Latin

Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 13

Süzlärneñ gomumi sanı 3616
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2515
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
иҩнаҭа ахьӡгьы ахьымӡӷгьы иара иааидхалт. Иашьцәа­гьы
изыӡырҩуа, егьырҭ Адлеибақәагьы изыӡырҩуа, ахы риҭа­
уа, рҩны унеиргьы афатә-ажәтә рыгымкәа, ран Ҳауида
лгәы дамыршьыкәа дныҟәырго иаашьақәгылт. Нхарала
рацәак иӷәӷәамызт, анхара ҟарҵарц рҭаххар, ирылшартә
иҟан, аха Ҷапас иҭахымызт. Избан уҳәар, усҟан аԥсуаа
рҟны анхара ду ҟазҵаз, шьоурак иқәшәаргьы, ишьа изуам,
анхара дадхалоит ҳәа азырԥхьаӡон. Ус акәӡами, Шьааб?
– Усҟан акәым, уажәгьы ишԥаҟоу? Уи ануҳәа, уажәа
саԥыҩлоит, аабыкьа зны Абгархықәнтә Ԥлиа Ӷәака дысҭан
– аа, иаргьы дахьыҟоу! «Уара, Шьааб, угәы иалымсын, ак
уасҳәоит, – иҳәан, ҿааиҭит уи усҟан. Анцәа иуҟәырхуп уи
еиԥш, аха, уаҩ дызнымиауа акгьы ыҟам, шьоурак уқә­
шәаргьы, ушьа узуам...» – иҳәеит. «Избан, џьоушьҭ?!» –
сҳәан, сҵааит. «Избан умбои, уҩцара аҟны хәышә-фышә
ԥҳал зкуа аҳаԥшьақәа ҭәны иузыҵоуп, иара уҩцара хьатә
ӷәы­ла икәыршоуп, уҽҭра акәзар, ахьа ӷәы еихасаны
ихыгә­ны, иҵҟьаны иҟаҵоуп, укәаскьеи, умаҵурҭеи, уҭаца
мҳареи уҳәару. Абарҭ урыдымхалар ҟалашам», – иҳәеит. –
Ус умҳәаӡеи усҟан, Ӷәака?
– Аиаша сымҳәаӡеи нас?.. – даацәажәеит Ӷәакагьы.
– Убриоуп Ҷапасгьы ихьыз, – иҳәеит Чагәгьы. Аҳцәа,
аамсҭцәа шьоукы игәаӷ рыманы ишишьҭаз идыруан. Иа­
ра дзыцныҟәоз иҩыза бзиа а-Хаҳәбыиа Гәраԥ иакәын.
Уи Наа Амыҟә ҳәа иахьашьҭоу Хаҳәбыиаа рџьынџь аҟны
дынхон. Аҩыџьагьы ныҟәаҩцәан. Ҷапас иоуп арстәиала
Нааҟа аҽы лбаартә амҩа ҟазҵа. Ԥаса уа ҽы шьап азкуамызт. Убри азоуп убра Ҷапас Иҩада ҳәа изашьҭоугьы.
Аԥсуаа ражәа ишалоу еиԥш, аҭаацәа реиҳабы данԥслак,
инхауа аҩнаҭа аԥхасҭа дуны ироуеит, ма малла, мамзаргьы уааԥсырала. Абри ажәаԥҟа абра уархәыцыртә иҟалеит.
Убри аамҭаз Маан Мырз иаркы-ирцә ҳәа ар иман абжьыуаа дрылан, иааигәамԥхаз анхацәа иара ишиҭахыз
дрылахәмаруа. Ари Ҷапаси Гәраԥи иргәаԥхомызт. Мырз
изырцҳаит, иҟаиҵақәо, анхацәа ирзиуқәо дырҟәаҵааит

ҳәа. Ари еиԥш иҟаз ажәа Маан Мырз ианиаҳа, арҭ рҭархара
дашьҭалт. Ауаа азыҟаиҵеит абарҭ аҩхацәак иахьцо-иахьаауа еиликаарцы, ачарҳәаҩ дроут.
Зны Ҷапаси Гәраԥи Далҟа Ахсалбақәа рахь уск азы ицеит. Ари Мырз еиликаан, ԥшьҩык ир иреиуаз ауаа абџьарла
еиқәных, иршьразы, амҩа диркит. Арҭ аҩхацәак ирдыруазеи, ргәы каршәны ихынҳәны ишаауаз, уажә Гәраԥ
Иҩада ҳәа иахьашьҭоу, Наа Амыҟә аҭаларҭа иамоу, ҩыџьа
еишьҭагыланы иаҿымсыр ада ахьамуа, аҳашҳәаԥсалара
ианааҿала, абра зҽыԥхьакны итәаз аԥшьҩык акәкәаҳәа
ашәақьқәа ааҭдырҟьан, Ҷапас уаҟа дҭахеит. Гәарԥ дыԥан
абахә иҽаҭан дрыцәцеит. Аӡә дыбӷалеит, егьи даҳшьит ҳәа,
ихысуаз аацәырҵын ишьаарҵәыраха ишьҭаз Ҷапас ианааихагыла, имӷыҵраз икьарахә аавҵиԥаан аӡә уа дишьит,
даҽаӡәы дихәит, макьана иԥсы ҭазаарын, дыӷәӷәамыз.
Абасала Ҷапас иара ишьа иара иуит... Ҳауида лыҷкәын,
уқәшәира изыҟалаша, дыԥсны данлызнарга, илзымчҳакәа
аҭӡы лхы ахьанылҟьаз дахԥсааит. Аешьцәа реиҵбы Алмас иашьа чарҳәара изызуз ашәаныуа, убригь убра дааны дхарацәамкәа дрыванхозаап, анхацәа зыргәаҟуаз
ахамакәачцәа дыцәгьаҳәаҩны дрымазаап, дааилкааны
дишьит. Иаргьы дықәҵит. Иахьагьы иҟоуп ҳәа сыҟоуп
«Ачарҳәаҩ дахьыршьыз» ҳәа аҭыԥ.
– Иҟамкәа, – «Ашәаныуа дахьыршьыз» ҳәагьы рҳәоит.
– Амала убас захьӡырҵаз аилкааҵәҟьа сыздырамызт,
аӡәгьы иҳәо смаҳацызт.
– Изҳәода, издыруаз зегь ықәӡааитеи...
– Нас, Чагә? – рҳәеит.
– Едгьагәгьы, Ҳауидагьы, Ҷапасгьы анрыԥха, Алмас
данықәҵ инхаз аешьцәа рхахәы рықәԥсан еилаџьабо
иааи­латәеит. Хышықәса иџьабон. Аҵыхәтәан Хаҳәбыиа
Гәраԥ дааԥхьан рхахәқәеи рԥаҵақәеи иамдырхит, иара
убас раҳәшьа лыхәда ахәгьы икадырԥсеит, Ҷапас ицын­
хәрас дҟарҵеит. Гәраԥ Адлеибақәа ешьара рзиуан.
Қьаҭуана лашьцәа рықәнага аныҟалҵа, лани лаби
аныл­­џьаба, хԥа-ԥшьба шықәса анҵы, лашьцәа иаанхаз

