Latin

Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 31

Süzlärneñ gomumi sanı 3475
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2560
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
Ҩ-ҽык реидара зқәаҳҵаз ҳҽы уаҳа изымцо игылеит. «Иара
иоуп изхароу!» Арахә ангәамҵ, амла ианакы, ӷәара-пара еихеит. «Иара иоуп изхароу!»
– Иԥхьац, аӡарақәа ҳцәынхар иӡуеит!
– Изхарада иӡыр!
– Унеи сымҳәеи!
– Саб уоума, усықәҵәҟьан анахь скоуцо, арахь скоуцо! –
сылабжышқәа ҩхаҟәҟәалеит.
Ҳалбааит аҭыԥ ҳаргылараны иахьыҟаз. Адырӡра гәаҵаӷара
иҩеиуан. Аҵаҟа арҩаш аҵсуан. Ақәашыр­пыҟҟара иалагеит.
Ихьшәашәаӡа иасит аԥша. Иҟалап, ауаҩы имам цәалашәарак
рымазар арахә. Шаҟантә иҳасхьаз ақәа, аха аџьмақәа ақәа
аура ианалагалак, рыбӷақәа ырхәан, ашьшьыҳәа ишаҵагылоу
иаар­хыргон. Уажәы аилагьежьра иалагеит. Икыдхаҽа аҿаа­
нахеит ақәаршҩы. Ауапа зшәымыз Маҳмуҭ деи­лысит. Иааулак аҭыԥ аргыларазы аҵәҩанқәа аҳарсит. Иӡлачыз амшьамба
сара сахан исзышьҭымхит, азхык ахарԥаны егьирахь даниаслак, ишьҭихыз ахы аԥша иахнажәон. Дгәамҵуан. Аҟәҟәаҳәа
аҿаанахеит акырцх. Ақәыџьма рылалазшәа ӷәара-пара еимпит
арахә. Ашьацмеиԥш адырӡыбӷьы кылнаҵәон акырцх. Хыҵа­
кырҭа змамыз аӡарақәа ҟаа-ҟаауа игьежьы-гьежьуан. Идыдит, имацәысит. Аӡә иаҳҳәоз егьи иаҳауамызт. Ирҳаны арҩаш
ахь илбааз арахә арҩаш хыҵны ирыжәлеит. Акырцх иарчалан икаҳауаз аӡа­рақәа акы аашьҭиԥаауан, ианимпыҵаԥслак,
уи нышьҭаҵан даҽакы наигәыҵаиҳәҳәон. Анаҟә лашь­цара,
акырцх, арҩаш ашьҭыбжь, аӡарақәа реибар­ҟаара… Еилырганы исма­ҳаит ииҳәаз.
– Уара уоуп зегьы зхароу, уара!

– Икоумыжьын аӡыс!
– Иԥсхьеит!
– Аџьмақәа ԥхьац!
– Аџьмақәа арҩаш рыжәлеит. Аӡарақәа нурҵәеит! Уара,
уара инурҵәеит!
– Уҿы еихакы!
– Уаҩҵас иҳәа!
– Аџьма ԥхьац! Аӡыс шьҭых! Аҽы умышьҭын!
– Ухы еивысит, ухы!
Анаҟә дналызбааит. Дааиуан сышҟа. Саԥхьа икар­шәыз
аӡыс ҵәаа-ҵәаауа аԥсра иаҿын. Дааиуан. Аигәышә икын.
Иблақәа снархыԥшылт. «Сишьуеит!» Снеиҭаԥеит. «Иишьыз…
Егьи аҳаҭгәын… Иахьыз­дыруаз азыҳәан сишьуеит!»
– Умааин! Умааин! – Исымбаӡеит ашәақь аныс­хысԥаа.
– Икажь ашәақь!
– Сушьуеит!
– Уеилагама?!
– Уара уоуп аилага! Умааин сааигәара!
– Унах, унах ашәақь! – инапы аҿааирхеит. «Исыми­хит, сишьит!».
– Уеиҭамҵын! – ихаршалан снацәа ҩаҵаскит.
– А-а! – даагьежьы-гьежьит. Даҿахеит ашәақь аԥынҵа.
Сҵыс-ҵысуан. Снацәа аҵакын.
– Уеила… уеи!..– ибжьы ихәлашәеит. Импыҵ­шәеит аигәышә.
Ихы анаалаирҟә: «Ишьҭихит, дсысуеит!»
– Ишьҭумхын, схысуеит! – иҽырхәан иҩнапык рыла ихы
еимлагәа икит. Исықәлашьцеит. Сқьыџь­қыџьуеит. Скаҳауеит.
Снаскьо-снаскьо, шьҭа дсыхьӡом ансгәахә слаҵҟьан сыҩит.
Скаҳаит. «Дсыхьӡоит!» ԥшьынаԥха сдәықәлеит. Сеиҭакаҳаит,
сеиҭагылеит… Сҽасҭеит алашьцара…Аибашьра еилгахьан. Уаҳа ашьа рылаломызт аӡыхьқәа.
Иҵыкка, иҭынчӡа ашьхақәа ирхагылан ажә­ҩан…
Имшаӡои, иараби, ианбанӡалашьцоу абас! Ақәыџь­ма
ашьапхыцқәа ирымпыҵамшәарц зшьамхы зҽазыр­газ ашәа­

рах еиԥш, сгәыҭҟьа-ԥсыҭҟьаха, сҽадыр­ҟәыҟә­ла аԥса ашьапы
садтәалоуп. Сыхьҭашьын, сыци-сышәи еихамгыло, аҟәара
сеиҵасуеит. Сыб­лақәа иахьынӡарылшо ихтуп. Башоуп, алашьцара рхаҳалан ирхтәалоуп. Шьхатәылан аҵх лашәхарц ианалага, убриаҟара ижәпахоит, унапы уааҩахар, унахьысыртә
ажәҩан лаҟәны иухаԥаз џьушьоит. Ацәа сымԥынгьы изы­
қәымлеит. Сылацәа нҭаар сыбла иаахгылон: аҳаҭгәын, акырцх,
аӡарақәа… Маҳмуҭ иблақәа… Адыхҳәа сыҭрысны сцәыр­
ҳауан.
Сыԥсы еиқәнархеит ҳәа зыгәра згаз ашәақь сым­пы­ҵар­
ӷәӷәа искуп. Сшәара схымҵыц. Сизхәыцуеит. Даҽа шәаракгьы
ҿыхоит сгәаҿы – амшәқәа рыцә­шәара. Уи самҽханакуа, Маҳмуҭ
ицәшәара схашҭны, игәыҭҟьагаха исыжәлоит. Ихьарчхьарчуа афасара илаланы иаауашәа саҳауан, аблақәа кәеи­цеиуа
сынхыԥшылазшәа збауан амшә. Ашәақь уажәы-уажәы иаасырххон, схысыр – амшәқәа сыршәауан, аха ахысыбжь иаҳар
иара сиԥшаауан. Аҵх ашарахь инаскьаанӡа, ахәқәа ирықәыҩ­
ны, слымҳа ҵнахуан иҿыҭбжьы: «Панџьа-а! Панџьа-а!»
Акакан ацәеиқәаҵәара ианҭыҵуеиԥш, рхы-рҿы хтуа,
алашьцара иагәылҵуан, иахантәарак аԥсцәаҳа иҩызаха,
игәыҭ­ҟьаган исхагылаз ашьхақәа. Урҭ рхыцәқәантә илбааны,
ацәылашара аалалеит са­хьылатәаз абна еимаҳара. Макьанагьы цқьа сҽыс­зеиқәымкыц – сшыхьҭшьыц, сеиҵас сқыџь­
қыџьуа, сыхьҭшьуеит. Ашьха ахықәцәан еиқәшәы иқәыз асы
ықәцырцыраауа инықәԥхан, ихахаӡа иҩахыԥхеит амырхәага.
Сылаԥш нақәшәеит, ахра ҿҟьараҿ ахаҳә еиҟәԥара дуқәа
иаарывҵын, амра ашәахәа аҽаҭан иаақәгылаз ақәасаб. Икаууа иԥарц аҭахушәа, ахәда ҭҳәа, иаахарахаԥшит. Сыблақәа
сзаҟәыҭхом, ас иааигәаны исымбацызт ақәасаб. Сыԥсы ӡа­
ны ашәақь аашьҭысхит. Снапы нахьысшьит. Агәыцә зныз
амҿы хәхәаӡа ишьшьан. Иаахасырҟәалан сынҭаԥшит, анышә
ҭашьыхаа иҭәын. Сыблақәа сзаҟәыҭхом ақәасаб. Ис­хыҵ­уам
сыхьҭышьра, сеиҵасуеит ашыӡ сыхьызшәа. Ис­шәыз шынеи­
бакәу еилабааӡан. Иаа­ҳәыгәраны иахьыҟаз адәҳәыԥш­рахь
сынцәырҵын, сымаҭәақәа сшәыхны амра иасҭеит. Сахь­
ка­ҳауаз сшьамхы анцәыжәжәа, ашьа иалжжыз адҩалан,

