Latin

Иалкаау. Х-томкны. Актәи атом. Ажәеинраалақәа - 01

Süzlärneñ gomumi sanı 3570
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2304
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
Терент Ҷаниа

ИАЛКААУ
Х-томкны
Актәи атом
Ажәеинраалақәа

Аҟәа
Аԥҳәынҭшәҟәҭыжьырҭа
2017

Ҷаниа, Т. М.
Ҷ 26 Иалкаау. Х-томкны. Актәи атом : ажәеинраалақәа /
Терент Ҷаниа. – Аԥҳәынҭшәҟәҭыжьырҭа. Аҟәа, 2017. –
560 д.

Еицырдыруа аԥсуа поет Терент Ҷаниа иҩымҭақәа реизга актәи атом ианылеит иалкаау иажәеинраалақәа.

© Ҷаниа, Т. М., 2017
© Аԥҳәынҭшәҟәҭыжьырҭа, 2017

АВТОР ИҞНЫТӘ
Сара сиит иаҳхысыз ашәышықәсазы зегь реиҳа
еиқәаҵәаз ашықәс – 1937 шықәсазы. Ари аамҭа
хьанҭан, агәнаҳа иаҵан, уи харада ахара ауаҩы идыз­
ҵоз, ацәгьаҳәарақәеи акылԥш-кылӡрыҩрақәеи пату
рықәызҵоз аамҭан. Уи ашықәс азы шәҩыла аԥсуа
ҭаацәарақәа рышәқәа акит, ицәырҵит агәреи­бамгара,
аҵарадырра зауз аԥсуа ҵеицәа аӡәырҩы аԥсадгьыл
иаӷацәоуп ҳәа адамыӷ рынҵаны иршьуан, ма ԥсҭазаара
ахьыҟамыз адгьыл харақәа рахь идәықәырҵон. Убасҟан
иалагеит Аԥсныҟа ақырҭқәа ааганы массала рнырхара.
Еиӷьӡамызт уи ашьҭахьтәи ашықәсқәагьы – иалагеит
асовет жәлар рзы иԥышәага дуӡӡаз Аџьынџьтәылатә
еибашьра. Ахацәа, хыц-ҩыц­қәак ракәымзар зегьы, зегьы иаҳзеиԥшыз Асовет тәыла ахьчара ицеит. Саб уаҟа
дҭахеит. Сан, 21–22 шықәса зхыҵуаз аԥҳәыс қәыԥш, сашьеи сареи ҳаалым­пыҵахеит. Дук мырҵыкәа дҭахеит
сан лашьагьы. Сан иаалгеит уи ихшарагьы – аешьеи
аеҳәшьеи. Саб иашьа иакәзаргьы, аибашьра изыннажьыз ахәра ӷәӷәа­қәа шықәсыкгьы днарымгеит.
Аибашьра еилгоит шаҳҳәоз, аԥсуа школқәа адыркит. Урҭ рҿы қырҭшәала аҵара иалагеит. Ҳажәлар
иргәамԥхеит иҟалаз, аха иразҵаауадаз!
Убри ашьҭахь, ҳаблақәа ишырбоз амашьынақәа
еишьҭагыланы, хыхь ашкафқәеи, аӷәтәы каруаҭқәеи,
аҟәардәқәеи, иара убас алақәеи, аҳәақәеи, ажәқәеи
рныргыланы ҳқыҭа Кәтол иаалалеит Гыртәылантә иааргоз «аҿыцынхацәа». Наџьнатә аахыс араҟа инхоз,
аха аибашьра аҟнытә изыхнымҳәыз ахацәа рнапы