Аба­си, Гәамаси, Алиаси аҳәса длырааган, хазы-хазы анхара иалагеит. Лара, арсҟатәи гәаҟра зхызгаз, згәы былхьаз,
шьҭа хаҵа сцом ҳәа хәыцны дыҟан.
Аха ҩба-хԥа шықәса раҟара ааҵуаны, ҽнак, лҭацацәа
руаӡәи лареи, уи џьбараӡак лакәхарын, акы неимарк-ааи­
маркуашәа ишаҿыз, ажәеи-ажәеи дара хибатуеит ҳәа
шырҳәо еиԥш, заб ихәшҭаара иҽҳәахаз ҳәа лалҳәеит. Қьа­
ҭуангьы уаҳа мҳәаӡакәа дыҩдәылҵын, лгәи лылаӷырӡи
еилаҵәо, лан лаҳәшьа лахь ԥыҭк аҟара аанҿасра ҳәа дцеит. Уи, ишшәасҳәахьоу еиԥш, Џьынџьал Царцоу диман.
Ажәеи ажәеи еихысҳәаалоит, агәыблра атәы уҳәозар,
ани аби рыхшара дшырҭаху аамышьҭахь, аеҳәшьа лаҟара
аешьа изы згәы былуа дыҟам... Шәаргьы дыжәдыруеит,
Ашәы Шәарах иԥа амшын данашьы, Аҳалӡӷа ахьалалоу,
сашьа дыԥсны сара адунеи иқәсхуазеи ҳәа, иԥҳа лыҽ­
кнаҳаны лҽылшьит...
Абри зысҳәо Қьаҭуана лзоуп. Уи, абриаҟара зашьцәа
бзиа избоз, лҭаца илалҳәаз даара игәнылгеит. Аха адыри
амдыри акы ааимаркыр, адыр иҽникылароуп ҳәа даҽа­
калагьы дазхәыцит.
Усҟан апипиарҳәаҩцәа раԥхьа иандәықәлаз акәын.
Асадаҟылхыҩцәеи ахәыҷы-мыҷ ҭиҩцәеи акыр шықәса
уи аԥхьа ирылалахьан, ишәымдыруеи, иагьараан, иалаҳ­
ԥыраагап ҳәа, аԥара, асадаҟы рышәҭахьан.
– Ирумҭар руазма, рқьҭаԥқәа аартны иаԥхьо-еиҭаԥхьо,
џьара ак ҳашәҭар џьанаҭ шәцоит ҳәа, агәашәқәа ирылагылан.
– Апипиарҳәаҩцәагьы џьара ак румҭакәа апипиар­
ҳәара иаҟәыҵуамызт, хҩы-хҩыла еицарҳәо иныҟәон.
– Урҭ азакәангьы рыдгылон, уажә уиаҟара иҟақәам, аха
иагьа угәы ԥырҵәаргьы, урылакьысыр ҟалозма.
– Ахәыҷы-мыҷ зҭиуаз иамур ак урымҭоз, изыԥсаз ахә
иацҵаны иргон, аха... – рҳәеит иӡырҩуаз.
– Апипиарҳәаҩцәа зысгәаласыршәа убри ауп, – иҳәеит
Чагә, – убарҭ дрылан Багәа ҳәа Гыбниак. Иара д-Ланбан,
аха Гыбниаа драаӡеит. «Зымца сыхьӡзар аҵкыс...», – лҳәан,

бзиабара дук лымамзаргьы, Қьаҭуана абри диццеит. Иара
Аӡҩыбжьа, Ҩӡгәар* ҳәа иахьашьҭаз азааигәа дынхон.
Абри ашьҭахь Адлеибақәагьы, а-Ҭарбақәагьы, Аџьын­
џьалқәагьы рыҩны-ргәара кажьны Ҭырқәтәылаҟа иахыҵ­
ны амҳаџьыраан ицар акәхеит...
Шықәсы ҩажәижәаба раҟара ансхыҵуаз зны Ҭырқә­
тәыла Чаҵәаа рҟны сыҟан. Сҭампыл Ҭоԥҳан ҳәа иахьа­шьҭоу
инхо аԥсацәа рҟны Гыбниак иҩны сахьнеиз, неи­хыркәа
змамыз, шәи ҩажәижәаба, шәи ҩынҩажәа шықәса раҟара
зхыҵуаз ҭакәажәык дтәан. Аԥснынтә сшы­ҟаз, сахьынхоз
анеилылкаа, аҵәыуара далагеит. Нас сна­лыртәан абыржәы
ишәзеиҭасҳәаз аҭоурых салҳәеит. Уи абыржәраанӡа зыӡ­
бахә шәасҳәоз Адлеи-ԥҳа Қьаҭуана лакәын.
– Ассир!..
– Нас, нас?! – рҳәеит иӡырҩуаз.
– Нас, лажәабжь даналга, Аԥснынтә иаазгаз фатәык
иахьанӡагьы иҵәахны исымоуп, ус аламала салакьысуам,
аха ҳҩыџьагьы агьама аабап, – лҳәан, ацәашьаршь илаҳәан
ак длыраагеит... Ацәашьаршь ианаалылх, ахҩа зхашәоз
саантә сандыҟәран. Иаахылтзар, иҟаԥшьы-цәеиқәараӡа
азна апырпыл џьыка ҭан. Агьама анызба, ицаҳәцаҳәуа
уажәраанӡа сзызҵаауаз, сҭаца а-Ҭар-ԥҳа илхит ҳәа узҿыз,
шәпырпыл џьыка иеиԥшын. Ари Аԥснынтәи изаабгазеи анысҳәа, «Сан, Ҳауида а-Ҭар-ԥҳа, лыҷкәын Ҷапас
еиҭамҳәа изы даныџьабоз чгьахьас илхыз ауп. Ҳара акы­
раамҭа ҳџьабон. Иаҳфоз аҵаараҵәҟьа ҳхы ахыбааны,
абри рацәаны ианаҳҭалак, ҳалаӷырӡ хаддыла иаанагон,
иара усгьы ҵәыуара ҳагмызт, аха... Уаанӡа аџьыка анырхуаз апырпыл арҭомызт, апырпыл џьыка уаҩгьы издыруамызт, хәсхәа џьыкан акәымзар...» – лҳәеит.
– Ахәсхәа џьыкҵәаҵәа амбатәӡа ахыҵуеит ҳәа саҳа­
хьеит, – иҳәеит Шьааб.
*
Ҩӡгәар – Шәкурча. Ажәытәӡан абра Аԥсҳа ибаа ыҟан. Уи ҩ-ӡык
акәршан, шьоукгьы Ҩӡкәар ҳәа иашьҭан. Уажәы уа 2–3 гектар
зҵазкуа аӡмыжь ҭатәоуп, аԥслымӡ аныҵырх иҭатәеит. Еиқәхан
иахьанӡа иааӡаз Аԥсҳа ибаа аҭыӡқәагьы агеит.