ицәабахьха иадхалан иҟан. Ахмаҷыр смаҟа иад­ҳәаламызт.
«Шықәса хынҩажәа ашьха ӡыхь снаржә­уан, уажәшьҭа уара
игала ашьха», – иаасгәалашәеит даду Нестор уи ахмаҷыр
ансиҭоз исеиҳәаз. «ԥхын­ракгьы ашьха исызныҟәымгеит. Иара
ихы кны иҽа­наалаирҟә, сышьҭахьҟа саныҩ, раԥхьа сахькаҳаз
исымӷшәеит хымԥада. Уаҟа икаршәуп, аха избода? Иӡит.
Ишԥаиасҳәо даду Нестор санибалак?» Ақәасаб, сгәахы ԥжәауа,
инаҳәы-ааҳәны иҽырба-ҽырбо, азқәа амырхәага ақәнарԥхон.
Ҿыҭбжьык газшәа слымҳа иааҭасит. «Сиԥшаауеит. Сцалап!» Ажәжәаҳәа сҽааи­ласҳәан, снаҩс, аладаҟа иҟаз анаара
снаҿалеит. «Ҳанаауаз амҩа ҳацәхҟьар ҳәа дшәон Маҳмуҭ. Ус
анакәха, мҩакоуп иҟоу. Убри амҩа анысзымԥшаа – сҟьалоит,
сыӡуеит. Знык ҳахьеиҭаҵыз, ҳҭыԥ ахьгы­лазынӡа сызнеир, нас
амҩа шиашаз илбааган аҩныҟа, агаҟа». Ахәы азқәа ладеиҩадеи сықәсны сеимдауа, исыԥшааит ицәӷәыхаа иқәдан
игаз амҩахәасҭа. Ақәаршҩы иқәнаӡәӡәаан, ҳаԥсаса рышьҭа
аныҵ­хьан. Аха снаскьацыԥхьаӡа аџьмақәа ахькыдҳәылоз,
иахьыԥхьасцоз аҭыԥқәа бауа, ҳазлааз амҩа сшақә­шәаз агәра
анызга, ишсылшоз сласны сдәықәлеит. «Аҩнынтә ажәытә ҳҭыԥ
ахьгылазынӡа хаха-хымш ам­ҩа ҳақәын ҳанаауаз. Аха ашьхнылара иаҳа иуа­даҩуп, ашьхыҵра аҵкыс, насгьы арахә раацареи, аӡәы имацара данцауеи еиԥшума…» Сгәы сырӷәӷәон.
Аԥхӡы схьыҵәҵәон, сгәы ҭыҵны ицо еисуан. Убас сышцозгьы,
саԥхьаҟа ишьҭоу амҩа азхәыцра сԥырҵуамызт. «Ажәытәтәи
ҳҭыԥ аҟнытә, амыждараз, иацы ҳаиҭаҵны ҳахьцазынӡагьы –
мышныҟәа… ԥшьа­ха-ԥшьымш ныҟәа ахьыбжьоу анаӡара!...
Исцәыхә­лан даҽа уахык ашьха аршара ансықәшәа!..» Уи аз­
хәыц­ра мацарагьы – гәыҭҟьаган. «Сшәақь ла­бажәк иаҩызоуп
уажәшьҭа». Сныҟәашәа аамԥсахӡакәа схыҵит хәык, аиҩхаара
сҩалбаан, сыҩкыдлеит даҽа наарак. Мыцхәы иҳаракхон
исыԥгылоз ашьхақәа, мыцхәы иҵаулахон сызҭысуаз ахы­
лаӷьарақәа. Сшьамх­қәа кәадахоит, сгәи-сыԥси еивҵахоит,
сыԥсыԥ сызхом… «Дсышьҭаланы даауазаргьы уажәшьҭа
дсыхь­ӡом, сизыԥшаауам». Сыхәжәар ҳәа сшәан, сыԥсы ааи­
ҭаскырц снатәеит сахьыҩхалаз. Ашьхақәа ууаууаӡа исхагылоуп. Нахьхьи, ашаха шкәакәеиԥш икнаҳау арҩаш, аарла