згыз, аилаҳара иаҿыз аԥсуаа рыҩнқәа гәхьаас изкыдаз! Ари ақыҭаҿы инеибеиԥшны идыргылаз 220 ҩнаҿы
ҩымш-хымш рыла индырхеит иааргаз «аҿыцынхацәа».
Урҭ наџьнатә аахыс ара инхозшәа иаақәгылеит аԥсуа
ишьам дгьыл, Анцәа аԥсуа изы иишаз џьанаҭ дгьыл.
Зны сара сан ус салҳәеит:
«Уца, нан, абанҭ
аҿыцынхацәа рҟынӡа, раԥхьа уназыдгыло аҩнаҿы абри
ныжьны уаа, иԥсаԥоуп». Ислыркыз амакәан аҿы иҭан
ԥлакь мгьалк, шәхак, жәабаҟа кәтаӷь.
Раԥхьа сназыдгылаз агәашә, аҿҭыхагьы самраӡакәа,
аҩныҵҟала даадгылеит аиқәаҵәа зшәыз, зылахь цаха
еиқәаҵәала иҵакыз ԥҳәыс қәыԥшк хҩык ахәыҷқәа
лыцраԥсса. Оумакала еигәырӷьеит. Нас, акыр жәа­
шықәса анца, – уи агәра ганы сыҟоуп сара, – Кәтол
аиҩшара иалагаз, абџьар шьҭыхны «ари қырҭуа дгьылуп» ҳәа иаҳҿагылаз ишрылагылаз даргьы. Сара урҭ
рхәы згеит абыда инхоз хәыҷ гәарҭак рыфа иагырханы.
Сара раԥхьатәи ажәеинраалақәа зҩит ф-класск
рҿы сантәаз. Уи аҩра иалаго изы қәра маҷу, қәра
рацәоу сыздырам. Зны, сара саасҭа акыр еиҳабыз,
алитература ашҟагь аус змаз аӡәы дсыҳәеит сажәеин
раалақәа срыԥхьарц. Уи Б. Гәыргәлиа иа­кәын. Схы
ларҟәны, иҟасҵаз агәаӷьразы сыбжьы қыџьқыџьуа,
сажәеинраалақәа ахԥагь срыԥхьеит.
– Ԥшӡала, уҩла, баба, аха иуҩыз зегьы ашәы
рхьыкәкәа иҟоуп.
Илахҿыхәу акгьы умаӡами?
Сара исҳәаша сақәымшәеит. Исызҭодаз илахҿы­
хыз. Ашьҭахь иаргьы даԥхьеит еихышәшәа иҟаз ихатә
ҩымҭак.
Ҳара, – сара сықәлацәеи сареи, – мчыбжьык ахь
знык маҭәарк аҳасабала аԥсуа бызшәеи алитера­
туреи ҳҵон. Рҵаҩыс дсыман Шамиль Роман-иԥа
Са­қа­ниа. Уи даара бзиа ибон аԥсшәа, идыруан аԥс­
уа шәҟәыҩҩцәа рҩымҭақәа. Дырмит ду Аԥсназы