– Ус рҳәоит, – днақәшаҳаҭхеит Чагәгьы.
– Нас, уара излауҳәаз ала, раԥхьаӡа апырпыл џьык­
ҵәаҵәа зхыз д-Ҭар-ԥҳауп, Адлеи Едгьагә иԥҳәыс Ҳауида
лоуп, – иҳәеит Ӷәака.
– Усоуп.
– Ҳауида лыҷкәын даныршь, лхы аҭӡы иананылҟьа
дыԥсызар, нас апырпыл џьыка злалхуаз? – сҳәеит сахьгылаз.
– Аа, ижәбома, заҟа иҟәышны дцәажәауа, нас нахь­
хьи­ҟа ддәықәуҵон, Шьааб! – иҳәан, дааԥышәырччеит
Чагә. Нас инациҵеит: – Иара саргьы абасшәа слазҵааит
Қьаҭуана. Аха Ҳауида лхы иаразнакҵәҟьа дамгазаап,
ҩбаҟа мзы дыҟан. Зынгьы дгылан, дыбзиахашәа дҟа­леит.
Убасҟан ауп апырпыл џьыка анылхызгьы. Уи лыԥшә­
ма Адлеи Едгьагә данԥсгьы убас знык илххьазаарын.
Ашьҭахь лара Ҳауида данԥсы, иҵегьы агәаҟрақәа иан­
рықәшәа, Қьаҭуанагьы абас илхуа далагеит апырпыл
џьыка. Уи лџьыка хышьа, изларҳәоз ала, Аԥсны лгәылацәа
а-Лаҵбақәагьы ирбахьан. Агәаҟра ианақәшәа, урҭгьы
убас ирхит. Ашьҭахь а-Хаҳәбыиақәагьы ирхит... Убас-убас
ицеит.
– Уажәы акы сузҵаашан, Чагә? – даацәажәеит Кыҷа.
– Ыы?
– Ажәабжь ду ҳауҳәеит, аха аџьыка ҳәа абри аԥсуаа
иаҳҳәо ажәа иаанагозеи, изахьӡузеи аџьыка? Акыр уаҳа­
хьоума?..
– Уи уаргьы иудыруеит, Кыҷа, – иҳәеит Шьааб. – Иу­гәа­
ламшәаӡои, ашьха амшә ҳҽы анахә ишыҟаҳҵаз?
– Аџьыкахыш ҵыӡәӡәааны, аџьыкӡырӡ цәырцаны ахә­
ра ҿаҳмыӡәӡәааи, ацәгьа-мыцәгьа ҭнаџьаауеит ҳәа.
– Убриоуп иуҳәаша, иҭнаџьаауеит ҳәа иҿаҳаӡәӡәааит!
Аҭыџьаареи аџьыгеи, аџьыкеи еихаршалоуп, ирҳәогьы
акоуп. Аџьыка, ага-ӡы, ажәытәан аахыс хәшәыс ирԥхьа­
ӡон, ашьха ишыҟаҳҵаз еиԥш, ахәрақәа ҿыӡәӡәааны иала­
ҭырџьаауан, нас рӷьара ласхон, ажәытә заҳҳәарызеи, иара
уажәыгь ус иҟаӡами?

– Уи ануҳәа, аџьыкеиԥш ихәшәуп ҳәа ирҳәо ажәаԥҟа
даҽакалагьы уазхәыцратә иҟалеит...
– Хәшәыс иԥхьаӡаны акәзаргьы ҟалап раԥхьаӡа аџьы­
кахыш афара изалага. Ус акә, анс акә аџьыгеи аџьыкеи
аҩбагьы акоуп, ма зынӡа еизааигәоуп.
– Аџьыка ҩ-ажәакны еилоуп, – иҳәеит Чагә, – аџьра,
акра. Иагьҭнаџьаауеит, иҳәахнгьы иакуеит, иарбаауам.
Абриадагь аџьы-каҳә ауп. Акаҳә хаҳәыжәлоуп. Уара иш­
ԥоу­дыруеи, Шьааб?
– Усоуп. Иԥыҽҽны адагьы, аҟҟаџьқәа рҟны иахьырыҳә­
ҳәозгьы ыҟан, аҳҳәах ҳәагьы иашьҭан, аџьыкҳәах ҳәа­гьы.
Аџьыка рацәаны изырҭо азы ирҳәахит зырҳәогьы убриоуп. «Аџьыкаҳә» аҟны ашьҭахьтәи «ҳә» аӡоит, ажәытәан ҽа
хьӡыкгьы аман, акәҵы, аҵкәы ҳәа иашьҭан рҳәон. Кәы, кәа
жәытәла ӡыхьӡуп, ацәыкәбар шьҭыбжь иахылҿиааз ауп,
ари ӡы-ҵаан, акәҵы зыхьӡызгьы иара акәын, џьыкасгьы
ҵаарасгьы рхы иадырхәон.
– Аха ишааиуаз урҭ рыҵаарагь цеит, рыхьӡгьы ыӡит,
џьыкала иааухәама рҳәо аҟынӡа инанагеит.
– Рыхьӡгьы ыӡит, аха ирхылҿиааз ажәлақәа ыҟоуп:
Ҵкәуаа, Ҵкәиаа, Кәаҵиаа, Кәыҵниаа,Ҵыбаа,Ҵылыкьаа...
Арҭ жәытәӡатәиқәоуп, наҟ иагазгьы ыҟоуп, нас еиҭа­хын­
ҳәызгьы... Абри даҽа махәҭагьы амоуп, аха аригь азхаз...
– Абазақәа, ҳаргьы ҳбазами, аха, акәҵы, аҵкәы ҳәа
аӡҵәыҵәгьы иашьҭоуп, рҽызлархәшәтәуа, Кәдыр Хәыҷ­
гьы Кәыҵын акәын.
– Аԥсуаа ҳҭоурых ҳбызшәа иануп, уи мышкы зны иаԥ­
хьашт, аус злоу иара амырӡроуп...
– Убриоуп!..
Абра ацәажәара иааҟәыҵын, иааиқәыӡырҩит. Убри
аам­ҭаз иааҩналаз сашьеиҳаб Тариал анапыӡәӡәарахь
шәиа­сроуп ҳәа нареиҳәеит. Сара шьҭа нахьхьиҟа сцар
акәын. Акрыфара иантәа ирҳәаз ажәабжьқәа здырхуада...
Чагә абри иажәабжь иҳәаахыс заҟа ҵуазеи, аха иахьагьы апырпыл џьыка збацыԥхьаӡа иаасгәалашәоит.
АҴ Ә Ҩ А Н Ш Ь А П