ашьҭыбжь ааҩуеит. Ҭынчроуп. Аԥхӡы сыларбо ихьшәашәаӡа
инасит аԥша. Сгәахы ҿкаауа, иацы ашьыбжьон аахыс аҿаҵа
шысымфац аасгәаланаршәеит амла. «Ҳахьеиҭаҵыз аҭыԥ
аҟынӡа сзынаӡар, аҳаԥаҿы иҵәахуп ашә зҭоу аҳаҭа. Уа иаан­
ҳажьыз аџьма амшә иафахьазар акәхап уажәшь­ҭа. Иахьа
Маҳмуҭ ҽыла дааны инеигарц акәын аџьмагьы ашәгьы». Суапа ааиҵысхын снықәиеит. Хәыҷы-хәыҷла сшьараҿ сааиуан. Сыблақәа анаахыз­ҩалак саԥхьа иаагылон: Аӡарақәа…
Ақәаршҩы… Акырцх… Ҳаилагьежьра. Маҳмуҭ иблақәа… Ашыр­
ҳәа сынхықәтәалеит. «Сишьыҵә­ҟьозмашь?» Ҭаха снаҭомызт
абри азҵаара. «Иаха лацәааихьшь ҟасымҵеит, снықә­иар ацәа
сагоит». Суапа ааиласҳәан, амҩа сықәлеит.
Саԥхьа хәы ҳаракыраны саныҩхала, иаала­ҟәыра­ны ҳаҩа­
рак сынкыдԥшылеит. Аҳаҩақәа, абӷаларҭақәа, ахаҳә дуқәа…
абан адәҳәыԥш, аԥсаса аџьыка ахь­раҳҭоз. Абар, шьыбжьонла Маҳмуҭ ихәы ҟаҵаны иахьизаазгалоз. Гәырӷьарак насылсит, исызгәакьаха­хьаз аҭыԥқәа анызба. Нахьхьи, аиҩхаақәа
ршьапқәа ахьааиԥыло, анышә ахьижуаз, иуапа ахьҭаирӡыз…
Иаасызцәырҵыз агәырӷьара насыхҟьа ицеит. Уахь сымԥшуа,
схы шхаз ҳҭыԥ ахьгылаз сҿынасхеит. Ахәышҭаара ақәаршҩы
иқәыӡәӡәаа иагахьан. Ахәда ҵыблааны, ахаҳәтә хчныза иахагыламызт ачхьынџь. Иаасгәалашәеит, ҳанышьхнылаз аҽны,
аибашьра ҟалаанӡа, абраҟа саныхьчоз исҵәахит аҳаԥаҿы
ҳәа Маҳмуҭ ачхьынџь аниԥшааз. Уи ашьҭахьгьы, иҳәалон
агантәи иҟаҵаны, иабацәа рҭыԥ аҟны иаирсырц ишааигаз
убри ачхьынџь. Аҳаԥаҿы сеимдеит, аха исымбеит ашә зҭаз
аҳаҭа. Акырцх иҵанацалоу, ишын­ҳажьыз анаба, агыгшәыг
аԥсы рыцәнагарц иҭалоу, сахьынҭалаз аҳаԥаҿы иҭатәан
аџьма. Сшабаҵәҟьаз игәкы-ҵәыкуа аҟаара иалагеит. Аҳаԥы
инҭысцеит. Ашьапы чын, изықәымгыло икәылԥаауа иацран.
Ҳҭыԥ анахагылаз еиԥш ишыҟац иҟан анарқәа. Снықәиеит.
Ргәы каршәны аԥшеи амреи рыҽрыҭаны игылан ашьхақәа.
Ҳаицыхьчара амшқәа акакала исгәала­шәон, нас сыхшыҩ саманы ицон аҩныҟа. «Саб хымԥада дхынҳәхьеит уажәшьҭа. Егьа
деигәырӷьеит рахә гәарҭак снапы ианҵаны хьча-ҩызас ашьха
сшы­ҟоу Нана ианиалҳәа». «Рахә гәарҭак, хьча-ҩызас…» «Изе-

изцамашь Маҳмуҭ, арҩаш, акырцх еимнарпыз аԥсаса, арҩаш
акыр агамашь… Аҩны сахьнеиуа саб, даду Нестор, нахьхьи иаансыжьыз арахә, араҟа иаан­хаз аџьма… Исхароузеи, сишьуан. Сишьыҵәҟьозмашь? Усшәа избазар саншәа? Исԥырҵуам:
аӡарақәа, акы анимпыҵаԥслак инышьҭаҵаны даҽакы ааигәы­
ҵаи­ҳәҳәоит, дгьежьы-хынҳәуеит. Исхыҵуам: аӡар ры­ҟаабжь,
иара ибжьы: «Иумышьҭын арахә, урхыкәша, еимпыр акырцх
иаҳагьы иннарҵәоит!» Сара сыбжьы: «Уара уоуп зегьы зхароу,
уара инурҵәеит!» Сыбла иаахгылоит: ала иаанагаз арратә
шәыра, асолдаҭ имагә. Исгәалашәоит… «Ишԥарасҳәо саб, уара
ухаҭа ухьчатәуп ҳәа исхыччоз Амина…» Исымбаӡакәа сын­
ҭаҳәахаа ацәа сагеит…
Сԥынҵа иҵарӡа акы нҭасит. Мчыла ацәа саалҵит. Алҩақ
сналаԥшит. Саахықәтәалеит. Иҟалаз сзеилым­кааит. Ахәыш­
ҭаараҿы амца еиқәын. Сҩаҵҟьан санаа­наԥш, аџьма цыркь
ҳәуа иахьылаз дадгылан Маҳмуҭ. Иҟасҵара сзымдыруа саашанхеит. «Аиха икызар?» Лабажәк икын. Сшәақь лабажәк
иаҩы­зан. Аҽны­шьыб­­жьон, слаҵҟьан сыҩыр, иԥхасшьеит. Ашь­­
шьыҳәа сҿынасхеит.
– Амшә ишамфаз ауп алакә! – иҳәеит аџьма ахаҭа иеи­
ҳәозшәа.
Сара ҿысымҭӡеит.
– Ашьапы аткьац ианҵазар имԥсыргьы ҟаларын.
Днашьҭалеит икырц. Аџьма ашьапы кәылԥаауа, иҩны сара
сызлацоз амҩахь аҿынанахеит.
– Сара ҵаҟа сылбааны аткьац злаҳхыша ҷынқәак аазгоит,
уара унахьӡаны икы, – агәаҩара дынҭаланы иҿынеихеит.
Сааҭгылан снаишьклаԥшит. Аџьма снахәаԥшит. «Икны ис­
ҭап, нас, сцап». Атәыҩақәа нҭарсны иаа­ныс­кылеит. Аткьац­
қәа рҷаны иманы дааин, ашьапы днахәаԥшит. Аџьма ашьапы ахаҳә иахьԥнаҟаз аҟәада ахьшын. Аӡыхьаҿ инаагеит.
Ашьа аҿиӡәӡәаан, ашьар­гәацә ахьԥҵәаз абаҩ неиқәиршәан,
аткьацқәа адҵаны ирыхханы иҿеиҳәеит.
– Иоужь.
«Уажәшьҭа сцалап».
– Сыԥсы маҷхауа амла сакуеит. Амца фархьқәак нақәыԥса,
сара аҳаԥаҿы сцаны ашә аазгоит, иӡны иаҳфап.

