, еинҟьеит. Аҭауад иҽы ашьҭахь илықәырҟәҿны,
Едыгь итәы лавҟьеит. Аҭауад иабџьар дахеит. Ари Едыгь
ианиба, даанымгылакәа ихәмарра инациҵеит. Гыџьи
Ҭакәии уа игылан, ркьарахәқәа ааҭырган, забџьар иахаз, ухыс ухаҵазар ҳәа, инаиддыргылт. Егьыгьы иҟаиҵаз
шҽеимыз идыру, иабџьар аҭра инҭеиҵан, днарыдҵын
дцеит, иҩызцәагьы аашьҭыхны. Убри аҽны инаркны аԥ­
хьатәи аҽырхәмарра ҭауади-аамсҭеи иртәымкәа аҵы­хәа
ԥҵәеит.
Абасала анхацәа аҿагыларақәа ҟарҵо ианалага, ҭауадиаамсҭеи аҳәынҭқар ила ишьақәдыргылт абжьыуаа рҟны
анариад алхны, уахгьы-ҽынгьы иныҟәауа. Џьардалаа
Ҭандел хыс дрыҭаны 70-ҩык ауаа алырхит, рықәнага
аҳәынҭ­қарра иашәо. Тамшь ақыҭа ҭыԥс ирырҭеит. Ҭандел
Џьардалаа Џьгьарда дынхон. Ари аиҳарак изызкыз Аҵәы­
џь­беи Абыхәбеи ракәын.
Ари ас аныҟала, Гыџьи Ҭакәии Ҭандел ауаҩы диныр­
ҵеит, уаҳԥырхагамхан, уара уус удыруеит, уҵаауа-уԥ­
шаауа уандәықәла, уаамысҭара акгьы иуҳархәом ҳәа.
Ҭанделгьы сара ҭауади-аамсҭеи закәан ԥшрак аҭашәа
исыдырҵеит, аха шәара сышәԥырхагам ҳәа рзицҳаит.
Иагьҵабыргыҵәҟьаны, уи анхацәа пату рықәиҵон, дагь­
рыцхраауан, Аҵәыџьбеи Абыхәбеи ыҟоуп ҳәа ахьиа­
ҳауаз, ир хара иавигон. Абасқәа ахьыҟаиҵоз азы Ҭан­дел
анхацәа рҭыԥҳацәа ачамгәыр данҵаны ашәа изыр­ҳәеит
абас:
Ҭауад-аамсҭа ирпатырқал ԥшқаз,
Нхаҩи-ӷари иргәацаԥхаз,
Ҳәынҭқар иахьынтә лыԥхагьы згаз,
Анхацәагьы ргәы зытҟәахыз,
Акәацгьы зӡыз, ҵәы мбылӡакәа,
Ҭандел иами Џьардалаа.

Абыхә Гыџьи Ҵәыџь Ҭакәии џьара еизара дук аныҟоу,
Ҭандели дареи еибадырны, дара неиуазар – иара днеиуамызт, иара днеиуазар – дара неиуамызт. Абасала иҟан.
З А Н ҬА Р И А
Л А ЖӘА*
Алафҳәаҩ Занҭариа Лажәа Тамшь ақыҭан дынхон, абжьуаа – рҟны деицырдыруан. Лажәа иашьцәа рԥацәа рыҳә­
са­қәа иреиӷьыз ахьӡ хьыӡшьарас иҭаны, «Аҳ» ҳәа иарҳәон.
– Ҭагаланшьҭахьык, арахәқәа ҭаркуа ианалага, –
иҳәеит Лажәа, – саргьы уӷәк акамбашьқәа сыман, иҭас­
кит. Уахык, иҟалаз здырхуада, ирысҭаз ҟәныршьазар
акә­хап, рыҭра ашә ааԥжәаны илҭыҵын, сгәылара, сҭа­
цацәа руаӡәы луҭра иҭалазаап. Лхәыл, лыхәсхәа, лҟәа­
ламиҭҳа уҳәа ауҭра иааҭаз зегь рфеит, аха ари сара издыруазеи. Ашьыжь скамбашьқәа аусыжьуеит ҳәа снеизар, иабаҟоу, иҟаӡам. Ирӡама, анаџьалбеит, иҟалазеи ҳәа
рышьҭа схыланы сышнеиуаз, снаԥшызар, сҭаца скам­
башьқәа лаԥца, даарысуа даауеит, абасгьы лҳәоит даа­
ҟәымҵӡакәа: «Алажә ирфаз Аҳ икамбашьқәа!. Алажә ирфаз Аҳ икамбашьқәа!..» ҳәа.
– Ҳаи, дадахеит, «Аҳ» ҳәа ибҳәауа зыԥсоузеи, иагьа­
баҭаху, «Алажә» ҳәаны балгахьеитеи!.. – сҳәан, саа­цәырҵит.
– Унан, ахы сҿашәандаз!.. – лҳәан, лышьҭахьҟа днагье­
жьит, даӷьырцгьы лгәы иҭамкәа дыҟамызт, аха... Нас
«Лажә» бааԥсуп ҳәа уара иҳәала, – иҳәан, иажәабжь даалгеит алафҳәаҩ Лажәа.
Зны Гыџьи Ҭакәии Ҟарачыҟа ихыҵырц амҩа иқәлеит.
Ауха Чҳалҭа иԥхьеит. Ашьыжь иангыла, уара, иаха аԥхыӡ
*
Жәытә ԥсыуала, ԥсыуа-шәуала Лажәа зыхьӡыз ҵыџьын,
гәарԥ ӡыхь жәлан, ӡы бзиан. Ажәаԥҟагьы ыҟоуп ақәҵра (ахҵәара)
зықә­шәаз илажәа ҿеиҳәон ҳәа. Усҟан ус ҟарҵон, иӡы ҿеиҳәар нас
дыхнарҳәуеит ҳәа иԥхьаӡан; иаӷацәагьы ирцәиҵәахуан. Кәмыз­
цәала ма хаҳәла ишәаҳауан, ма ихҩаны иақәиԥсон.