Жә

ытәгьы-ҿатәгьы Кәыдраҵәаԥшь инхон
инеи­беиԥшны анхацәа бзиақәа, аха убарҭ
даа­рылукаартә дыҟан Аҷанба Хабыгә. 1931 шықәса азын
ақыҭсовет аҟны жәаҩҩыс (писарс) аусура саналага нахыс
ауп цқьа даныздыр сара абри ауаҩ. Ақыҭан сас бзиак данааилак, Хабыгә иахь дааҳгон. Кәыдраҵәаԥшь арыжәтә
аныҟаӡамызгьы, Хабыгә иԥҳәыс Бабца хԥа-ԥшьба литра
ажьаӷьтә уатка аацәырылгон, Хабыгә иҩцара усгьы ҩы
амҵәомызт.
Хабыгә жьра-цәрала диаҳәшьа гәакьамызт, аха ешьарала изааигәаз Аҷан-ԥҳа дысҭацан, сашьа еиҳабы Таиа
диман. Убри иаҷыдан уаҳа еиуара ҳамамызт, аха Хабыгә
сашьеиҳаб иеиԥш дызбон, иаргьы убасҵәҟьа бзиа сибон,
сыхьӡ ала дсыԥхьомызт, Хаҵакьаҿ ҳәа акәын ишсеиҳәоз,
маӡак имазаргьы исцәиӡомызт.
Хабыгә, иара уахьихәаԥшуаз, уаҩасак иакәын, аха
икәым­жә ӡырз, икаба ҟаԥшь, ираӡны каламқәа, идеган
еи­қәа, ишьагрын еимсқәа, имаҟа чаԥа, иҟама хьӡырк,
има­ҟа армарахь иахаршәыз ихҭра ҟәынаҩыԥсараха,
иар­­ӷьарахь иахаршәыз, ззин имаз, инаган тапанча аҭра
еи­лаарцыруа, уи аҵӷа ихәда иахаршәны, ихылԥарч еи­
қәаҵәа қә-чоуҳа иаҵәа неихаҵаны данаагылалак, ажәы­
тәуаа рҳәашьала, апатреҭгьы патреҭын – иаргьы дпат­
реҭын. Ацәажәара даналагалак, дааҟәымҵӡакәа дцәа­
жәаланда уҳәарын, ииҳәоз иажәақәа – ажәа ҟәыш­ны,
акыр зҵазкуаз ажәаны иҳәон. Иҽхарԥарҭа аҟны иҽы
кәа­дырны иангылаз, ишырҳәо еиԥш, зылаԥш цәгьаз
илаԥш ацәиӡарын: аха­ҭа хьаԥшшәыланы, алахь амзаҿа
еиԥш иҷашьны, аԥ­хьатәии ашьҭахьтәии шьапык-шьапык еиҟараны ихьышьашны, аԥырцәқәа ԥаны, абырфын лентҟаԥшь алаԥан иақәԥсаны, абаҩыш-кәадыр
ҟәы­наҩыԥсараха иақәны. Хабыгә иҽы Алҭун ҳәа дашь­
ҭан, ахьӡ аниҳәалак, иааины, ахы ихьшьуа иааидгылон,
иа­ра идагь уаҩ дақәнартәомызт. Жәлала абжьаратә ҽы

ззырҳәоз акәын, аха, уанақәтәалак, аҟара ацлон, чоу
уҳәар, ҽыҳәҵәыла акгьы ахәомызт, уи уанақәтәа, даҽа
ҽык ақәтәара угәаԥхомызт.
Бабца ԥҳәыс хагьежьаа лаҟәык лакәын, аха лҽеила­
ҳәан данаагылалак, илшәу лымаҭәақәа дыргәылҷҷаауа,
хрыжь-хрыжь дцәажәауа, илҳәо зегьы хьны, лхаҵа даниа­
цәажәо «шәара» ҳәа пату иқәҵан, ажәа ишалоу еиԥш,
анаџьалбеит, абри аԥҳәыс акала дысзыҟанда уҳәарын.
Ха­быгә иҩны шамаха сас дагмызт, лышьҭыбжь џьара
иуа­ҳауамызт, ишырҳәо еиԥш, уаахьаԥшыр – аишәа хиан.
Асас­цәа шыҟоу санрықәшәалоз, Хаҵакьаҿ, уаалеишь
ҳәа симан аҩцарахьы дцон, иреиӷьузеи, асасцәа иреиӷьу
дҳар­жәроуп ҳәа сара дсазҵаауан.
Хабыгә инхара уахәаԥшуазар, ахьа иалхны ԥшь-ҿык
змаз акәаскьа, ауаџьаҟ агәылҳәаны, изгылан. Уҩ­на­лар,
уахьцара уздыруамызт: адиуани, ашькаԥқәеи, ака­мо­д­
қәеи, ауарҳалқәеи уҿаҷҷауа, реилыргашьа ссирны. Ама­
ҵурҭа уныҩналар –архнышьнақәа ҩба-хԥа гьало ик­на­
ҳан, ахәыблы унаҵаԥшыр – акәац шша-ԥасалаха иҵаа­
ны иаҵакнаҳан, аҭубарқәа аҵәы иахаҵаны еидкна­ҳа­
лан, ахәшҭаара аханы икнаҳаз ахәрҭа шәаӡала иҭәын,
акыӷә­ра икҿагылаз абҟәыл ҿыц еилаҵара азна ашә
ыҟан, амаҵурҭа ашьҭахьҟа ундәылҵыр, ҩажәихәба метра аура змаз аказарма ауасхыр иқәыргылан, ԥсатә гәы­
ла икәыршаны изгылан. Аладахьҟа Бабца луҭра ахаа
фҩы ҭышә­­шәон: ахәсхәа, аџьымшьы, аџыш, ахәыл, ацыца, аҷа­р­хал, аҟәламиҭ – ажәытәуаа рҳәашьала, аҽыуаҩ
изеим­гәҳәо­мызт. Иара уа иҭагылаз ашьхымза, заҟа ыҟаз
сеидроу, ҵҩа рымамызт, ашҭахь уԥшыр – аабыкьа еи­
ҭеиҳаз аԥсуа ҵәа, аҵәагәаҩа ҳәа изышьҭоу, шьоукгьы
аӡын­ҵәа ҳәа иашь­­ҭоуп, имӡырха иакәыршан, ҿыц раԥхьа
иаҿалазаап, иҟаԥшь-ҟаԥшьӡа, иҟәаз-ҟәазын, иапаны анаара иаҿан. Аца ду ахьҭагылаз унҭаԥшыр, ҟәрыл аԥшь дук
ахы ырнаан ажәҩан иаҵаԥшуан, аԥхьа ихәаҭ-хәаҭуаз
кәҷара шәкы хьчауа. Ашҭаҿы еиԥштәхәымкәа аҳәар ԥшқа
еибарҩуа иҭан.