ииҩыз ажәеинраалақәа данрыхцәажәоз ихы-иԥсы
рылеиҵон, изыӡырҩуазгьы ҳзыргәаҭеиуаз мцак ҳац­
реиҵон. Аԥсни аԥсуааи рахь абзиабара ду лыман даҽа
ԥсыуа ԥҳәызбакгьы – Гәыгәыл Давид-иԥҳа Шьенгелиа.
Убрыгьы мчыбжьык ахь знык аурыс бызшәа ҳлырҵон.
Лара лхаҭа зынӡа дышқәыԥшызгьы, лхәыҷқәа реиԥш
ҳлыԥхьаӡон, аурысшәа, аурыс литература аадыруазыр лҭахын. Угәы иаанагарын: иахьа мчыла ақырҭшәа
шәдырҵоит, аха шәара шәаԥхьаҟа зегь реиҳа ишәҭаххо
ахатәы бызшәеи аурыс бызшәеи роуп ҳәа ҳалҳәозшәа.
Иуфар ҟалом ҳәа ззырҳәо ачыс иаҩызан ҳбызшәеи
ҳлитературеи. Аха заҟа ԥынгыла арҭоз аҟара, еиҳа­
гьы иҳаԥшаауан аԥсуа шәҟәыҩҩцәа рҩымҭақәа,
ҳрыԥхьон, ҿырҳәала иаҳҵон, уимоу зықәрахь инеихьазгьы ҳрыдтәалан ҳаԥхьон. Ус иҟан ҳара ҳаҩнгьы:
ма ҳзырхәыцша, ма ҳзырччаша акы уаҳзаԥхьа ҳәа
иааиуан ҳгәылацәа, иахьбыргцәаз азы аибашьрахь
измыԥхьакәа иаанхаз, аибашьра ашьҭахьгьы зыԥсы
ҭанаҵы зашь­цәеи зԥацәеи ирзыԥшыз ауаа. Саргьы
иҩежь-ҩежьӡа иҟаз сышәҟәы абӷьыцқәа еихыр­шәшәо
аԥхьара сналагон. Раԥхьа срыԥхьон алакәқәа, нас
сиасуан «Камаҷыҷ» ма «Сурам абаа» ашҟа, нас ицон
«Хәаџьан ду», «Ҩыџьа зцомызт аӡәк дрыхьӡомызт»,
«Илыԥ­хьаӡеит». «Ахәылԥаз» хсыркәшон «Амшәи, аџь­
меи, аҽи» ала. «Амшә неины аҵыхәа инадгылт, Аҽы
ҵыгьны ахы инасит» анысҳәалак, итәаз ааибарччон,
«ақәнагаҵәҟьа иақәшәеит!» – рҳәон.
Зны сара сан слыман Очамчыраҟа ддәықәлеит.
Ашә ҭины Шьоҭеи, Рудики, Гәли сареи ҳзы «СухумСочи» ҳәа изышьҭаз еимаақәак аалхәарц. Шьапыла
Тамшьынӡа ҳцеит, – амашьынақәа зынӡа имаҷын. Уаҟа
такәаамҭа ҳгылан. Аҵыхәтәаны еимҳәо-еимсо машьы­
нак наҳаҩсын иаагылеит. Раԥхьа сара схалеит. Сан
акаҵкәыр сылҭан, амашьына аварахь днеины, абарбал
лшьапы аҿаргыло акәузов ахь дхалеит. Аԥша шҳасуаз

Очамчыра ақалақь аҟынӡа ҳнеит. Амашьына ҳанақәҵ,
аԥара лымамзар акәхарын, лкаҵкәыр иахаршәыз ампахьшьы иааҵганы шәхак аныҟәцаҩ инаилыркит. Уи
игәы иахәан идикылеит ҳамҩа «ахә», ҳаргьы ҳаидара
неимда-ааимдо иҳаман абазарахь ицоз амҩа ҳанылеит.
Аҭаларҭа аҿаԥхьаҵәҟьа амшынуаҩ ихахьаз има­
ҭәақәа ишәҵаны, аԥхӡы иҿашы, игармошка ахы инарк­
ны аҵыхәанӡа еихыхуа-еиҵацало, ихы-иҿы ашәахсҭа
алданы, игәы ҭганы ашәа иҳәон иқәыԥ­­шыз ар­ԥыск.
Еилкаан уи аибашьра иалахәыз аӡә шиакәыз – иармарахь ала игәы иадкнаҳалан медальк. Ивсны ицоз
рацәаҩын, аха иаԥхьа ишьҭаз ихылԥа аԥара-ҿарп
ҭазыԥсоз рхыԥхьаӡара зынӡа имаҷҩын.
Ҳара ҳҩыџьагьы – сангьы саргьы ҳџыџӡа ҳаагы­
леит. Сеидру сан лгәы иаанагаз – иудыруеи лара
лхаҵагьы илахьынҵа дгьыл харак ахь днанаган абас
инапы нарымҵакуа дтәазар, иҵас мап ацәкны аԥ­
сеиқәырхара дашьҭазар… Днеины ларгьы ари ахыл­ԥа
рыцҳа ԥарақәак ҭалԥсарц лҭахын, аха иабаҟаз.
Арԥыс ашәа иҳәон ихигахьоу зегьы гәхьаас икым­
шәа, имоу ахақәиҭра дацԥрырц иҭахызшәа, идақәа
ҵысҵысуа, аха ашәа зыхьӡ алаз Катиуша лыхьӡ аҿы
даннеилак, – ибжьы иаҳа иԥшқахон.
Сан лылабжышқәа анызба, сара сылабжышқәа­гьы
аахаддылт. Амшынуаҩ ииҳәоз ашәа адунеи иахы­ҵәа­
хьан. Уи ашәа ҳәаны аибашьрахь ицон ахацәа, уи ашәа
ҳәо иҵааршәу аҵхқәа рхыргон аԥсадгьыл ахьчацәа…
Сан абазарахь ҳанҭалоз, даҽа шәхакгьы ааҭылган,
«Катиуша» зҳәоз амшынуаҩ ихылԥаҿ инықәлҵоит.
Иара уи аниба, ахьышәҭҳәа иашәа ааникылан, лхы
дагәӡит. Мшәан, иара иабеидыруаз усҟан сара саб
дышҭахахьаз!..
Ҽнак, иҳаракны игылаз ҳаӷәтәы ҩны аҵаҟа ҳтәаны
Шьоҭеи сареи асамокат шыҟаҳҵоз, хыхь, ауада аҟынтә
аарлаҳәа шәаҳәабжьык ҳаҳаит. Ҳара ҳааиҿаԥшит. Уи ҳан