бааԥс збеит, ҳаҟәыҵып абыржәы ҳахьцо, ҳхынҳәып ҳәа,
даацәажәеит Ҭакәи.
«Знык амҩа ҳанықәла, абранӡагь ҳанааих, аԥхыӡ ҳацә­
шәаны ҳхьагәгәа ҳашԥахынҳәуеи», – иҳәан, Гыџь ахын­
ҳәра имуит.
Ахәылԥаз Наҳар акаҵәара иҩхалт. Аха аҽнынтәарак
шьапыла иныҟәоз ауаа, иааԥса-икара иҟан.
– Шәызцом, шәнапқәа шәырҩах! ҳәа, раԥхьа аҳаҩа
аҟны абжьқәа аагеит, амҩа кны ирызԥшны итәазаап.
Арҭ рхы иахәарц раагьыжьымҭаз, инҭҟьаз ахы, дызгара акәны, Абыхә Гыџь иқәшәеит. Иаргьы дхысын, иеихсыз дҭеирхеит.
– Абааԥс, Ҭакәи, сшьа аура уаламган, сшьа сара изуит!.. Сҳәаҭҳа нумыжьын, ссааҭи смацәази саҳәшьа Мар­
ҭа исызлыҭ, суапа сылаҳәаны, счабра шкәакәа сҿы иа­
қәыршәны усԥырҵ, ухы уахә!.. – иҳәеит Гыџь.
Ахы аттаҳәа аҳаҩа ишылаԥсоз, Ҭакәи дҳәазан, иҩыза
дааиқәкны, ишиҳәаз иныҟаиҵан, днаскьан днатәеит,
аӡәыр дааиуазар ҳәа. Аха уаҩ дыҟамызт, хрыжь-хрыжь
ахысра иаҿын. Аҵыхәтәан иҩыза иҳәаҭҳа иман дхынҳәит.
Иахьагьы Абыхә Гыџь иҳарш арсуп Наҳар нхыҵ Аҽа
Рҭыԥ ҳәа иахьашьҭоу. Уи Ҭакәи иоуп иазырсызгьы, ҩыра
ҳәа акгьы аным, аха Абыхәба Дахьжьу ҳәа иашьҭоуп. Ари
Кәыҵниа Абыџ-иԥа Таиеи сареи 1957 шықәсазы ҳалала
иаабаз акоуп.
Абасала абри адунеи аҟны дымҩаст анхаҩыжәлар зыхьчоз Абыхә Гыџь. Данҭаха ашьҭахь, анхацәа рҭыԥҳацәа
ачамгәыр данҵаны абас еиԥш ашәа изырҳәеит:
Абыхә Гыџь, уҩыза думан
Дал аҭшәарра шәаныбжьалоз,
Наҳарынӡа изырлашоз,
Наҳар ацәқәан иугәыдшәалаз,
Иулҟьаанӡа зшьа ҭазмыжьыз...
Ашьха ркаԥкаԥ ҵәуаҩызааит,
Наҳар мыжда џьабаҩызааит,

Еҵәаџьаагьы ҷаԥшьаҩцәазааит.
Наҳар-ҳарҩа кьан-мақьаҭаз –
Нхаҩыжәлар рзы ицәымзарҭақьаз.

Ари ашәа усҟан изҳәоз маҷҩымызт, аха иахьа, уарлашәарла акәымзар, уаҩгьы издыруам. Имыӡып ҳәоуп саргьы абра изанысҵаз. Рҳәаҩык ибаргьы – ахазына.
А Ж Ә ҨА Н Д У И А З Н Ы М К Ы Л А З ,
А Х Ы Б РА Х Ә Ы Ҷ Ы И А З Ы Н К Ы Л О М А ?!.