– Ашә ыҟаӡам уаҟа, – сҳәеит.
– Иахьысҵәахыз абара цәгьоуп.
Дышцоз ахәышҭаараҿы днеин, еиҭа иасырсыз ачхьынџь
дҩахан иааҵихит. Амца иақәиҵоз џьшьаны сихәаԥшуан.
Иаасгәалашәеит ҳанышьхныла абри аҭыԥ азыҳәан ииҳәаз:
«Агоспиталь аҟны реиҳа схы самыхәо санышьҭаз абра сааганы сыҟазар, абри ҳӡыхь снахәаны, ҳашьхақәа снарықәыԥшыр,
схьаа зегьы аасхыҵрызшәа сгәы ҟалон». Ачхьынџь нарҳәыаарҳәуа днахәаԥшит. Аҳәызбала иахьблыз ааиӷьӷьан:
– Мышкызны еиҭа ихәарҭахап, – иҳәан иманы дцеит
ҳанышьхнылаз иахьиԥшааз аҳаԥахьы.
«Ашә ӡны ишаҳфалак сдәықәлап».
Ашәха-рҩа иҟьаҟьаӡа сак аамихын, аҳәызба иаха­ҵаны
иныҽҳәеикит. Сара снаскьаны сгылан. «Иара ифаны данцалак,
саргьы изӡып». Ахәша алҵәҵәо, ацәа ахыблаауа ианиӡ:
– Усҭ, – иҳәан иааирххеит.
– Исҭахым!
– Икы, икы саблит.
Иааимсхит. Иӡит иара изыҳәангьы. Амра снахәаԥ­шит, аҭа­
шәарахьы илаҟәуан. Маҳмуҭ аҳаҭа аашьҭи­ԥаан днаҵалеит.
– Ирласны ҳанымца, нахьхьи иаанхаз арахә ҳцәыӡ­­уеит.
Аџьма даԥхьо иҿынеихеит. Иаргьы неишьҭалеит, нас иаангылеит ихьаԥшны сара исыхәаԥшуа.
Сара сымҵысӡо сгылан.
– Уаҵаҟьа, дад, уаҵаҟьа, иаҳцәыхәлоит.
Аидара даҵаланы ахәы дкыдланы дҩеиуан. Аџьма снаҵа­
ҟьеит. Аха иҟан акыр ҵраны, уи ауаҩ иҿаԥхьа исыдыз аара
еилыскаанӡа, цқьа издыраанӡа дызусҭаз иара ихаҭа.
Дааҭгылан, дхьаԥшны ҳҭыԥ ахьгылаз днаԥшит, нас – ашь­
хақәа ршьапқәа ахьааиԥыло аиҩхаахь. Ажәак иҳәомызт.
Ҿысҭуамызт саргьы. Ашьха ҳаҿа­ланы ҳҿынаҳхеит.
Аибашьра еилгахьан.
1965

АЖӘА Б ЖЬҚӘА

А ш ь ха қ ә а р ы л Ԥ ха
Ашьха цәҳәырақәа рахь икаҳцарц, мес хәыҷы аныҩагыла,
ҳаԥсаса еидцала, ҭагаланынӡа ҳазԥырҵуаз ааԥҭрақәа ныжьны, агаҿантәи амҩа ҳанықәла, агәыԥ аиҳабы, зықәрахь инеихьаз абчараҳ Билал ишҳаиҳәаз егьыҟалеит: цәыкьанаҵ, амра
аԥсы шҭаз, ҳаԥсасагьы ҳаргьы ҳаиманы, аԥхӡы ҳгәыдшыла
ҳаҩхалеит Ашә­лашара. Ари – шьхацан раԥхьаӡа иаауԥгыло
шьхоуп. Иара ашьапаҿыҵәҟьа иҵәи-ҵәиуа, ахаҳәқәа ирыб­
жьаҽҽо, ашәах хачыла ииасуеит аӡиас хәыҷы Амт­ҟьал.
Араҟа макьана изхылҵыз аӡиа ахьӡ ахуп уи. Иаанаскьаны,
абахә ҿҟьара иалҟьа иахьыҩҭаҽҽо, ахьӡ хылҩа-ԥсылҩаха
инахыҵны, ашьхақәа инарҿаӡ­уеит. Уинахыс, хьӡы-хьмыӡӷы
ҳәа иара азыҳәан егьыҟамкәа, аӡиас ду Кәыдры иналаӡҩоит.
Агәра згеит, ахьшьцәа ҟазацәа ииашаны ишырҳәоз: ашьамхы аҵамҟәалакәа Ашәлашара изхалаз арахә – уацәымшәан,
ашьха цәҳәыраҿ иҩеихьоушәа иԥхьаӡа ҳәа. Ахьӡгьы уаҩ
дархәыцыртә иҟоуп уи ашьха – Ашәлашара. Иҟазаарын анкьа аамҭак, ашәҵлақәа шшәыр-шшәырӡа, рцәа шкәакәақәа
ирыцрыҵуаз алашара аккара ыҵарлашо, ашьха дара заҵәык
иртәны ианаҿагылаз. Ашьҭахь, аус аузар акәхап аџьунглиақәа
рзакәан; аԥсаса ҳаманы ҳаз­ҵаланы ҳцоз зегьы џьра мацаран.
Урҭ,дгьыли-жәҩани рзымарымажахан, рԥашә шәпа дуқәа алар­
ԥаны, ашьха иакәшаны иркуп. Раԥхьаӡа абраҟа иухьысуеит
иҿыхьшәашәаӡа, уааԥсара ухцауа, игәырҿыхагоу ашьха ԥша-

лас, ухмаҷыр наҵакны унахәоит, унацәа хнаҵәо ихьшәашәаӡа,
ахаҳә еиҟәырԥара иалхәхәа иаауа аӡыхь. Ахьшьцәа ракәым
арахәгьы ирдыруеит, араҟа ианзхалалак, шьхатәыла ашәхымс
ишхыҵыз. Ӡӷьырак рҽалшьны иааҭыҵызшәа, руа-ршәаџь
ыҟам­­кәа инарԥырҵуеит агатәылан аҳәыха рымҭо ршьа зжәуаз
аламҵқәа. Убарҭқәа зегьы рзыҳәан акәхап, аныҳәа ҳаԥ­шьа
иахаԥхьаны ианхыртуеиԥш, арахә зманы ишьхныло ахьшь­
цәа ракәзааит, џьаԥҳаныла еибыҭоу шәарыцаҩцәазааит,
жәытә-натә аахыс абраҟа ашьхақәа рылԥха ҳамазааит ҳәа
ныҳәарҭас изрымаз.
Ашьха азқәаҿы, мӡырхак аҟара дәҳәыԥш иаша­раны иахьы­
ҟаз ҳаныҩхала, хҩык ахацәа иргәыҵамӡо зшьапы шәпаз,
ауарҳал иаҵәа акәыршоушәа, ашыц­ламҭә қашә-қашәо иадиааны, амахәҭақәа хыжәжәа­рахӡа игылаз џьык амҵан аҳәымца
еиқәаҳҵеит. Рыҽԥырхақәа рылапо, ашәаҟьа ргәыдчыла
игәаҟ­хьаз аҽқәа реидарақәа рықәаҳхит. Аԥсаса, реиҳа зымч
злақәаз, абнаандаҿ инкыдҳәыла-аакыдҳәылан, ашьшьы­ҳәа
рҽааизганы икара-уараха иааилатәеит. Сара ихәланы, алашь­
цара адунеи арҭшәаанӡа, ашьха акәаԥрахь сыҩхалан, шьхал­
баанынӡа инҳажьыз ага­ҿаҟа сааԥшит. Нахьхьиӡа еилаарцыруа
иҭатәаз амшын, амра ахьхыҷҷалоз саркьа дуӡӡак шьҭазшәа избеит. Амра акәзар, ахьча икәмызцәа хылԥа иаҟа­раха, иҩежьӡа
сыҵаҟа илашон. Сара амра аҵкыс сҳаракны, сахьгылаз сгәы
ҭыԥраауан. Ианыхәла, иара ажәҩангьы зынӡаск даҽакалоуп
ишызбаз араҟа, аеҵәақәа иаҳа иҭҭәаан, иаҳа ирацәан.
… Аҳәымца ҳакәшаны ҳтәан.
– Уажәшьҭа ус еиԥшқәа ирҟәаҵхьеит, аха ажәы­тәан, сара,
абарҭ шәеиԥш сқәыԥшны, ашьхаҟа саауа саналага, шьхацан,
абраҟа ианхалалак, иныҳәа-ныԥ­хьан, аӡыс ршьуан, аҵла
ашьапаҿы ацәашьы кыдҵан ирбылуан. Акыр ыҟоуп ҳәа агәра
згаҵәҟьоз: «Ашьха­қәа рылԥха ҳамазаааит!» – ҳәа, анцәа иашьапкуан, анцәа дхазымҵозгьы, инеилацәҟәысны, ӡысык
ахәда аахырҵәон, ирфон-иржәуан, – иҳәеит Билал, зԥашә
дықәтәаз аџь ашьапаҿы иҩаҳаракны ацәашьы кыду­шәа, ихы
дҩаханы даҵаԥшуа. Абри анбеиҳәаришь ҳәа дыԥшызшәа,
арԥыс еилыхха, аԥша икәадыруеит ҳәа Билал иззиҳәахьаз