Абас еиқәшәаны инхоз уаҩын Хабыгә Ҷанба. Мызкы ахьтә ҩынтә-хынтә ма иара даауан, мамзаргьы сара
уахь сцон. Сзымцакәа санынхалак: «Хаҵакьаҿ зынӡа
ҳаухашҭит!..» – иҳәон. Қәрала сара саҵкыс акыр деиҳабын.
Ҽнак зны Ҵәыџь Чапеи сареи Аӡҩыбжьантә ҳшаауаз,
шьыбжьонын, амлагьы ҳакуан, крагьаҳфап, ҳаҽқәагьы
рыԥсы дҳаршьап ҳәа, Хабыгәраахь ҳнымҩахыҵит. Чапа
ҳара ҳрысҭабжак аҟны, усҟан ишырҳәоз еиԥш, учаскауеи
милициас аус иуан.
Бабца иаразнак ҳхәы ҟалҵеит: абысҭа-ԥха алҩаҵә
ахҟьауа, ашә ҟәаҟәан иалаҵан, ажьҵаа ӡны, афҩы лаҳалаҳауа, аҩы ԥхеи-ԥхеиуа, ауатка аимхәыц хыҳәҳәыла
аишәа аалырхиеит.
Ҳаргьы иаҳҭахыз уи акәгәышьан, ҳнапқәа ааӡәӡәаны
акәаскьа азал аҟны астол ҳнадтәалеит. Хабыгә дыҟамызт,
Чапагьы саргьы ауатка афырџьанқәа рыла акака аанаҳ­
кылеит. Нас Бабца дааин, афырџьанқәа аалырҭәын, даҽа
фырџьан ҭацәык ықәгылан, ауатка нҭалҭәан, дҳақә­
ныҳәеит. Аԥшәма иҳәашьала, Хаҵакьаҿ иаҳа уаԥшәы­
моуп, Чапа аҵәыцақәак иржә ҳәа насыдылҵан, аҟәардә
даахан днатәеит. Ҳаргьы акрыфара ҳналагеит. Минуҭқәак
ааҵхьан, Бабца даацәажәан: «Чапа, уара, сышьҭахь ала
усҭынхоуп, ишуаҳауа абра Расым ажәак иасҳәар сҭахуп,
имацара иасҳәаргьы иауазеи, аха ашаҳаҭ дызмоу ажәа
иаҳа амч амоуп, – лҳәан, дааччеит. – Ишәасҳәаран исҭаху
убри ауп, абра ижәбоит ҳаԥсҭазаара зеиԥшроу, ӡӷабк
дҳаман, хаҵа дцеит, абри аԥшәма мыжда иҵәҩаншьап
са­ра сымшала иӡуеит, ишыздыруа игәнаҳа сзаҵалом,
Ра­сым, иареи уареи еиҳа шәымаӡа-шәаргама еилоуп,
исы­зиаҳәа, схы сақәиҭитәааит, абриаҟара иҟоу сџьабаа
агәыр еиԥш исыԥхьаӡом, сҭынхацәа акыр рҳәаргьы сара
избап», – лҳәан, лажәа аахлыркәшеит. Сара сахьтәаз амцабз еишьылӡа инасхатәеит, аӡырҩра ааҟалеит, ҳҿаҵақәа
ҳахәда иахьылбааз абжьы уаҳаратәы.
Чапа саԥхьа иԥсы ааивиган: «Бабца, ибҳәаз даара иажәа
хьанҭоуп, уи аҳәашьа Расым далагар ирҽеишт, аха..: Зегь

раҵкыс еиӷьуп бара бҿала иабҳәар», – иҳәан, иажәа даалгеит. Сара сахьтәаз сацҵҟьан, инақәырӷәӷәашәа: «Излабдырзеи уи бара ишыбхараз?» – сҳәан, сналҿаԥшит.
– Шьҭа зегь ҳамҳәар ауам, сан ԥсаҭа шкәакәа сара
саниуаз ҩыџьан ҳаицлоуит, сашьеи сареи. Ажәытәуаа
ус рҳәоит, ҩыџьа ахшара зауа аԥҳәыс илыхшаз руаӡәык
дыхшарадахоит ҳәа. Сара исыциз сашьа, ԥҳәыс дааиган,
ахьхьаҳәа хшара диоуеит, сара саақәхеит аӡәгьы дызмоуа сакәны... Чапа, уара иуҳәазгьы саҳаит, ари саргьы
исымҳәацкәа сыҟаӡам, аха ацәгьагьы абзиагьы акгьы
ахимҳәааит, – лҳәан, лажәа даалгеит Бабца.
Аамҭа цон. Бабца иҳалҳәаз сгәы иҭыхон, аха Хабыгә
дызбацыԥхьаӡа исызиамҳәауа саауан. Иарбан шықәсоу
сгәалашәом, Џьгьарда инхоз Ҵәыџь Кьарантыхә дыԥ­сын,
ашәаџьҳәаҩ Аҷанбақәагьы ҳаргьы дҳаман, ҭагаланшьҭа­
хьын, ашьыжь сҽы ааскәадырын, сашьеиҳаби сҭацеи
амҩа шәықәыл, сара сшәыхьӡоит ҳәа нарасҳәан, аусҳәарҭа
аҟны уск сыман, иааигәан, уахь сцеит. Ахьҭагьы хәыҷык
ыҟан, ақәарԥссара иаҿын, сҽы ауапа нақәыршәны,
иҟаҵатәқәаз ақыҭсовет амаӡаныҟәгаҩ инаиасҳәан, усҟан
сара хантәаҩыс сыҟан, сындәылҵит. Мраҭашәарахьтә
иаа­газ амҩала ҟырак аҽцәа ааиуан, аусҳәарҭа ианаавала,
аԥсрахьы ишцоз ааилыскааит, Хабыгәгьы раԥхьа дгы­
лан. Саргьы сынҽыжәлан, снарыхьӡеит, аԥсрахьы ицауа
уаазар, ҳаимҩалацәоуп, сҳәан, аԥсшәақәагьы ааибаҳ­
ҳәеит. Жәаҩаҩык раҟара аҽцәа ҳааҟалеит – Хабыгә маӡак
иасҳәарц сҭахызаргьы, рацәак иманшәаламызт. Ус са­
шьеи­ҳабгьы сҭацагьы наҳахьӡеит.
Хабыгәи сареи ҳаҽқәа рхы иноуҳажьын, раԥхьаҟа ҳцон.
Ажәабжьқәа шиҳәоз, ҳраԥызан ахәы ҳанынхала, Гаха
Икьаԥҭа ҳҩызцәа ҳаарзыԥшит, ҳаҽқәагьы рыбӷа аԥсы
ааҳаршьеит. Ҳҩызцәа аныҩхала, ҳаҩҽыжәлан, ҳаҽқәа рхы
еиҭаноуҳажьит.
Ахьажә Ахәы ҳналбаан, Ҭоумышь ҳаныр, Хабыгәи
са­реи раԥхьа ҳцон, Бабца илҳәахьаз сгәы иҭыхон, аха
аҳәара сзымгәаӷьуа снеиуан. Иахьа аханатә инаркны