Л

ажәа Тамшь ашыӡ данаргәаҟ, дыхҵәан, иаб­хәа­
раахь Аҭараҟа дцеит. Ара дахьааиз дҿыц­нхаҩ­
хеит. Қәацәк ааишшын, хыхь ҭырасла ихыбны, ихәыҷ­қәеи
иԥҳәыси иман дныҵатәеит.
Мчыбжьык аҟара ааҵхьан, уахык, ақәоура иалагеит.
Ақәацә иақәиҵаз аҭырас-ӷыӷк ақәа азнымкылазт, икылсны ирылалеит.
– Ҳаи, баба мыжда, закә ҩнузеи иаҳзыҟоуҵа, ақәа ҳа­
геит!.. – рҳәан, ахәыҷқәа, ақәа ианаанарԥш, аҵәыуара иалагеит.
– Ҳаи, шәара агаӡақәа, заҟа шәыбзамыҟәқәоузеи, ажә­
ҩан дуӡӡа иазнымкылакәа иалсны иаауа ақәа ари аҩны
хәыҷы ахыбра излааннакылозеи?!. – иҳәан, даареиӷьит
Лажәа.
– Ҟаҳ, усоума?! – рҳәан, ахәыҷқәагьы рҽаадырҭынчит.
Л А Ж ӘА
И Ҵ Ә ҨА Н Қ ӘА Р Е И Ԥ Ш

Л

ажәа Аҭара нхара дахьнеиз, амаӷ рацәан,
иҷкәынцәа Уасили Алмеи ицырхырааны, амаӷ
рыцқьан, ахьатә ҩышә ҵәҩан ҿаны еиқәырҵеит. Ашьҭахь

шәкы, аԥара даргәаҟын, ерманык иирхәааит. Уа, харамкәа,
иааз ерманцәақәак нхон.
Рацәак мырҵыкәа Лажәа иҷкәынцәа иман аҵәҩан
ргарц инеизар, абжа ыҟаӡам!
– Иҟалазеи?!. – рҳәан, аҷкәынцәа хәыҷқәан, иазҵааит.
– Иҟалазеи, арҭ анаҳҿоз иаӡан, ианҩа иагхеит!.. – ҳәа
реиҳәеит.
Иахьагьы иажәаланы инханы иҟоуп, Лажәа иҵәҩанқәа
реиԥш иагхеит ҳәа.
Л А ЖӘА И Ш ЬА П Ы
И А Ҩ Ы З А Х А М А ?!

Л

ажәа акыр иқәрахь днеихьан, ишьапы аҵәы ахасын даргәаҟуеит анырҳәа, дызбоит ҳәа снеит.
Иҵабыргны, ишьапы аиаҵәа-жьышә аҭырасҩа ахәҵәы
ҩасын, ихәхәаӡа, карандашьк ашәара аҟара иалан. Ари
анызба:
– Абаақәа, аҽқәа абригадаҿ ишәоуртә иҟасҵоит, адехә­
ҭыр иҟны дганы, иԥҟаны иаразнак иалшәхроуп, мам­зар,
ажьышә иахшәаар, ахьаа цәгьахоит!.. – сҳәан, иҷкәынцәа
инарыдсҵеит.
Урҭ руаӡәык, Алма захьӡыз, дахьтәаз:
– Иабаҟоу, уажәраанӡагьы даагон, аха иуам... – иҳәан,
даацәажәеит.
– Дымцар ҟалома, дышԥамцои?!. – сҳәан, ишьҭаз снеи­
зыԥшит.
– Аи, дадхеит, Расым, ари сара исшьапымкәан даҽаӡәы
итәызар сацәшәозма, уссгьы исымамызт, идԥсырҟон, аха
иабаҟоу, сара исшьапуп умбои, уиоуп аԥҟара зысҭахым...
– иҳәеит.
Лажәа ишьапы иаҩызахама ҳәа иахлафааны, иахьагьы
ирҳәоит.
Л А ЖӘА А Ԥ С Ц ӘА
АКРЫРҾЕИҴЕИТ

М

шаԥык азы Лажәа иԥҳәыс ашәишәиқәа лшьит,
акәтқәагьы убас, акәтаӷь рацәаны илшәит, аха
акәац ахьлымамыз лгәы иалан. Лхаҵа иалҳәеит аишәа
иқәырҵаша кәацк Тамшь акрыфарҭа аҟнытә иааигарц.
Лажәа ашьыжь дҩагылан, Занҭариаа рнышәынҭра­қәа
рҟны днеин: «Шәаала, ҳаԥсцәа, иахьа мшаԥуп, шаҟа шәзы­
фо, шаҟа шәзыжәуа сеигӡом, сара исшәоит!..» – иҳәан, ибжьы нарганы, Тамшь акрыфарҭахь дцеит, кәац хәы­ҷыкгьы
ааихәеит. Иахьа Занҭариаа ҳаԥсцәа абра иаауеит, ирфоиржәуа иахышәымбаан ҳәа, даахәмарын, аҩныҟа дааит.
Дахьааиз, иԥҳәыс аишәа лыргылаанӡа аҭаа­цәа акрыр­ҿал­
ҵомызт, аишәаргылара абаҭаху, ҳаԥс­цәа акры­фар­ҭахь иганы сааит, ирласны акырҳҿаҵа ҳәа леиҳәеит.
Ахәылԥаз, Занҭариаа рыԥсцәа аҩы иашьны, оҳо-ҳои­
раҳәа ашәа ҳәо, узрывымсуа амҩаду ианыланы Тамшь
акрыфарҭахьтә анышәынҭрақәа рахь рхы рханы ишаауаз
ибазшәа, ахәыҷқәа рацәаны еицны Лажәа иҟны иахьнеиз
ажәабжьны ирзеиҭеиҳәон.
ЛАЖӘЕИ
ААМСҬЕИ