Ҭарсхан аҟыԥҳәа дҩаҵҟьан, икәаталеиуа имаҟа иадкнаҳалаз
иаҳәызба аҿы цырцыруа иааҭкәыцәааны:
– Ажәытәан усеиԥш ҟарҵозҭгьы, ҳабацәа рҵас бзиа шԥа­
ҳарӡуеи. Абыржәыҵәҟьа ӡысык ахы ахаҳкәы­цәаароуп! –
иҳәеит. Ахьшьцәа зегьы иаҳгәарԥханы ҳааибарччеит.
– Ахы ахкәыцәааишь, нас ҳкәамхоз ахантәаҩы уара ухы
иазиуқәо убап! – иҳәеит хьчак.
– Кәацс иуоуа егьыҟам, аха аҳаҭа хуртлар, ҵәыца­қәак
ааинаҳҟьап, – иҳәеит Билал.
Ҭарсхан аҩы зҭаз аҳаҭарҵә ааиган, атәыҩа амаз­шәа, икьат­
рацәӡа иаԥырҳәҳәоз ашьапы ааиртлеит. Ҳахмаҷырқәа наҵаҳ­
кит. Ҳацха мгьалқәа, ҳкәакәарқәа аџь амахәқәа ԥыҵәҵәаны
абӷьы инылаҳҵеит. Билал ихмаҷыр аашьҭихын:
– Шәылԥха-гәыԥха ҳамазааит, ашьхақәа! Рахәгьы-уаагьы
амашәыр ҳацәыхьчаз! – иҳәан, инҭыркәкәааны ижәит. Сара
игәасҭеит, Билал ас аниҳәоз, ажәҩан аҵкыс, амашәыр аҳампал
иалоуп ҳәа ирҳәо иаҳа агәра игозшәа, акы агәхьаа мкӡакәа,
ашьхақәа рахь ҭынч дшыԥшуаз. Уи Ҭарсхан иаҳагьы агәырӷьаччара иланаҵан, ибжьы ныҵакны:
– Ишшаԥасалаха иҟоу кәацк ҳашәҭ! – иҳәан, еиқәышьшьы
аҵх иалагылаз ашьхақәа рахь дыԥшуа, ихмаҷыр иҭаз ҿамҩак
еиԥш инылбааидеит. Ибжьы ныҵакны ишиҳәазгьы, Билал
иаҳаит урҭ алаф ажәа­қәа. Уара ԥхыӡ иубо сара аргама избахьеит иҳәарыз­шәа, иблақәа ыргызмалшәа Ҭарсхан днаизыԥшит.
Иааҭынчрахеит. Ахәырд-хәырд ижаҳәо, иҳакәыршаны итәан,
иԥсҭыхгаз амарда иаркараз аԥсаса. Аџьтә кәаш ҩақәа зықә­
ҳажьыз аҳәымца, акәицқәа аҷҷа-ҷҷа рыхго итҟәацуан.
Сазхәыцуан абри ашьха ахьӡ, срыҵаԥшуан еихышәашәа игылаз аџьҵлақәа… Гәа­лашәарак шизҿыхаз мҩашьо, аҽҳәаҿы
ила­башьа аԥса ныҵақшо, ахәыцра дҭанагалан дтәан Билал.
Ҳара дҳахәамԥшӡо, иара ихала дыҟаны ихы дацәа­жәозшәа,
иажәа рҭынчны, ус ҿааиҭит:
– Уажәы ауаа анхара-анҵыра бзианы иркит, рыҩ­неиха­
гылақәа ӷьазӷьазуеит. Сара схаан аҩны-агәара еихачаԥа анхара иашьҭаз маҷҩын. Хьӡы змаз – арахә-ашәахә рацәаны
ранҵара акәын. Аӡәы ибзар­ӡы анырҳәозгьы, абриаҟара хы

аԥсаса, ауахьад, ашьа­­маҟа изануп ҳәа акәын ишихцәажәоз.
Хаҵарас ишьазгьы ақәыларақәа, арҳәрақәа ракәын. Ҩ-ажәак
еихысҳәаалоит, ҳгәылара, Агәуа Ҷьакәа ҳәа аӡәы дынхон,
арҳәра, аӷьычра ҳәа акгьы илагәышьамызт. Дшәаҵәҟьонгьы
акәмызт, аха, дҟамлои нас усеиԥш иҟоу ауаҩы, дӷьыч акәым,
амҩан дышнеиуа, кашәа­рахк ибаргьы – ишьҭызымхуа? Убас
дыҟагәышьан Ҷьакуа. Аха патус иқәлоз ахаҵа, аӡын, угәа­
хы ҭшәаа­уа еиҩжәаны ианҵаауа, аҵхабжьон Кәыдры дыр­
ны кәацк ааимгар, асы ықәҵны амҩа анаатлак, аԥхын Нхыҵ
дцаны аҟарачқәа рыҽқәа ԥҵәаны ихим­цар. Адгьыл ақәаа­
рыхра заҵәык ҳныҟәгагас измаз, Ҷьакәа ишԥаҟаиҵоз. Даа­
лаган, ашьжьымҭан шаанӡа дҩагылон, абнахь дцон, амхыр­
ҭақәа дырҭысуан, аӡаӡа иҽарганы, деиқәыбааӡа игәылацәа
дырбартәы, агәарабжьара дыбжьысны даагәарлон. Дызбозгьы, хьыӡрацарантәи дхынҳәит, ҳаи, дзеиԥшра хаҵоузеи
рҳәахуан. Изхыс­ҳәаауа, абри аҩыза абзамыҟәра хьӡыс
ишьан. Ир­ӷьычуазеи? Арахә. Дара рхатәы рымамкәа, иазрыц­
ҳаны иҟахындаз! ӷьычра дшыҟоу, иара ихатәы рахә даҽа­
ӡәы, аҵх иҽалакны даакылсны, иӷьычны игон. Усҟан, иара
уи адагьы, ииааиуа-еиҵеиуа итәы имих­уан. Амҩа изкны
икьарахә леиҿеикуан. Дҽуаҩызар дааҽыжәихуан, дшьа­ҟауа­
ҩызар, иан дшаалыхшаз деилыхны, доуижьуан. Уи имаҭәа­қәа
иара ишәим­ҵарада ԥсыхәа имамкәа дауҟахыз, аха, шәым­
бои, гыгшәыграмзи, аӡәы иҵкыс мчыла дахьиааиз ихьӡиԥша ҭнагозшәа ибон. Сқәыԥшраз абри хара сзацәым­цеит
сара ижәбогьы. Саныҷкәыназ сшеилҟьаз, сшыӷәӷәаз атәы
зымҳәо дарбан ҭаҳмадоу! Ҽхәараны ишәыԥхьаӡаргьы, сара
саныҷкәыназ сықәла зықәлаз аӡәы ишьҭахь сгыларц сгәы
иҭамызт. Амч усгьы анцәа исиҭан, меигӡарахда исыман, ашәара
захьӡыз сгәахьы инеины ишԥаҟалоз! Аҟәараӷ анахасыршә,
мархәац бжьатәык азыҳәан сахьгылазгьы сеиҭаҵуа­мызт. Аха
ишәцәызӡар гәнаҳароуп, хьыӡрацара сара сзыцныҟәалоз
Кәнач иԥа Францыз ҳәа дыҟан, мчылеи гәымшәаралеи уиаӡәк
сихәаҵәҟьомызт. Сзыцныҟәоз сҳәаргьы, ҩызарас сара уамак
изызуаз егьыҟамызт. Ҽышькыл аанкылаҩык сиҩызаха сицын ауп, уаҳа акгьы. Сара сакәым, хьыӡрацареи абжьыуаа