лыбжьакәын. Ауада шылыԥссоз аҭӡаҿы икнаҳаз лгитара даназааигәаха, иаакнылхын, аиарҭа дылатәаны,
ҳқыҭаҿы иаҳмаҳацыз ашәак лҳәон. Ари ашәа иалаз
ажәақәа рҟынтә игәныскылаз хԥа-ԥшьба роуп. «Уаҳа
сылымшар ҳәа сшәоит… Саҭоумҵан… …. Асабицәа
амла иасыргом!» – Деилагама мшәан! – аччара сқьышә
иаақәыххит. Нас-нас, акыр шықәса анҵы ауп ианеилыскааз: уи уаз ашәан. Иҟалоит, абазар аҿы ҳаныҟаз
дыззыӡырҩыз ашәа акәзар, лыбжьы аӡәы иаҳар ҳәа
дшәаны ашә аркны агитара аакныхны ари агәаҟашәа
аҳәара далазыргаз.
Ҽнак, жәхьан аиԥш амра халахьаны аиԥш, ҳгәашә
ашьшьыҳәа иаартны ашҭа дааҭалеит Степан… Ажәа
ахы мҳәакәа аҵыхәа узҳәом. Степан Укра­­ина­тәын.
Дызланхоз ақыҭа афашистцәа иҟәы­ба­са ианықәырҵа,
ҭаацәарак иҽрымаданы, иахьаа­рықәхә­лоз иршо мацара Аԥснынӡа иаанагеит, иар­гьы дзыднагалаз аҭаацәара
ршьа иалҵыз аӡә иеиԥш ирыдыркылеит. Афатәажәтә рымаӡамызт уахь­рыхәаԥшуаз иаарыцҳаушьон.
Ачаарқыҭынӡа иааит. Сан урҭ анылба лгәы лыхьӡазар
акәхап:
– Шәаала сара сахь! – лҳәеит ианеибадырқәа.
– Ҳара ҳрацәаҩуп, Ольга Андреи иԥҳа! – лҳәеит еицыз рахьтә иреиҳабыз Таниа.
– Шәрацәаҩыз! Ахыбра ҳамоуп, ҳашԥаҵамӡари, –
ҿаалҭын, аӡәаӡәала игәыдылкылеит. Сара сахьры­
хәаԥшуаз сан урҭ иахьанӡагьы илдыруазма, мшәан ҳәа
сгәы иаанагеит. Аиашазы даргьы ҭаацәара дук ыҟан –
фҩык, хәыҷгьы дугьы неилаҵаны.
Сара ахаан исхашҭӡом абасҟатәи агәаҟра рыхганы, – хҩык ахацәа – рашьеи, ҩыџьа рыҷкәынцәеи ҭа­
ха­заап, – абри амҩа ианысны Данецкынтәи Чаар­қы­
ҭынӡа шьапыла иааз ауаа ртәашьа-ргылашьа, рнаа­
лашьа, рцәажәашьа. Ҽынла аҭаҭаын ҿызхуаз, из­
рыԥхуаз ирыцхраауан, зынгьы ауыҭрақәа рбаҳа­уан,