Ҽ

нак зны Занҭариа Лажәа иуардын азна аԥш
ақәԥсан агаҿантә дшаауаз, аҭҳәеираҿы аҳәын­
ҵәа дакит. Иҟасҵарызеи ҳәа ауардын дшадгылаз, аҳ
Гьыргәал Чачба гәыԥҩык аҽцәа ицны дааиуан, иааидгылт. Гьыргәал иқәрахь днеихьан, аха дааҽыжәҵын, иԥы­
мкыкәа аҳәынҵәа днылагылан, иархҳәа, ауардын ижә­ҩа
надҵан ԥхьа днагәҭасит. Ари збаз егьырҭ ицызгьы аттаҳәа
иааҽыжәԥан, иахдырҵуаз, аҳәынҵәа иагазаргьы, ауардын
ааҭыргеит. Гьыргәалгьы, аҳәынҵәа ихьтата, дынҽыжәлан
иаҳҭынрахьы иҿынеихеит, егьырҭгьы наишьҭалт.

Гьыргәал иҩызцәеи иареи амҩа архәара иааҵәаххьан
еиԥш, Лажә ҽыуаҩык дааихьӡеит. Уи Гьыргәал иҩызцәа
дреиуазаап, аамсҭак, днавалазар акәхарын, иҟалазгьы
ибозаарын, уажә дрыхьӡарц дшааиуаз Лажәа данааивала:
«Анхаҩы шьапҟьаҟьажә, уҵыхәала аҳәынҵәа иагеит!..» –
иҳәан, ҿааиҭит.
Лажәа икамбашьқәа идырҵәыз аҷын тартаруа икын,
ас аниаҳа, ашиҵәҳәа аамсҭа дзықәтәаз аҽы ашьҭахь
иҩажәиҵеит, Аҽгьы, агәаҽанӡамкәа ас аныҟала, еиҵас
иууаӡа иҩаԥеит, иақәтәазгьы, иҽизнымкылакәа, дхаҵ­
ҵа­ланы длақәҩрын, атазҳәа аҳәынҵәа дласит. Дагь­ҩаҵ­
ҟьеит, аха уаҳа акгьы изыҟамҵакәа, дыҩҽыжәлан дцеит.
А Х Ь А- Н А А
УАҴ А Н А ГА Л О И Т. . .

А

ишьцәа Бабыгәи, Абыџи, Тажьареи, аԥсуараҿ
ишаабахьоу еиԥш, еиҿыҵуан, хазы-хаз нхара
ҳәа ицон. Дара Аҭара инхон. Рыхҩыкгьы зхәы ҭазыжьуаз
ҳәа уаҩгьы дыҟамызт, аха Тажьара иаҳа дгызмалын,
алафгьы иҳәон. Иахьеиҿыҵуаз, раншьцәа Авоубақәа ҽык
рырҭан ирыман, ашара иалеимҵеит, ихашҭызшәа ҟаи­
ҵеит. Уашьҭан иара изынхарц.
Ирымаз ршан ианалга:
– Уа Тажьара!.. – иҳәан, Абыџ нахьхьи дахьгылазынтәи
ҿааиҭит.
– Иууазеи?!
– Уара, Авоуба Гыд ҽык ҳаимҭази... – иҳәан, уаҳа
ацымҵакәа инеигәалаиршәеит.
– Машәыр узнауеит, ахьа-наа уаҵанагалар!.. Аӷәра уах,
аӷәра!.. – ибжьы наиргеит Тажьара.
Уажәы уи ацуҭаҿ иажәаԥҟахеит – ахьа-наа уаҵана­галоит...
ҳәа, аӡәы, хәмаршақә акәзаргьы, ак иумҭарц ануҭаху.
« И У Ф Е И Т, Б А Б Ы Г Ә ,
А Ҳ А ТА М ТА М УА ! . . »

Кә

ыҵниа Бабыгә иқәра аҟны дыҟан. Уи шәырс
иҟоу зегьы аҳа реиӷьаишьон. Ҽнак зны иааи­
қәшәан, игәы бааԥсхан, ачымазаҩбацәа еизаны идтәалан.
Иара иҿы акын, ацәажәара илымшо дықәын.
Бабыгә игәыла Силаҳгьы шьҭа иқәрахь дыҟан. Убригьы аҳа бзиа ибон, ашәыргьы рацәаны иман. Ас Бабыгә
игәы бааԥсхеит ҳәа аниаҳа, дибарц днеит.
– Ушԥаҟоу, Бабыгә!.. – иҳәан, зҿы акны иқәыз днеихагылт.
Бабыгә ихы дҩахан:
– Иуфеит, Бабыгә аҳа тамтамуа!.. – иҳәеит.
А Б Ы Џ - И Ԥ А ТА И Е И
Ш Ь А А Б - И Ԥ А ТА И Е И