абри иасҳәарц сҭахын, убри азоуп ҳахьааҭгылоз аҭыԥқәа
рыхьӡқәагьы зшәасҳәоз, аха исзеиԥштәуамызт. Ус Ҷаҷал
абна ҳнылсын, џьгьардааи кәтолааи рҳәаа аҟны адә­
ҳәыԥш ҳақәлан ҳашнеиуаз, Хабыгә иҽышькыл даангылан: «Уара, Хаҵакьаҿ, ак уасҳәоит», – иҳәан, даасҿаԥшит.
Саргьы снеизыԥшит. «Ишубауа, аҵеи изы агәаҟра сымоуп, ӡӷабк дсааӡан, уигьы хаҵа дцеит, сҭакәажәи сареи
аҩны ҳааҩнахеит. Мах иԥҳәыс абыржәы ԥа длоуит, уаҩы
мыцхә дҟалом, аха иара иҵегьы хшара диоуратә дыҟоуп,
хҩык аԥацәагьы имоуп, иареи уареи шәеизааигәаны
шәеицәажәоит, иаҭаху ауаа уман усызиацәажәан, ихәыҷы
димхны дсышәҭ, ҳазыс-ԥсазыс, ԥас дсааӡоит», – иҳәан,
иажәа даалгеит.
– Хабыгә, – сҳәан, сналагеит, – уара иахьа ахшара
умоура зхароу уԥшәма лоуп, ларгьы дазыразхартә сара
иҟасҵоит, дноужьны, даҽаӡәы уаалыхар иауазеи?..
Хабыгә избахьаз иакәӡамкәан иԥшшәы ааиԥсахит.
Аӡырҩра ааҟалеит, ҳаҽқәа ршьапышьҭыбжь хысбыжьҵас
иҳаҳауа. Нас Хабыгә даацәажәан:
– Ҳаи, Хаҵакьаҿхеит, уанаџьалымбахааит, ачеиџьыка
иуҿалҵахьазгьы уазымхәыцит, аха гәыбӷан усҭом, ари
уара ухала иумҳәеит, џьоукы уазыркит... Аха уи изымуа
усуп, – иҳәеит.
Сара сцәа сааҭаҵәиин, ахҭҟьареи ажәаҭҟьареи шыр­
ҳәо еиԥш: «Сзазымхәыцкәа ажәак сҿыҵҟьазаргьы саҭам­
зааит!.. » – сҳәан, снеиҿаԥшит.
– Уи, сара срахәым, суаҩуп, иануҳәа нахысгьы ишуцәым­
ӷыз збон, уи уадаҩым, абри иуасҳәаз аус сзазу, – иҳәан,
даацәажәеит.
Аԥсрахьынтәи ҳанаахынҳә, унеишь-уааишь ҳәа зар­
ҳәоз аиҳабацәа сыманы, аԥсуараҿ ишаԥу еиԥш, Џьынџьал
Мах ҳнеиҭаан, ихәыҷы дааимхны Хабыгә диаҳҭеит. Ха­
быгә ари идуны пату ақәиҵеит, ахәыҷ иан лызынмаҭәа,
иаб ихәҭаз аҳамҭа ҟаиҵеит.
Аамҭа цон, ахәыҷгьы дыбзиахәха изҳаит, ҷкәына бзиахеит, аха Хабыгә иҵәҩаншьапраз рацәак деиԥшымхеит:

арра дцеит, дхынҳәны данааи, аҵара дагеит, уи ашьҭахь,
аусура иҳәан, Аҟәаҟа дахнагеит. Хабыгә еиҭах дшыҟаз даанхеит...
...1960 шықәса азын Кәыдраҵәаԥшь ақыҭантәи аколнхара ахантәаҩ ихаҭыԥуаҩыс аус зуан. Аҽны Очамчыра аизара ыҟан, ахантәаҩы уахь иԥхьон, ашьыжь аусҳәарҭаҿ ҳа­
неиқәшәа, иахьа ахәбатәи абригадаа аҭагалара иалагоит,
унабжьысны аизара рзыҟаҵа ҳәа насыдиҵеит.
Усҟан уажәеиԥш амашьынақәа ыҟамызт, сынҽыжәлан,
ахәбатәи абригада аҳабла сналалан, избақәаз сразҵааит
абригада аус абаруеи ҳәа, Хабыгә Иқьаԥҭа аҟны амхы иалалеит анырҳәа, уахь сҿынасхеит.
Хабыгә Иқьаԥҭа аҟны саннеи, аколнхара иаҿарҵаз
ачалт гәашә ҿан, ӡарҵәила иҿаҳәаны. Сынҽыжәҵын, аҽы
аӷәра агәашә иалҳәҳәоз аҵәы инахаршәны, наҟтәирахь
иамаз ахҵысҭа сынхалеит. Ахҵысҭа санықәгыла, Хабыгә
иуаџьаҟ ашьапы қәацәӡа аҟәынџьра илҳәҳәауа иахьгылаз сылаԥш нақәшәеит. Ауаџьаҟшьап иалҳәҳәоз ахаҳә
дуқәа руак сызқәа инықәҳазшәа, ахҵысҭа снықәтәеит.
Ала­дахьҟа санынаԥш, Хабыгә иказарма иахагылаз алҵла
еим­ҿаԥа ду ажәытәтәи аԥсуажь ҳәа изышьҭаз акәын, аӡахәа
еилажәжәаны, уаҩ дахьзымнеиуаз ажьымжәақәа гьало
иахьаҿаз сылаԥш нарықәшәеит. Убри ал иаҵагылаз аказарма ду аҟны Хабыгә ииааӡаз иԥҳа данааишьҭуаз ажәлар
еикәшаны итәаны, ақыҭан раԥхьа идыргылоз аиҳабы Мыс­
ҭаф Аҟәсба аҵәца аанкылан, Расым, уара уҷкәыноуп, аха
асасцәа бзиақәа ҳҭоуп, ткәарчалаа, ишахәҭоу пату ҳаз­
рықәҵа ҳәа ҭамадас саналихуаз акәушәа ахәыцра сын­ҭа­
нагалеит: Мысҭаф иажәа данаалга, ткәарчалаа раԥ­хьа игылан иааиз Арыш Араԥ ибжьы аасықәиргеит, дад, ҳҭамада,
хәыҷӡак аӡырҩра ҳзыҟаҵа, асасцәа ҳганахь ажәа­­қәак
ҳҳәар ҳҭахуп ҳәа.
Сара шәӡырҩы ҳәа аҳәаха соуаанӡа, убри ачараҟны
итәаз ҩышәҩык иреиҵамызт, амҵ ԥыруазар амҵәыжә­ҩа
абжьы уаҳаратәы аӡырҩра ааҟалеит. Абри ашьҭахь аԥшә­
ма иԥҳәысгьы иаргьы шәаарыԥхьа ҳәа Араԥ ибжьы ааир-