ма ирашәон. Дасу ирылшоз ала иҟарҵоз ацхыраа­
разы ахш, ахарҵәы, ашә, ашыла рырҭон. Бжеиҳан
еишәак ҳаицахатәон. Хәылԥазыла Степан игармошка
аацәыригон. Уи цәыӷьӷьа-ицәыԥԥы ишыҟазгьы, ааҵәак
иҭаҵаны, «акы ахьыр» ҳәа дшәаны, дахӡы­ӡаа­уан украин
бызшәала акәымкәа, урысшәала акәын ишеицәажәоз.
Ҳара урҭ ирҳәоз ашәақәа рыцаҳҳәон, аишьцәа реиԥш
ҳаизааигәахеит.
Аамҭа цон. Аибашьра ашьҭахьтәи аԥхынқәа –
аарҩара рыцын, аӡынқәа – ахьҭа, аҵаа, асы… Ҳаш­неишнеиуаз зыӡбахә сымоу аҭаацәара иадкылаз Степан
даалаган, урҭ зынӡа ишқәыԥшызгьы, Катиа захьӡыз
рыӡӷаб ԥҳәысыс дигеит. Ахшара ҟалеит. Ҳа­ра ҳԥацхеи
ҳаӷәтәы ҩни ҳрыҩнамӡо ҳҟалеит. Аҵыхә­тәаны урҭ
ирыӡбит ҳара иаҳцәыхарамкәа аибашьра иахҟьаны
иқьаԥҭаханы игылаз ҩнык ашҟа ииасырц. Таниа сан
длыҳәеит «аилыҵразы» агәалсра ҟалымҵарц. Ҳара
ҳаибабара иацаҳҵон аамҭа аҽаԥ­сахны урҭ рыԥсадгьыл
ахь ихынҳәаанӡа. Аха дара ирхыргаз агәаҟра анарха
рнамҭазар акәхап…
Аха, ишысҳәаз еиԥш, ҳгәашә аартны дааҭалеит Степан. Иведра аҵәаҵла аҵаҟа инаиргылан, сара сышҟа
иҿааихеит. Исиркыз агазеҭ цыԥжәаха иагәы­лан зынӡа
иҿыцыз аперо. Сара акы еиԥшымкәа сеигәырӷьеит. Сара
сперо, ахаҳә иқәшьуа исылшоз ала аԥынҵа хны исыриашахьан, аха зегь акоуп, саныҩуаз ақьаад цәнаҟьон.
Уи азмырхакәа икәа дынҭалан, даара иқәсхьаз шәҟәык
аацәырган исиркит. Ашьҭахь иведра зҵаиргылаз аҵәа
днықәлан, аҿыхра далагеит.
Ашәҟәы еихыршәшәо сҿынасхазар, уаҟа ианын
зны-зынла Таниа лҭаацәеи лареи ааилатәаны Степан
игармошка иацырҳәоз ашәақәа, уаҟа ианын зны сани
сареи абазар ҳанҭалоз амшынуаҩ ииҳәоз ашәагьы
– «Катиуша». Урҭ ажәеинраалақәа аурыс поет Михаил Исаковски итәызаарын. Урҭ ссиршәа еиқәыршәан,