ахьын­ӡанаӡа-ааӡоз иеиканша дсыздыруамызт. Цәгьак-бзиак
аҟны ахацәа ахьааиқәшәоз, алабашьа арсра анаԥ­шьыргалак,
Францыз иацлабра, мамзаргьы изгәа­ӷьуадаз?! Алабашьа
арс­ра шыҟаз ус акәын: адәаӡаҿы инеины ихәхәаӡа цәаҳәак
ҩалырдон. Убри ацәаҳәа ушьап ԥынҵа нықәкьысуа уҩагылон.
Уаԥхьаҟа, жәаба­ҟа шьаҿа инахараны, ӡлагара дук аҟара иааргьежьны, ацәаҳәа анын. Уцнапык ала, аԥса ҵарӡа изхаз алаба­
шьа аҽыҩҳәа аҿыҩаурхон. Реиҳа иҵауланы адгьыл иалазҵоз
убри аиааира игон. Алабашьа арсра аныҟарҵоз, ҳәсеи-хацәеи,
хәыҷи-дуи еизаны иахәаԥ­шуан, ныҳәаҵас иршьон, аиааира
згоз рнапқәа изеинырҟьон. Ишысҳәаз еиԥш, убри аисараҿы
Фран­цыз даннеи, нас зегьы иҟарҵоз башан, иеикануаз ҳәа
уаҩ дҟаломызт. Ҭеиҭԥшлагьы деиқәшәан иара. Ижәҩахырқәа
ԥҽаҽаӡа, иӡара еихышәашәо, мфара-мжәра сихәаԥшландаз
уҳәарын.
Уахык, цәыкьанаҵ Кәыдры ҳҩырын, наҟ ахахьы, Аҩыраӡара
шыҟаз ҳҿыҩаҳхеит. Ааигәа-сигәа аӷьычра хьӡы амамызт.
Шьарда ҳныҟәеит, аха иманшәаланы акгьы ҳамԥыхьамшәакәа
ҳхынҳәны ҳшааиуаз, Чагьам Амыҟә аҵаҟаҵәҟьа, реиҳа ҳахьым­
гәыӷӡоз, аҿаҵахәы ҳзыԥшызаарын. Усҟан убасшәа иҟахын,
уаҳа даҽа мҩак рымамзу, сыздыруам, Нхыҵынтә аҟарачқәа
рыҽқәа хцаны, абастәи агаҿахь икылырцон. Уаҟа аҭырқәцәеи
дареи шьарала еилахәаахәҭуан. Асапын, аџьыка, аба ӡхыргон
аҭырқәцәа. Арҭ, аҽқәа рыҭаны еиҭнырыԥсахлон. Знык ианаауа ауахьад хырҵон. Алашә ииҭаху – ҩ-блакы ҳәа, акгьы
ҳмоукәа ҳшаауаз, убарҭ ԥхьараҳәа иахьаатәаз ҳрықәшәеит.
Ҽқәак кәыкәыцыкәуа адәы иқәуп, даҽа шьоукы – хырсысуа
аҵх иалагылоуп. Аҽқәа, аха – изеиԥшра ҽқәоузеи! Еиҩаҳаҳа,
рӡарақәа кала-калаӡа, акы убар акы ухаш­ҭып. Ишәцәызӡар акгьы иаԥсам, иаасцәымыӷхеит. Францыз усгьы ԥҳәыск илыхшаз
хаҵак изыҳәан зышь­ҭахьҟа ихьаҵуаз иакәмызт. Аҵхгьы, цас
иҳазнауазшәа, илашьцамызт. Амза ахаҿы гьамгьамуа икыдын.
Аҟа­рачқәа ақыдқәа еиҿажьны агәгәаҳәа амца еиқәыр­­ҵан,
иакәшаны итәан. Аа, абар, рцәажәабжьқәа ҳаҳауа, икаххаа
ҳарҿаԥшуа аҟынӡа рааигәара ҳнеит. Сара скьарахә аахасыршалан чықьра еилачырашәа иахьыҟаз сыҽнаваскит. Францыз,

абгахәыҷы акәыт­ҵара ианазнеиуеиԥш, иԥсы ӡаны, ашьшьыҳәа
дынкылсын, ашаха ырҟәараҟәантәны инахеиҵеит ҽык. Аԥхьа
дгылар дырбар ҳәа дшәан, давагыланы иҿааихеит. Илаԥш
иахьыҵашәах анцәа идырп, аҟарачцәа аӡәы ҳгәеиҭазаап.
Угәа­хы ҭнарӡыӡаартә арҵәаа ааҭирган, аҵықьҳәа дхысит.
Ргәырҽанымыз, рызегьы ҳаичеи ҳәа иҩаҵибарҟьан, убас
ахысра ҭарҵеит, аибашь­раҵәҟьа ҟалазар аҟара.
– Уҩ, ухы уахә! – иҳәан, сара дҩасықәҵәҟьеит Францыз.
Иара, абжьас даҩызаха, ахьшәҭҳәа дҩаԥан, аҽы дҩақәтәеит.
Сара афасара сҽасҭан, сыԥсы згеит. Францыз аҽы азқәа иҽы­
қәырԥс, аҵықьҳәа даарылахысуа, аҽгьы авардым иҩкыдҵо,
мацәыс еимҟьараҵас, еес, аҽы иманы дныҵашәкәа дцеит.
Изхысҳәаауа, абас шәара зқәымыз уаҩын Фран­цыз. Уигьы
иоухаҵарахыз, аха, ианамуӡах, уаҩы ичҳап, акыр змоу, акыр
зылшо, ма изцәуго, абанҭ аҟарачцәа реиԥш шәақьымцала
иуҿагылаша хаҵа ӷәӷәак иакәзар. Уи сҳәаргьы, арҳәрақәа,
ақәыларақәа дара рҵасқәак рымахын. Хьымӡӷыс ишьан,
иаҳҳәап, ааигәа-сигәа акәым, уқыҭа аханаӡараҿы инхогьы
иҵаӷьычра. «Ала бзиа аԥҳәыс илеишӡом», – рҳәон, аԥҳәыс лымацара дахьыҟоу аҩны иақәломызт, аԥ­ҳәыс дзыцны инеиуа
ахаҵа имҩа ркуамызт. Ирзым­дыркуа, хаҵа дахьыҟам аҩнаҭа
иақәларгьы, аԥҳәыс:
– Ҳаи, ԥҳәыск соума шәзеикануа! – ҳәа лыбжьы анга,
инаԥырҵны ицон. Сшьамхы иахысаанӡа иаҳауеит, иԥсаҭа бзиахааит, Францыз азнык азы иара иаҟара урҭ аҵасқәа ирхымԥоз
дыҟамызт. Аха, шәымбои, ауаҩы мыжда, акы даналанагалалак, даараӡа ҟәышк иакәымзар, ахынкылара ицәуадаҩхоит,
зыҭра иҭыҵыз аӡхыҵреиԥш, дахнаԥаацәоит. Францызгьы
дышнеи-шнеиуаз, лахьыцәгьа, ԥҳәыс, хәыҷы, ааигәа, хара ҳәа
еилых ҟаимҵо далагеит. Сара сидкыланы симан сҳәеит, аха
шәгәы иаанамгааит, дахьынаҵыслак имаҟахы садҳәалазшәа.
Сара сахьигоз ҽык, шьамаҟак раагара, аус сса-мыссақәа ҳәа
дзышьҭаз рзыҳәан данныҵыҵлоз акәын. Амҩа кны арҳәра,
мамзаргьы, ахьы, амал ҵәахны измоу ҭауади-аамсҭеи рышҟа
қәылара данцоз, дзыцныҟәоз даҽа џьоукын.
Абри зегьы зхысҳәаауа, егьысгәалазыршәаз, аныхаԥаара
иамҵалозшәа, ԥсыцқьарҭа ҭыԥс иԥхьа­ӡаны, улԥха ҳаҭ ҳәа,