Т

аиараа аҩыџьагьы еигәылацәан, еиҩызцәан,
иагьеиқәлацәан, алафгьы бзиан ирҳәон, Кәыд­
ры­ҭа иззымдыруадаз. Шьааб-иԥа д-Быҭәбан, Абыџ-иԥа
д-Кәыҵниан.
– Шьааб-иԥа Таиа дшыҟоу усоуп, – иҳәеит Абыџ-иԥа
Таиа, – игәасҭахьеит, аҩны цгәык сымоуп, аҳәынаԥ иа­
неиҩаӡо, хынтә аҵыхәа анаӡара шьҭанакшоит, нас ауп
иԥан ианамҵасуа. Уи еиԥш, Шьааб-иԥа Таиагьы амц
иҳәарц иҭахызар, хынтә иҟырҟы ирыцқьоит, нас ауп,
ихыр­тлан амцҳәара даналаго. Абжьааԥны аиаша иҳәошәа
дыҟоуп.
– Ари Абыџ-иԥа Таиа дшыҟаху усоуп, – иҳәеит Шьаабиԥа Таиа аҭакс, – аҽада аныҟааша аламҭалаз иқьыпшәыпуеит ҳәа шырҳәо еиԥш, амцҳәара иҽаназиклак, кажь­
цәараха исуеит, хынтә деимҳәаны, хынтә данкажьцәалак,

нас ауп амц аика ахаргылан ианиҳәо. Абжьарак аиаша
иҳәозар ҟалап.
Убра ишәцәагхақәаз акака ацсҵарц сҭахуп, – иҳәеит
Занҭариа Лажәа дахьтәаз. – Шьааб-иԥа Таиа амцҳәара даналаго, ажәҩан даҵаԥшуеит, Абыџ-иԥа Таиа амц аниҳәо,
ҵаҟа дкаԥшуеит.
А Ш Ь Х А А Г Ә А А РА
Ҟ А Л А Ӡ О М...

Кә

адац Аӡҩыбжьа ақыҭан дынхон. Усҟан Аӡҩы­
бжьа ӡәырҩы ашыӡ иаргәаҟуан, Кәадацгьы дар­­­­
гәамҵуа ианалага, ашьха дцарц иӡбит. Ашыӡ зыхьуаз ашь­­
ха ианцалак, ршыӡ хҽуан.
Усҟан Аӡҩыбжьеи Аҭареи еидын, Аҭара инхоз Быҭә
Шьааб иԥсаса иман есышықәса ашьха дцон, Кәадац Шьааб иҟны днеин ашьха ҳаиццап ҳәа иеиҳәеит. Шьаабгьы
дақәшаҳаҭхан, ашьха данцоз дигеит. Аха амҩан: «Ашьха агәыԥ еилалоит, угәаар ҟалом, уцәҳар ҟалом, арҩаш
уҭалан уҽукәабар ҟалом», – иҳәан, убас иҵегь ажәабжьқәа
иеиҳәеит. Кәадац Шьааб иаасҭа такәы деиҵбын, ашьхагьы уажәада дымцацызт.
Ашьха икылсит, агәыԥ еилалеит, мызкгьы ҵит,
Кәадацгьы ашьха илсын дӡыӷраԥшьӡа дҟалеит. Ҽнак
Кәадацгьы Шьаабгьы аҽқәа гәарҭарц ацәҳәырахь ицеит.
Амҩан иахьцоз ҳашҳәаԥсаларак аҟны диман дкыдлеит,
цасҳәа, дыхәмаруа. Ара Кәадац дызхамлеит. Рҩыџьагьы
агырӡганқәа рыман, еиԥыршьын, Шьааб хыхь дхалан
Кәадац агырӡган аҵыхәа ииркит. Кәадацгьы агырӡган
куа дхало дшааиуаз, Шьааб иикыз аауишьҭит. Кәадац
даҿыҩрын, дагьбылгьан, ҵаҟа дагеит. Рацәак бжьамызт,
аха ижьицеит, арахь – угәаа ухаҵазар! – дгәаар ҟалом.
Аҵыхәтәан, дхеигалан, аҽқәа гәаҭан игьежьны ишааиуаз, нхара иааз агырқәак, ажәқәа рыман ихалан, уа џьара

игылан, инеит. Усҟан ашьха ахырҵәи ашәи ракәын фатәыс
ирымаз, агырқәа Шьааб дырдыруазаап, рхәы цәырырган,
инадыртәеит. Акалам џьам дуқәа рыла ахырҵәқәа нарым­
ҵадыргылеит.
– Шьааб, уанаџьалбеит, ари зегь сзыфом, ишԥаԥсыхәо?..
– иҳәан, дҵааит Кәадац.
– «Марҵун ҷиҷери» ҳәа иоуҳәар, иузахихуеит... – иҳәеит
Шьааб.
Кәадац агыруа дааиԥхьан, «марҵун ҷиҷери» ҳәа иеи­
ҳәеит. Агыруа аџьам аақәихын, абҟәыл аҟны днеины,
зынӡа ихыттауа, ирҭәны иааиган иааимҵаиргылт.
– Уара, Шьааб, уанаџьалбеит, ари иҟаиҵо закәызеи?!. –
иҳәан, иџьеишьеит Кәадац.
Шьааб аччара даҿын, нас агырқәа иреиҳәеит ихырҵәы
изахырхырц азы. Кәадац дгәааргьы цәгьа ибом, аха иа­
баҟоу, ашьха агәаара ҟалом ҳәоуп ишидыруа.
Ауха рҭыԥ ахь иааит. Ианааилатәа, Кәадац ихьқәаз зегьы аацәырган иреиҳәеит. Агәыԥ аҟны ажәабжьҳәаҩцәа
бзиақәа, ӡәырҩы ирдыруаз алафҳәаҩцәа: Кыҷа, Шьаабан,
Ҷыта, Никәа, Даду уҳәа ҩажәаҩык рҟынӡа ыҟан, ари анраҳа:
«Уара, «уанбӷеиҵа» умгәааӡеи?!.» – рҳәан, иазҵааит.
– Иабаҟоу, ашьха агәаара ҟалом акәымзар, сицрыҵны
арахь саауан, – иҳәеит Кәадац.
Агәыԥ иарҳәеит Шьааб амц дшижьаз, ашьха угәаар,
арҩаш уҭалар шыҟалоз, рызхарагьы иччеит.
– Ҳаи, Шьааб, аԥсра уқәшәандаз, ашьха агәаара шы­
ҟалоз здырызҭгьы, иузызуаз убарын!.. – иҳәан, дазыхә­
марны, даамақарт Кәадацгьы.
– Кәадац, уара угәааргьы, иуҳәо ҳәоуп, амҩа ҳанықәлоз
сгәаауам уҳәан, иагьынаугӡеит, амц узжьазаргьы, убри
еилыскаарц акәын исҭахыз, шьҭа ашьха есқьынагьы
ҳаицаалап! – иҳәеит Шьааб дахьтәаз. Убри инаркны ашьха
икылсуаз кәыдрыҭаа иахлафааны ирҳәон ашьха агәаара
ҟалаӡом ҳәа.
АӠБА