угәы ҿыркаауан. Урҭ акымкәа-иҩбамкәа ҿырҳәала
исҵеит. Уажәшьҭа сара Дырмити, Иуеи, Баграти уҳәа
ражәеинраалақәа рыдагьы, ҿырҳәала издыруан Пуш­
кини Лермонтови ражәеинраалақәагьы… Абарҭ зе­гьы
саргьы ара сабжьыргозшәа збон.
Степан ашҭа данҭыҵуаз, сыхьӡ иҳәан, «абзиала»
ацынхәрас инациҵеит: «иудыруазааит, саргьы споетуп,
сара тетрадк инацны ажәеинраалақәа зыҩхьеит!». Сара
издыруан уи ажәеинраалақәа шииҩуаз, аха уи аӡбахә
цәырганы иасымҳәацызт.
Ажәеинраала аҩра ауаҩы идызҵоз маҷӡамызт:
Ааԥын ақыҭаҿ, аҵар рашәа, аӡҭалара, ахәыҷқәа ҳаб­
жьара аимаки аинаалареи. Насгьы, изааӡарызеи, ааԥын
иахҟьама, аԥхын иахҟьама – ажәҩан аиԥш иразу, ашьац
аиԥш итатоу, ирԥшӡагоу раԥхьатәи абзиабара. Урҭгьы
ҳәарада, ажәеинраала аҩрахьы исыԥхьон, аха, алакәқәа
реиԥш ажәеинраалақәа рыҩра сгәазырԥхоз акгьы
ыҟаӡамызт. Иџьашьахәын рбызшәа, ахаҿсахьақәа
рыҟалашьа. Сара иахьагьы схы авба асҭоит 13–14
шықәса анысхыҵуаз Кама Лашәриеи, Бадӷа Уасиеи,
Ҭарбеи Арлани уҳәа рлакәқәа ааныжьны иреиҳау аус
ҟасҵозшәа, схатәы жәеинраалақәа ахьызҩуаз.
Акы еиԥшызма Кама ллакәқәа! Уи – сабду иашьа иԥшәмаԥҳәыс лакәын. Ҳара шҭак аҿы ҳанхон.
Лассы-лассы лара лахь иаауан аишьцәа Алықьсеи,
Мушьнии, Сырбеии – лашьа иҭаацәа. Зынгьы, Кама
лхаҵа данлыԥха, Алықьса лара лахь дааит, шықә­
сык чаарқыҭтәи алагарҭаҿ ашкол дҭан. Сара иахьагьы
исгәалашәоит зықәрахь инеихьаз, аха еицакра змамыз
Кама лыԥшра-лсахьа, ачамгәыр аакныхны иалырҳәоз
ашәақәа. Арҭ ашәақәа еиҳагьы иԥшӡахон зны-зынла
аԥошьҭа зманы ҳашҭа иааҭа­лоз Кәарсантел Адамиа
ибжьгьы аналаиҵоз. Аха Кама алакәҳәара дшазыҟаз
атәы алацәажәара сцәы­хьанҭоуп. Сара уи ллакәқәа руак,
акыр шықәса анца, схаҿы санаа, ашәҟәаҿы исыԥшаауеит

ҳәа салагеит, аха исзымԥшааит. Исгәалашәо акызаҵәык
ауп… Аиашьеи аиаҳәшьеи еицны ишнеиуазт еицәыӡит.
Урҭ хәыҷқәан. Аиашьа дшьабсҭа ӡысны дықәхеит,
ашәҭыц иаҩызаз аеҳәшьа лхала дынхеит. Уи лашьа
дишьҭоуп… Ари аҩыза асиужетқәа ауаҩы иԥылоит. Аха
ауаҩы иԥыларан иҟаӡам аӡӷаб хәыҷ лашьа даныл)шаауаз илҳәоз ашәа иалаз ажәақәа. Кама урҭ ажәақәа лҳәон
даара иртатаны, ихааны, иԥшӡаны, игәыкны» Знызынла лыбжьы инацылҵон, зны – икыдшәаз аеҵәа
ацыԥхьқәа реиԥш иҿыцәаауан. Ларгьы лылабжышқәа
аауан, – ҳаргьы. Аӡӷаб хәыҷ лыбжьы заҳаз ашьабысҭа
ӡыс аҳәра иааҟәыҵын, лара лахь иԥырны аҿынанахеит,
нас, ианылзааигәаха, уи илцәыӡыз ахәыҷ иакәхоит…
Еиҭасҳәоит ари алакә аҿы иссирны иалаз ашәа ажәақәа
ракәын. Урҭ шьҭарнахыс иӡыз рахь иԥхьаӡатәызар
акәхап.
Ҵыхәаԥҵәара рымаӡамызт ақыҭа абыргцәа ир­
ҳәоз егьырҭ алакәқәагьы. Закәытә гхоузеи иҟаҳҵаз
ҳара, аҩышьеи аԥхьашьеи здыруаз ауаа, арҭ алакәқәа
ранҵара уаҵәы ма уаҵәашьҭахь ахь ианиаагоз. Есымша урҭ рыԥсы ҭаны абас алакәқәа ҳарҳәалап ҳәа ҳгәы
иаанагозар акәхарын.
Сара Кәтолтәи ааклассктәи ашкол салган, Тамшь­
тәи, Д. И. Гәлиа ихьӡ зху абжьаратә школ ахь сцеит.
Уа ҳаиқәшәеит Кәтолтәи сҩызцәеи сареи: Шьалуа
Геҭиа, Ҷыҷыкәеи Вовеи Коӷониаа, Марина Ҵәыџьба.
Чаарқыҭынтә Тамшьтәи ашкол ахь ацаразы иҟаз мҩак
акәын: Наӷбоу ҳәа изышьҭаз аҳабла иалсуаз амҩа. Абри
ашьҭахь ҳара иҳацлеит шықәсык ала иҳаиҳабацәаз,
ҳаԥхьа Тамшьтәи абжьаратә школ ахь ииасхьаз Руслан Қапба, Иван Асаӡба, Гиви Миқаа уҳәа даҽа аӡәыкҩыџьак. Уи аамҭазы аԥсышәала ау­рокқәа рымҩаԥгара
азин аԥсуаа зынӡа ирымырххьан. 1952 шықәсазы
зхыԥхьаӡара маҷыз ажәларқәа рзы даараӡа иуадаҩын.
Аха «аиба икәакәар былуам» рҳәоит, «уара иушьуа