геит, Хабыгәгьы Бабцагьы ааин Араԥ иҿаԥхьа иаагылт.
Абри инақәрццакны Араԥ идтәалаз аҷкәынцәа ԥшьҩыкхәҩык афырҳәа иҩагылан, ашәахь инеин Хабыгәи Ара­
ԥи ахьыҟаз ашҟа рҿы рханы, ршьамхқәа нарсны иаагылеит, амаҳәгьы урҭ дрылан. Аӡырҩра шыҟац иҟан. Араԥ
ажәа иҳәарц иҽаназик, Хабыгә имуит: «Иҟалозар, абарҭ
аҷкәынцәа гыланы ртәарҭаҿ инеин итәааит, ииашоуп,
ҳаԥсуара аҟны ажәытә иҟарҵауан, аха иахьа иаҟәыҵ­
хьеит», – иҳәан, иажәа аахиркәшеит.
«Иашоуп, ари иаҟәыҵхьеит!..» – ана-ара абжьқәа аагеит. Араԥгьы иҩызцәа шәтәарҭақәа рахь шәнеи ҳәа
на­реиҳәан, досу рҭыԥқәа рышҟа инахынҳәит. Иаргьы
ацәа­жәара дналагеит. Ибжьы, ашьха-каԥкаԥ ашәарыцаҩ
данабалак, ашәарах ргәырҽаннаҵарц азы абжьы иарго, ахрақәа ишырныҩуа еиԥш, ҳахьтәаз акаҩ-акаҩҳәа
иҩныҩны, ашҭа иқәыҩуан. Сара уажәы ахҵысҭа сахьықә­
тәаз исаҳауазшәа збон...
Хабыгә иҽыҩ аҽыбӷаҟаза Миха иазыҟаиҵон, Миха
иҷкәын Ақсентгьы убас дҟазахан, дақәтәан Аԥсны аҽы­
рыҩраҟны аԥхьахә анига, Хабыгә иашҭа ҽы-чаразла ицә­
ҟьаны ианыҟаз сыла иаахгылеит...
Абас ахәыцрақәа сызлаз саарылҵын, ахҵысҭа сналбаан, амхы аган аҟны иҟаз амҩапа снанылеит, Хабыгә иԥ­
ҳәыс Бабца Чапеи сареи иҳалҳәахьаз сазхәыцуа хьынҭыџь
сышнеиуаз, Хабыгә иашҭаҟны радла иавеиҭаҳаз аҵәа
дуқәа снарыҵагылт. Ихьыхәауа аҵәа рҿан, амахәқәа
шьҭа­гыланы. Ҵаҟа иамҵаԥсаз хыхь иаҿаз аҵкыс еиҳан,
ашхырцәаӷь рхаабыцуа... Урҭ ракәын «зыԥсы ҭаз» ҳәа
анкьатәи ашҭа иқәубаауазгьы – Аԥсныдгьыл жәытә-ҿатә
алахьынҵа угәаланаршәон... Реиҳа иарҭыз ҵәак аашь­
ҭысхын снацҳаит, аха исзылбаамдазт, искызгьы сыз­
камыжькәа, ус сышнеиуаз, абригадаа шьыбжьон ҳәа итәа­
ны рыԥсы ршьон, какалкгьы ркуан, снарыдгылт. Санырба, бзиа жәуит сҳәаанӡа, бзиала уаабеит рҳәан, иҩагылеит.
Уанхәа лыԥсы ҭазаап, ҳакрыфара уақәшәеит ҳәа лафкгьы
аасылырхит.

– Шәтәа!.. – сҳәан, ианынатәа, саргьы ԥҳәҿаҳәарак
саахан снықәтәеит. Амаҷар рыман, аҵәца иҭыԥауа, иааган иаасдыркит. Сара сгәы иҭан сынтәатәи шәаарыхра
чарала, гәырӷьарыла ишәфо ҳәа сныҳәап ҳәа, аха раԥхьа
сҿы ус амҳәеит: – Уԥсаҭа бзиахааит, Хабыгә... – сҳәан,
инхысҭәалеит.
Ш Ә А Р Ы Ц А РА
ЕРЦАХӘҞА*
1919 шықәса азын аҭараа зегьы, шамахак акәымзар,
ҳарахә еиланы Шьоудыд ашьха, Шьакәкәеи Ду Аџьма Гәа­
раҭа ҳгылан. Агәыԥ еилаз ҳарахә, уасеи-џьмеи, ҩ-нызқь
иреиҵамызт. Ауаса рҭыԥ хазы иҟан, аџьма – аҩеи аӡари
– хазы, абасала ишан. Урҭ дасу избашаз ауаа ирыдын:
аџьмахьшьцәа хазы иалхын, ауасахьшьцәа – хазы, аҭыԥ
аиҳабы ҳәа хазы далхын, аҭыԥ амаҵ зуаз – хазы. Егьырҭ
иаанхаз, шәарыцара здыруаз шәарыцон, уаҳа ӡәыр дынхозар, ихы дақәиҭын, џьара цхыраарак амҿы-амца азы
иахьаҭаху ҟалар, дацхраауан.
Абра иҟан акыр збахьаз, акыр здыруаз аиҳабацәа
бзиақәа. Ҳгәыԥ иалан рырахә рыман иара убас ажәа­бжь­
ҳәаҩ ҟазацәа даҽа ҩыџьа: Ҭоумышьынтәи Гәҭар Аҳмаҭ,
Кәтолынтәи Лашәриа Ҭарашь. Ашьха ҳкылсижьҭеи рацәак
ҵуамызт, амшгьы каххаа иҟан.
Ҽнак, шьыбжьышьҭахь ҟалахьан, Басариа Маҳаиди, Зарандиа Мамиеи, Быҭәба Тариали, Кәыҵниа Махьали еицны
инеит аҳауа азыҳәан. Арҭ анырба, пату рықәырҵеит, ауха
ашьтәа рзыршьит, наҟ-ааҟ ажәабжь бзиақәа рҳәон. Аҭараа
реиҳабацәа, усҟан азы хар змам ҳәа ирԥхьаӡоз, зегьы уа
иҟан: Шьаабан, Кыҷа, Есҳаҟ, Даду, Бинагә, Ҷыта, Шьааб уҳәа,
иҵегь инеиҵбацәазгьы ыҟақәан. Арҭ уаха шаанӡа алакәқәеи
*

Абыргцәа Иарцахә, Иырцахә, Иерцахә... ҳәа зҳәоз ыҟан.

ажәытә ажәабжьқәеи ахьырҳәоз сара, смаҷын, ачхәраҵа сы­
латәан сырзыӡырҩуан. Дара еицлабны ирҳәон.
Басариа Маҳаид адунеи дахьымцацыз абыкәыз, акыр
дныҟәахьан, аҳәаа нхыҵ, ус иҳәон, сара сахьыҟаз изба­
қәаз ҳәа – акамбашь аҵаҳәамкәа, ацә аҵаҳәамкәа, ԥшькәрык аҵаны, акәаҭанақәа ҩба ацраҳәаны, аӡәы заҵәык
дақәтәан ицәаӷәон ҳәа.
Абри ашықәсан, ара ашәарыцаҩцәа иҟаз, шәарыцара
ҳәа ҳрыман ицон, дара иршьуан, ҳара аагара ҳуалын.
Шьхабжаҳәра инахысхьан, абчараҳ Селаҳ дҩеит, ашьха дшәарыцарц. Ҩахаҟа иԥсы ааишьахьан, ахаха рзы
агәыԥ ахьеилатәаз ус рҳәеит, иаха ԥхыӡ бзиак збеит,
уаҵәы Ерцахәҟа шәарыцара сцар сҭахуп, ҩыџьаҟа аҷ­
кәын­цәа аашьҭыхны ҳәа. Селаҳ ас аниҳәа, агәыԥ даара
еигәырӷьеит, избанзар, уи шәарыцара дцар, аки-ҩбеи
мшьыкәа даауамызт, ирдыруан, ибзиоуп, иуҭаху аҷкәын­
цәа га ҳәа иарҳәеит. Нас иара даацәажәан, Алмасхани Расыми ҳамҩаныфа шәырхиа уаха, уаҵә шауа ианалагалак
ҳцаратәы ҳәа наҳадиҵеит.
Алмасхани сареи ҳгәырӷьаҵәа, ауха ҳҽеибаҳҭеит,
ашьыжь, зегь шыцәаз ҳҩагылан, шәарыцара ҳәа Ерцахә­ҟа
ҳцеит.
Аӡӷара ҳанылбаа, аӡы, асырӡ иӡыҭыз акәхап, даара
идуун. Ашәҵла иашақәа хықәгылан, иреицәашәа иҟаз
акы ԥҟаны идәықаҳҵеит. Аԥынҵа нырцә инықәҳаит, аха
иаразнак агәҭа ааԥҵәан, иагеит. Уи аҵкыс ишәпаз да­
ҽакы ԥҟаны иҳашьҭит. Уи азымгакәан инхеит, аха ҟьаԥҟьаԥ­ҳәа аӡы иӡаасылоит. Селаҳ ҳаидарақәа аашьҭихын,
дықәԥала-ықәԥалауа днықәсит, аха уахьықәсуоуп иу­
ҳәаша, уналашәеит – уҟәыбан уагеит ауп. Алмасхани сареи ҳнеихәаԥшит.
– Уара, шәымшәакәа шәықәс!.. – иҳәан, нырцәынтә
илабашьа аԥынҵа кны, ахы ҳара ҳахь ирхханы, ишьапы
нарҭбаан ацҳа даақәгылт Селаҳ.
Алмасхан днықәԥала-нықәԥалан дышнеиуаз иҽаниз­
ным­кыла, дыԥеит Селаҳ иахь. Шьамхы иаахысуа азы