жәытә-натә аахыс абраҟа, Ашәлашара иҟарҵоз аныҳәара­
қәа роуп. Амашәыр ҳацәыхьчазааит, амашәыргьы ыҟамкәан,
аха сара избаз убриоуп, шьхагьы-рхагьы рылԥха уоуеит,
ауаа рышәиԥхьыӡ узкымкәан, ргәыблра удны, рылԥха-гәыԥ­
ха ануоу. Иахьа иара иҵкыс сиааиуеит ҳәа ауаҩы гәна­
ҳа­­ла уанизныҟәа, реиҳа уанымгәыӷӡо, ашәы ашәҵаны
аҽу­­хьнамыгӡар ауам. Сыгәра жәга, иҟаҳҵо, иаауа илаԥш иҵ­
мыжьуа, хыхь, ажәҩанаҿ аӡәы дыҟоуп ҳәа ишысымҳәо. Анцәа
игәрагара сцәыӡыртә, гәырҩеи лаӷырӡи акыр сры­лаԥшхьеит
сара. Аӡәы инхара-инҵыра ықәиццышәаарц ицогьы анцәа
диа­шьапк­­уеит, дирманшәаларц. Аԥҳәыс зыхшароура ааи­
гәахазгьы, анцәа димҵаныҳәоит. Аҩыџьагьы нцәак иоуп, «зхьы
шьаргәыҵа иакәыхшо». Изхысҳәаауа, уи атәы зегьы башоуп.
Аныҳәагатәқәагьы – крыфагоуп. Амала, исхыччо шәҟаларгьы,
агәра згоит сара, иҟоуп аԥсабараҿ мчык, ауаҩы иҟаиҵаз
ацәгьара, агәнаҳа ихьызыгӡо…
Сыззааиуа, иоухьӡыхыз, аха, ишәымбои, усҟантәи аамҭазы
ус анахьӡырҵа, ҳаргьы иазаҳҳәап хьыӡра­цараҳәа. Ҳныҵыҵит
уахык хьыӡрацара. Ишыҟаиҵац, иҟанҭаруаз еилаарцыруа, икьарахә имаҟа иадҳәаланы, ишәақь, иҟама, ажәакала,
деиқә­­ных иҽанааибиҭа: «Амҩа алԥха сымазааит!» – иҳәан,
ашә­вазаҿ ацәашьы кыдҵаны иблит Францыз. Уажәраанӡа
ишәасҳәон. Ацәгьоурагьы иара ахатә закәанқәа, ахатә ҵасқәа
ама­хын. Урҭ урхымԥакәан иҟауҵо иаҳа ицәгьа­рамызшәа.
Уқыҭа уалҵны шаҟа шьха урхыҵуа, шаҟа ӡы урыруа, убриаҟара
ихьӡын. Ари ауха ҳанцоз, аӡынра ақәҵымҭаз акәын. Ипылҳаҭха
ақәабаа-сабаа леиуан. Амш бааԥс, аҵых лашә ақәыџьма ннакылома, иаҳагьы еиӷьнамшьои?.. Ҳсабрадақәа аашьҭаҳхын,
маҭәажәқәак наҳашәҵаны, ҳӡагә-ӡагәуа ҳҿыҩаҳхеит. Ма­
ҭәажә­қәак анысҳәа, исгәалашәеит. Хыхь хамыжәк, опыжәк
ҳашәха­ҳарԥон, аха ҳаҩныҵҟа, ҳцәамаҭәа ҿыцӡа, сапын шәах­
ҵас иҟәашӡа ицқьазар акәын. Измамыз, ауаара ҳәа измаз имихуан. Ахаҵа зегьы дрықәгәыӷуазароуп, хьыӡрацара уцоит, аха
уахьнеиуа ушьны улкарыжьыр, ма иара уара ухаҭа уршәаны
уааилырхыр, уцәамаҭәа еиқәыҟьашь ианырба, аԥсра-аиҭаԥсра
иаҩызан.