анцәа дишьуам» рҳәоит. Иааит 1953 шықәса, аԥсуаа
«амзақәа март рыламызҭгьы» ҳәа изыҳәоз. Ишԥаҟалоз
ҳлахьынҵа уи ашықәс март аламызҭгьы? Дыԥсит иара.
Аԥсгарҭа змамыз аӡы – амҩа ылхны идәықәлеит. Изеит.
Иажәны, аҵла амыхәқәа ирыдҷаблаз абӷьқәа аԥшалас
инканаԥсан, иҿыцӡа рыфҩы лаҳа-лаҳауа апытҟәырқәа
ылнахит. Аԥсуа ибызшәа ирҭажьакцахьаз ашьа аусура иалагеит. Аԥсуа ибызшәа аԥсы ҭалеит. Аԥсуа
литературатә критик Вианор Занҭариа шықәсқәак
реиԥш еиҭа дыԥрырц иҭахызшәа игәы алаҟаны, «иахьарнахыс сара шәара шәҿы аԥсуа бызшәеи алитературеи рырҵаҩ соуп» ҳәа ажурнал кны дааҩналеит. Уи
ашьҭахь ҳара ҳаихаҵгылеит ауаҩы аамысҭашәа, зыжәла
ҭоурыхтәыз, знаалашьа бзиаз, зыжәлар бзиа избоз аурыс бызшәеи алитературеи рырҵаҩы. Гьаргь Бжаниа
– қәрала, жәабыжьҳәарала адунеи зыӡбахә ахыҵәахьаз
Ашҳангьери Бжьаниа иԥа.
Тамшьтәи ашкол аҿы сара еиҭах аҩызцәа бзиақәа
сырҳаит: Евдокиа, Лиуба – Гадлиаа, Рудик Габелиаа, Мери Кәыҵниа, Максим Барганџьиа, Миро Киут,
Еҭери Гагәуа уҳәа егьырҭгьы. Ҳара ҳаиҩызара ԥшӡан,
иҟан бзиа иаабоз, иҟан ҳара бзиа ҳазбоз, аха уи аӡбахә
аҳәара азин ҳара ҳааӡара иаҳнаҭаӡомызт. Ҷыҷыкәа
Ко­ӷониа, Дусиа Гадлиа, Шьалуа Геҭиа – аҳасабразгьы,
егьырҭ амаҭәарқәа рзгьы аҵаҩцәа зегьы иҳаиӷьын,
убри аҟынтә ҳара иҳарҭоз адҵақәа рҭак лассы-лассы
иҟаҳҵон дара ртетрадқәа ирыхҩылааны. Иҟан мчыбжьык ачаи хыхра ҳанырышьҭуаз. Асҟаҩык – ақыҭақәа
рҟнытә 4О-5О-ҩык ҳнаган ачаи ҳахдырхуан, уахынла
уарҳалқәак ҳаҵаршәны ачаи ашьҭаҵарҭақәа рҿыуатәи
школк ауадақәа рҿы ҳашьҭаланы ҳацәон.
Сара ахаан исхашҭӡом 1954 шықәса, ааԥынра.
Тамшьтәи абжьаратә школ аҿы иааит ашәҟәы: «Аҳәара
ҟаҳҵоит апоетцәа ҿарацәа рзы Аҟәа имҩаԥгахо асеминар ахь даашәышьҭырц апоет ҿа Терент Ҷаниа» ҳәа