–Шь

хацанк азы Шьааби, Алиаси, сареи аҽқәа
ҳаман ашьха ҳцон, – иҳәан, иажәабжь дналагеит Кыҷа-иԥа Ҳагьар. – Уахык Ашәлашара ҳаԥхьара наагеит. Ауха, амҿ ду ыҟан, ишырҳәо еиԥш, ақыдқәа еи­ҿажьны
агәгәаҳәа амца еиқәаҳҵан, какалкгьы ҳкын, ҳнаиеит.
Инеихьоу иудыруеит, Ашәлашара аӡы ааигәа амаӡам,
аӡы ахьуоуа сааҭк ныҟәа бжьоуп, иара убригьы имаҷӡаноуп
ишаауа, насгьы аҳаҩа цәгьоуп.
Ҳшыцәаз: «Ҳаи, Анцәа, аи, иаҳауеи, ахаҵа дзыԥсоу­
зеи!..» – иҳәан, хынтә-ԥшьынтә раҟара дааӷьаҵәыӷьаҵәит
Шьааб. Алиасгьы саргьы ибжьы ҳаанарԥшын, иҟалазеи,
иухьзеи, Шьааб, ҳәа ҳнаиазҵааит. «Ҳаи, анаџьалбеит,
да­баҟоу ахаҵа, аа, аӡба сагеит!..» – иҳәан, дааҳәны днаиеит. Алиаси сареи ҳнеиҿаԥшын, еиҳаб дук ҳицуп, аӡба
даргәаҟыр ҳара ҳзын ԥхашьароуп ҳҳәан, ҳаҳаҭа аашь­
ҭыхны, акәзҭхақәа ҟьауа, аҳаҩара ҳанцәыҵаххуа, ҳцан
аӡы аагеит. «Аа, Шьааб, аӡы, иаагеит, ижә!» – иҳәан, Алиас
ахмаҷыр ала аӡы наирххеит. «Ԥсоу-ԥсоу, уажә зны уаас­
ҟәаҵишь!..» – иҳәан, дааҳәны днаиеит. Ахмаҷыргьы наҟ
инаргылан ҳаргьы ҳацәеит.
Ашьыжь ҳанааԥш, Шьааб дгылан иҿыӡәӡәара даҿын.
Уара, Шьааб, уанаџьалбеит, иаха ҳазурааԥсазеи ҳәа
ҳаниазҵаа: «Уахынла ӡыда ашьҭалара ҵасым, уахьы­ҟа­
заалакгьы, аӡәы иԥсы маҷхар иҿаурхәхәо умаӡамкәа,
ахәылԥаз шәарҭ идырны иахьаашәымгаз шәахсырҟьеит,
насгьы, шәаашьозар гәасҭон, салашәгәалашәап!..» –
иҳәеит Шьааб. Усҟан ҳара ҳҟатақәан. Уи ашьҭахь ашьха
сца­цыԥхьаӡа абри сгәалашәон.
ӠЕИХЫРԤА

А

нкьа зегьы анапыла луқәа рзыкҿан, напыла
акәын ишылагозгьы. Илагозгьы аҳәса ракәын.
Быжьҩык-ааҩык аҭаацәа ахьыҩназ, рхәы зегьы напыла