Ари ауха, Нхыҵҟа, аҟарачқәа «рысасра» ацара азхәыцрагьы
иаԥсамызт. Амҩақәа маатыцызт, асы еиқәыцәашь ишьҭан
ашьхаҟа. Нхыҵҟа изымцазаргьы аӡ нырцәынӡа уеизгьы ицеит ҳәа ҳзырҳәап ҳҳәан, Кәыдры аԥшаҳәа шыҟаз ҳналбааит.
Аҵаа ԥҽны зҽызкәабоз Францыз, хьҭоуп, уахынлоуп ҳәа
еилых имамызт. Иара даԥнызшәа акәын Кәыдры аԥангьы
шидыруаз, амаӡақәа шаҵидыраахьаз. Аиаша шәас­ҳәап,
ӡиас мыждоуп иара. Аӡын, амшә аҭыҩра ишҭало еиԥш, ацәа
иҭа­лоит ихьҭшьны, аҽыԥсаҟьаны иӷӷараӡа, гәаҵаӷарагьы
имнаӡо ихәыҷхоит. Аха ӡынгьы-ԥхынгьы иканамыжьуа цәаҩа
бааԥсны иамоу, ауаҩ гәыжәла бааԥс иеиԥш, иаалырҟьаны,
ахы зыхнарҟьаз узым­дырӡо, Амтҟьал иахьаҵыҵуа иԥжәазшәа,
еилахәашь, ихышхыҵәаны аҿыҩанахоит. Ацәгьара зуша
ауаҩы раԥхьа илакыҵа ҩыҵшәааны, нас иҭаҷкәымқәа рхы
ишақәиҭитәуа еиԥш, Кәыдры цқьаӡа ишааиуа, ианхыҵша,
амаҭаԥшь иаҩызаха, иҵәи-ҵәиуа, ӡыхәашь цәаҳәак алсны
аҿыҩанахоит, убри ацәаҳәа угәы уҽаннаҵоит, ухы уахәа ҳәа
аҳәарашәа. Даараӡа ухаҵа еилҟьазар, арра уахьӡоит, мап
анакәха – хаҳәи-мҿыхәи рбылгьо илоугәыдҵаны, аԥсы уаҵана­
ҵеитоуп. Арҭқәа имдыруаз Францыз, ацәа-цәашь ааиркын,
цәыӡк ҳаманы ҳҭеимдозшәа, ихырԥхало игәаҳҭеит. Ицқьаӡа,
иказказуа ииаҩры ицон. Ишысҳәаз еиԥш, Францыз шьаҿак
ахьааҟаиҵоз «анцәа ихьы­шьаргәыҵа дакәыхшон». Лыԥхас
иҟагәышьоу ԥсыц­қьароуп, ухаҭа унамыс цқьазар, ашьхагьы
алԥха умоуп, аӡгьы алԥха угхом, аха уи згәалашәодаз усҟан.
«Улԥха, угәыԥха сыҭ», – шиҳәоз, маҟҿаҳәаранӡа ҳҽааилаҳхын,
ҳанҭалеит, аха изакәызеи ҳазҭалаз! Абыржәы иахьысҳәогьы
сцәа сҭаӡыӡоит. Ҳшьапқәа рбаҩлашақәа ҭшәааны, ҳациҳашәи еихамгыло, аҟәара-ҟәара ҳаиҵасуа ҳҩырын, ҳныгәнысуа Маршьан Ихәы аҵыхәахьшәа шыҟаз ҳҽадкыланы
ҳҿыҩаҳхеит. Адунеиажә, иара абри сараҵәҟьагьы сыбла ишабо инаҳәы-ааҳәхьеит, аҽаԥсаххьеит. Иабаҟоу, иқәӡааны иабацеи, соуп зҳәоз ахаҵа игәаӷьны дзыламло, сара схаан избахьаз абнақәа? Ихыршьааз – хыршьааит, иаанхаз, дара рхала,
рхы ргәы ахшәазшәа, иҩеит, иқәӡааит. Изхысҳәаауа, уажәы
аерманцәа ахьынхо, Маршьан Ихәы ҳахьыҩкыдлаз, убасеиԥш

бнатоурак ҳҩылалеит, хырқьиара ицаз, ҽада иала дааргеит ҳәа,
хьыӡрацара сыздыруам, аха ҳабаҩ рыцәҳарӡит ҳҭаацәа ҳәа
акәын сшыԥшыз. Ақәыџьмақәа рыбла­қәа, аԥырӷқәа ԥсаҟьаны
абна иларыԥсазшәа, икәеи­цеиуа, рыцламҳәа шьҭыбжьқәа
аҿҿа-ҿҿа рыҵго, уажәы-уажәы ҳаԥхьа иниаҟьа-ааиаҟьон.
– Уара, акы уасҳәашан, – ҿаасҭит Францыз иахь, – уара,
аӡӷьы ҳгәахы ҭнаршәаауа ҳарны, ақәыџьмақәа рыц ҳаԥсы
кылхны иааго арахә алахь ҷашьоума, иалырдыраауазеи,
уеизгьы-уеизгьы абриаҟара ҳахганы иаагоу, мамзаргьы, џьа­
баа мбаӡакәа ҳныҵыҵны иаагоу? Зегь акоуп, ишнаагалак, ахы
аахҵәаны, ацәа анышә инаҳҭоит. Ажьы, харатә, ааигәатә ҳәа
ыҟоума!
– Ушәозар – угьежьы! – иҳәеит Францыз иаах­ҵәаны.
– Сшәаӡом, уанаџьалбеит, аха ариаҟара ҳамгәаҟ­ӡакәагьы…
– сҳәан, имаскырц сҽыназыскит, аха иара сажәа днаԥыҩлан,
абыржәы исаҳауа џьысшьоит, ибжьы гәаҩаӡа иаараӷьны:
– Ауаа ирҳәо аума аус злоу, ухаҭа ухы ԥхаум­шьаӡои?!
Аԥҳәыс леиԥш, иаахәлар уҩны ааҵра узы­ҵымҵуазар, зынӡаск
уагьдәылымҵӡан. Уара арҳәцәа уқәларгьы, хаҵа дыҟаӡам ҳәа
ҿыҭы ҳәа лоуҳәап уԥҳәыс, – иҳәеит.
– Уи иазууазеи, аха абгақәеи ҳареи ҳааилыхо…
– Ицәгьоума нас? Ахаҵа изыҳәан абга даҩызоуп рҳәо
умаҳаӡаци? Абгеиԥш деилҟьазароуп, абгеиԥш дымшәозароуп,
– иҳәеит, ииҳәоз ихаҭа игәы иахәаны. Дахьынӡаиашаз аилкаара уадаҩмызт, аха имакра иабаԥсаз. Аӡы уанаанахәа,
ишԥаҟауҵо, уӡсароуп. Ажәырҭ ааҳацрыхо, абнаршәыра ҳҽа­
ҭаны ҳнеиуан. Абџьарла Францыз иеиԥш саргьы сеиқәных
сауеибы­ҭахмыз, қәыџьмак аблақәа анкәеицеилак, аҭра иҭых­
ны снапаҿы искыз скьарахә аҟыԥҳәа иаахасыршалон. Сгәы
аласырӷәӷәон акәымзар, ахысра ауҟалахуаз. Издыруада,
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 32
  • Büleklär
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3495
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2322
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3505
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2506
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3493
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2477
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3480
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2436
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3565
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2471
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3484
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2432
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3485
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2376
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3488
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2491
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3501
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2411
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3504
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2388
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3492
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2378
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3499
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2422
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3507
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2414
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3496
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2533
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3520
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2485
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3462
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2499
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3496
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2393
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3488
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2468
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3504
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2443
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3556
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2487
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 3469
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2466
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 22
    Süzlärneñ gomumi sanı 3467
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2410
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 23
    Süzlärneñ gomumi sanı 3529
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2449
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 24
    Süzlärneñ gomumi sanı 3460
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2402
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 25
    Süzlärneñ gomumi sanı 3491
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2475
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 26
    Süzlärneñ gomumi sanı 3497
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2411
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 27
    Süzlärneñ gomumi sanı 3434
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2445
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 28
    Süzlärneñ gomumi sanı 3446
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2398
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 29
    Süzlärneñ gomumi sanı 3506
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2414
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 30
    Süzlärneñ gomumi sanı 3435
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2452
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 31
    Süzlärneñ gomumi sanı 3475
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2560
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 32
    Süzlärneñ gomumi sanı 3521
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2499
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 33
    Süzlärneñ gomumi sanı 3597
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2317
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 34
    Süzlärneñ gomumi sanı 3586
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2452
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 35
    Süzlärneñ gomumi sanı 3555
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2563
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Иҩымҭақәа реизга. Ахԥатәи атом - 36
    Süzlärneñ gomumi sanı 1809
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1417
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.