дна­­лаԥалеит, аҟыԥҳәа Селаҳ илабагьы днамҵасны икит.
Селаҳгьы дааицхраан, наҟ днырит. Сара снеихан ацҳа
сшьапқәа нахшьны снықәтәан, снапқәа неиҭаго, сықә­
ҳәазауа, сеимаақәагьы аӡы рҭалеит, аха сырит.
Ауха, цәыкьа, Аҳаԥшь ҳкылсит. Уаҟа џьара ԥхьарҭак
аман, рацәак иҭбаамкәан, ҳамаҭәақәа нышьҭаҳҵеит. Нас,
абра џьара аӡы амоуп ҳәа, ҳиман ҳаҩара дук днылалеит, Џьыссара Амыҟә ҳәа иахьашьҭоу иҭаԥшуа. Ҳахьцоз
ахаҳә дуқәа еилажьын, убжьаҳар – уахьзыбжьымҵуазгьы
убарын. Ус аҳаҩа аҵыхәа аҟны ҳнеит. Ӡык аауеит, аха
афеергьҳәа аԥсы ҭоуп, ҿамҩакгьы узымжәуа, убриаҟара
ихьшәашәоуп.
– Ари Аҳаԥшь абраҟа ада ӡы амаӡам, абри грас иамоуп,
мамзар егьырҭ раасҭа ара ашәарах еиҳа иаанахәоит, – иҳәан,
уарцак аахиҵәан, аӡ хәыҷы инеиуаз ачычхалеи неиҭеит.
Уаҟа ҳамҭак ҳаԥсы ааҳшьеит, нас ҳаԥхьарҭахь ҳхынҳәит.
Алмасхани сареи ҳхарҵәы зҭаҳҭәаз аҳаҭа ҭаҳарцәхьан,
аӡахьы ҳааны азна рҭәны иаагеит. Ашьха уахынла ӡыда
иҟалом...
Ауха ҳаԥхьарҭаҿ ҳаҟан. Ашьыжь, какалк анааҳк, ҳима
ахрахь дцеит. Зынӡа аҵәца аҟны ҳаннеи, шәара абас, нада-аада, Дауеи Иҳәыш иахьаду шыҟоу шәца – ашәарах
шәым­бар ҟалом!.. Ихараны шәымхысын, ари ашьха
дгьыл шәажьоит, атәыҩеи алымҳаи жәбауа ианыҟалалак,
шәреихс ҳәа наҳаиҳәан, иара ахра ҵәца дазцеит. Данцоз:
«Из­дыруада, хысбжьы шәаҳауазар, ма трышә асбжьы,
абра ҳахьеиԥырҵыз шәааины сышьҭа шәықәыл, сышь­
ҭамҭа жәбартә иҟасҵоит», – иҳәан, днаҳԥырҵит, ҳаргьы
ҳааҳәны иахьҳаиҳәаз ҳцеит.
Даара акыр ҳнаскьахьаны, дәаӡа наарак аҿы аби-бӷа­
џьмеи жәохәҟа шеицыз аабеит. Рааигәа ҳнеирц ҳшаҿыз
каԥ­каԥк ҳаагәанаҭан, аршәаа иасит, ҳашәарахқәагьы ахь­ца
ҳамбаӡеит. Иҟаҳҵоз... Амра кыдшылеит, ҳажә­цәеи­маақәа
ҩан, ҳшьапы ркит. Иҳашьаҳхыр, ахаҳә ҳшьапы ԥнаҟон.
Аӡба ҳакын, ишырҳәо еиԥш, аԥсра ҳалагеит. Ҳҿы еималан,
ҳзымцәажәо аҟынӡа ҳҟалеит. Нас ҳашьҭахьҟа ҳгьежьит.

Ҳшааиуаз, уа џьара хаҳә-гәаҩа дук аӡаҩа ҭаханы иа­
хьыҟаз ҳақәшәан, ҳажәцәеимаақәа ҳарԥсааит, аӡгьы хәы­
ҷык ҳҿаҳҭәан, ҳаахьшәашәахеит. Устәи Селаҳи ҳареи ҳа­
хьеиԥырҵыз ҳааит, ахәларагьы рацәак агмызт, ҳаԥш­ны
ҳаатәеит.
Ус ҳаштәаз, аҵәца ахахьы атрышәбжьы геит. Ари Селаҳ
иоуп ҳҳәан, ҳкыдлеит. Такәы ҳанхала дааҳԥылеит, еидарак даҵан, удырҩатә еиӷьхааит ҳәа, ишаԥу еиԥш, ҳасақәак
наиқәҳаԥсеит. Аха дзымцәажәо, иҿы еибакны, аӡба дар­
гәаҟуан, иеидарақәагьы хԥаны иҿаҳәаны уаҟа ишьҭан.
Бӷаџьмак ишьызаап, ахахәдеи, амгәа ҭыхны, ацәеи хазы
иҿаҳәан. Ашьҭахьтә шьапқәа – хазы, аԥхьатәиқәагьы
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 14
  • Büleklär
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3514
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2310
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3570
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2348
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3537
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2167
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3570
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2425
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3581
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2351
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3467
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2265
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3458
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2227
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3603
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2417
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3680
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2380
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3633
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2283
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3667
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2424
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3669
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2384
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3616
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2515
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3655
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2355
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3674
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2359
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3741
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2306
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3786
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2433
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 4948
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1744
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 5218
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1647
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 4455
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1777
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 4447
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1888
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 4875
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1959
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 4193
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2153
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 4311
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2116
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3254
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2426
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3288
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2203
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3277
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2267
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа - Заур Быҭәба. Актәи атом - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 2526
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1762
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.