аҳәса ирлагон, ахацәа амԥынгьы инеиуамызт, ус иаԥын,
избанзар, ахаҵа длаго, аӡы ааиго дырбар – иԥхашьароуп
ҳәа иԥхьаӡан. Ҵабыргны, ранацәа ирыцхраауан ахәыҷ­
қәа, аха...
Абри зхысҳәаауа, ҳара ҳахьынхоз ақыҭан раԥхьаӡа
аӡлагара ҭазҵаз ҳәа зыӡбахә рҳәо ауаҩ иоуп. Уи жәытә­
ҵара хәыҷыкгьы иман, даамысҭамызт, аха нхаҩ наган. Ауасҭацәа ԥшааны Кәыдры аҟәыҵәак аӡлагара ҭеи­
ҵеит. Иара, Митра ҳәа, д-Хьаҳәбан. Ари ааигәа инхоз
Абыигәбақәа ианырба, аӡлагара ҟазҵоз ауасҭацәа иры­
лаӡеит, даргьы ирзыҟарҵарц азы.
Митра иӡлагара аҵыхәахь аӡнагара ҭыԥ ҟарҵеит, уи
аӡлагара иаҵыҵуаз аӡала илагарц. Ари Митра иангәеиҭа,
шәысмазҵааит ҳәа, иӡлагара иаҵыҵны ицоз аӡы рим­
ҭеит. Иусхан, ауаа аднагалт. Аха иара идгылоз ауаа рыла
Абыигәбақәа аӡы римҭеит.
Ас аныҟала, Митра иӡкыра инахысын, Кәыдры аӡы
мачхәызма, ажра ҟаҵаны ишааргоз Митра ижра аҟны ианааи, аиҳәақәа ҟаҵаны аӡы ахганы, рыӡлагарахь иргеит.
Иахьагьы ажрашьҭақәа уаҩы ибаратәы иҟоуп.
Уажәы, џьара уиаҟара зҵазымкуа, еимактәым еимакык аныҟало, ихәмаруа, ӡеихырԥа ҟазҵоз реиԥш, рҳәоит.
А Ԥ С Ы М Ҭ Ә РА
(Жәлар рҳәамҭа аҟынтә)

З

егь иаҳхылаԥшу Анцәа адунеи иқәу рызегь шаны
рықәрақәа рыҭо дааиуан. Ус ауаҩи, алеи, аҽадеи,
амаамыни, акәуеи даарыдгылт. Урҭ иреиҳәеит раԥхьаҟа
рыԥсҭазаара закәхоз, ақәрақәагьы нариҭеит: ауаҩы –
ԥшьынҩажәижәаба, ала – ҩажәа, аҽада ҩажәижәаба, амаамын – ҩынҩажәа, акәуа – хышә шықәса. Ишԥажәбои,
има­ҷума ҳәа дагьынаразҵааит.

– Иҟалозар, Зегь зылшо, шәкы рҟынӡа сымазааит! –
иҳәеит ауаҩы.
– Шәи ҩажәа умаз! – иҳәеит Анцәа. Нас ала дназ­
ҵааит, иахуҳәаауазеи, ушысшаз бзиоума, иусҭаз ақәра
уз­хома ҳәа.
– Сшушаз бзиоуп, аха ахаҳә садырго, лабала иаасысуа
ҩажәа иазызуазеи, жәаба сызхоит... – аҳәеит ала.
– Убри ажәабагь са исымазааит, иҟалозар!.. – иҳәеит
ауаҩы.
– Ус акәзааит, – иҳәеит Анцәа.
– Саргьы исҭахым ҩажәижәаба, усҟак схыҵаанӡа сыб­ӷа
ԥырҵәоит аидара сықәыжьны, еиӷьуп заа сшеибгоу сыԥ­
сыр, жәаба ахышәх!.. – аҳәеит аҽада.
– Убри ажәабагь са исзацзааит, иауазар! – иҳәахт ауаҩы.
– Убас акәзааит, – иҳәеит Анцәа. Нас амаамын дназ­
ҵааит, уара иуҳәозеи ҳәа.
– Ари аҩыза алгәыгә-мылгәыгә сыманы, ахәыҷ­қәаҵә­
ҟьа рнапқәа сықәкны исхыччан сеибадырбо, алапҟьа сгәы­
дырҵо аҵкыс ҩажәа сызхоит, жәаба ахыхзааит... – аҳәеит
амаамын.
– Убригь са исзацҵа, суҳәоит!.. – деиҭаҳәахт ауаҩы.
– Иузацзааит, – иҳәеит Анцәа. – Акәуа, уара ишԥоубои,
иахуҳәаауазеи уқәра? – иҳәан, нас акәуагьы дназҵааит.
– Хышә шықәса аӡмахқәеи аӡбааррақәеи саарҭаҳауа
исылымшар ҳәа сшәоит, иахыхзааит ҩынҩажәижәаба...
– Иҟалозар, убри аҩынҩажәижәабагьы са исымазааит,
баша изынхари!.. – иҳәахт дырҩегьых ауаҩы ҟадыџь.
– Убригь узацыз, аха иудыруаз: рызегь грак-грак рываргылан иугеит!.. – иҳәеит Анцәа.
Убас иагьыҟалеит. Ауаҩы шәкы, шәи ҩажәа шықә­са
днеи­аанӡа, иқәра цқьаны Анцәа ииҭаз ауп азы, зегь здыр­уа
аӡә иакәны, ԥааимбарҵас ихәаԥшуеит, ус дагьыҟалароуп.
Уи днахысны шәи ҩажәижәаба рҟны днеиаанӡа, ала
еиԥш агәамҵра ҵигоит, избанзар урҭ ажәаба ала иатәын.
Убри инаркны шәи ҩынҩажәа ниҵаанӡа ҽадаҵас дыбза­
мыҟәхоит. Устәи шәи ҩынҩажәижәаба рҟны днеи­аан­ӡа

маамынҵас ибӷа хәоит, иԥшрагьы цәгьахоит. Даҽа жәа­
шықәса ниҵаанӡа акәуа атәахьы дианагоит, ԥшьы­наԥха
дҳәазо, ицәарҭа дылахоит.
Ҳәаа змам аԥсымҭәра, аԥсыцәгьара уаҩсҭаахә ицәыр­
ган уқьышә иқәикуа чмазара бааԥсуп. Шьоукы рҽыб­
зиартәуеит, даҽа шьоукых изалымҵӡакәа иагоит: аӡәы ала
еиԥш, егьи аҽада еиԥш, егьих амаамын еиԥш, даҽаӡәых
аӡмах кәуа еиԥш.
Иззымдыруа дыҟоу сыздыруам, аха абри абасоуп. Зыҩ­
сҭаахә дыззыцәгьахо изхара ҟалаӡом.
Иҟоуп аҩынқәра ҳәагьы. Абри абас шакәу дырны
иахзмырҟьацәо изы дырҩегьых изациҵо ацкьа. Ажәытәан
уи ҩышә-хышә шықәса инаӡон, иагьеиҳан рҳәоит.
ЛЕИ
Ш ӘА ГӘ

Л

еи Шәагә Мгәыӡырхәа дынхон, длафҳәаҩнгьы
иӡбахә рдыруан.
Ҽнак зны Шәагә Гәдоуҭа дахьааиз, амашьына ласқәа
ҿыц иангәарлаз акәын, ак никылан, аныҟәцаҩи иареи еи­
цәажәо иҭатәаны инеиуан.
– Узԥада, дада, уара? – иҳәан, дҵааит Шәагә.
– Леи Шәагә сиԥоуп... – иҳәеит арныҟәаҩ игәазырԥхах
уара идыр, Леи Шәагә ҳәа лафҳәаҩык иӡбахә рҳәо иа­ҳа­
хьан, иаргьы алафҳәарақәа бзиа ибон, уиакәхап.
Шәагә иаҳаз изымбатәбарахан, инапсыргәыҵ ргәаҩан
илымҳа иҩахеиргылан, деиҭаҵаахт:
– Леи Шәагә сиԥоуп уҳәоу?!.
– Ааи, ааи, Леи Шәагә, алафҳәаҩ Леи Шәагә сиԥоуп...
– Ҳаи, Анцәа уиныҳәааит!.. – ҿааиҭит Шәагә аҭакс, нас
днаҵааит: – Уан лыԥсы ҭами?..
– Сангьы дыҟоуп. Шәагә дааԥышәырччан:

– Уара, убра гәнаҳарак умҳәозааит, уаннеилак уан цқьа
улазҵааишь, Леи Шәагә ҳәа узҿу са соуп, аха ус акгьы
сгәалашәомеи!.. – иҳәеит.
АУА Ҩ Ы А Д Г Ь Ы Л Д А Н Ы Қ Ә Н А ГА Л А
РА Ԥ Х Ь А Ӡ А Д А Х Ь Ы Н Х О З И А З К У
А Ҳ Ә А М ҬА

А

уаҩы Адгьыл данықәнагала раԥхьаӡа АдгьылАҵан дынхеит. Уи Аҵан унхартә иҟан. Усҟан
ари ҳ-Адгьыл аҟны шәаԥыџьаԥ мгылацызт, ҳаскьынран,
ҭырасран, аха идухон, хәҭацәанынӡа, уаҩ даалмыҳәҳәо
аҟынӡагьы. Иахьаасҭа амшынқәа рҽырҭаӷаны Адгьыл
иқәын, шьамхахьы, маҟҿаҳәара, хәдацәанынӡа еиҳамкәа
амҳацә дуқәа – жәытәла иуҳәозар, амҳажәқәа рыман, уҭа­
лан кыр мшын уныҟәозаргьы уаҳа иҵауламкәа уца­лартә
еиԥш. Адгьыл, убригь жәытәла ахьӡ уҳәозар – Каҳ, Каҳә,
Каҳа(ҳә) – иахьаасҭа акыр еиҵаны ихтын, егьирахь усгьы аӡы ықәын. Ахәқәа рҟны уаҩ дзынхомызт, аԥшацәгьа
ықәлон, уаҩ дагон, убри аҟнытә аԥсҭа-гәаҩақәа ирҭанхон.
Мҿык ирбылуаз арбан уҳәар – амыҵ дуқәа, аққа рққоуҳәа
ракәын. Ахаҳә-рацәа, жәытәла – аџьаӷмаз – усҟан уа
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 17
  • Büleklär
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3514
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2310
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3570
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2348
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3537
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2167
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3570
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2425
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3581
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2351
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3467
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2265
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3458
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2227
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3603
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2417
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3680
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2380
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3633
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2283
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3667
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2424
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3669
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2384
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3616
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2515
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3655
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2355
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3674
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2359
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3741
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2306
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3786
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2433
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 4948
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1744
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 5218
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1647
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 4455
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1777
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 4447
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1888
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 4875
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1959
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 4193
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2153
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 4311
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2116
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3254
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2426
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3288
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2203
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3277
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2267
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 2526
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1762
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.