аҳәон ашәҟәы. Сара џьашьатәыс искит «апоет» ҳәа ахьӡ
ахьсырҭаз. – Исыхҩашьалазар? – ианамуӡа сырҵаҩы
Вианор Занҭариа иҿы снеины, сышәҟәы неисырбеит. –
Уи уара уоуп, уаҵәыҵәҟьа уцароуп! – иҳәеит сырҵаҩы.
– Ажәеинраалақәа зыҩуа аҿар зегьы еизыргоит, асеминар шәзымҩаԥыргоит. Саргьы исыԥхьеит, аха
уаҵәашьҭахьынӡа сызцом, сеилахоуп! – иҳәеит иара.
Асеминар ахь инеиуаз зегьы рыҽшаны ир­ԥылон
Аԥсны еицырдыруаз апоетцәа Алықьса Лашә­
риеи Кәымф Ломиеи. Сара асасааирҭа «Абхазиа»
сшыныҩналазҵәҟьа, Алықьса Лашәриа сна­ган исирдырит Сарион Ҭаркьыли Павел Логә­уеи. Урҭ рҩымҭақәагь
усҟан газеҭк ма журналк ианымлаӡацызт, аха сара
сеиԥш дара ражәеин­раа­лақәагь Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа
реидгылаҿы ишьҭа­заарын. Ҳаибадырит, Алықьса
Лашәриа ишиҳәаз аиԥш, асеминар хдыркәшаанӡа
«ҳнапқәа еибаркны ҳаицын». Асеминар аан еиҳа
иааигәаны издырит шықәсык ала ҳара ҳаԥхьа аҵара
иҭалахьаз Нели Ҭарԥҳаи Владимир Анқәаби, Платон Бебиеи Асеминар иалахәыз, зҩымҭақәа аԥхьаҩцәа ирдырхьаз Анатоли Аџьынџьал, Шоҭа Ҷкадуа, алитературатәт
критик Шоҭа Салаҟаиа, апоет Анатоли Кәыҵниа уҳәа
егьырҭгьы.
Асеминар аҟны иқәгылан аԥсуа литература
азҵаарақәа ирылацәажәеит Баграт Шьынқәба, Хәы­хәыт
Бӷажәба, Шьалуа Инал-иԥа, Иван Ҭарба уҳәа егьырҭгьы.
Аҵыхәтәантәи амш аҽны аизара иалахәыз зегьы
ажәеинраалак-ажәеинраалак ирыԥхьон. Сара сзыԥхьаз
«Бзиа бзызбо убри азами?» Ашьҭахь, ҿыц иаатыз ажурнал «Алашара» ианылеит. Абри инаркны ауп, гәаныла
акәзаргьы, «Сара споетуп!» ҳәа сгәы иҭысҳәаауа саналагаз.
Ари иаанагоз аамҭа ҿыц ҟалеит ҳәа акәын. Уи
Хрушьчов иаамҭа акәын. Уи игхақәа рацәоуп, шьоукы – «Анцәа иџьшьоуп дахьааз!» рҳәоит, шьоукы апо-

литика, аекономика, анхамҩа, асоциалтә бзазараҿы
иҟаиҵаз ашьаҿақәа ирыхҟьаз аиҵахарақәа иры­
қәыӡбоит. Сара усазҵаауазар – аҳәатәы сыцәмаҷуп,
ирацәаӡоуп исцәыӡны исирԥшааз. Жәашықәсала
аҵааи аси ирыҵахан иҟаз ашәҭқәа абна рықәхны, амра
дирбеит, иҭачны иҟаз аӡытҟәақәа аԥсгарҭа риҭеит.
Иаатит иаркыз аԥсуа школқәа, А. М. Горки ихьӡ зху
Аҟәатәи арҵаҩратә институт аҿы еиҿкаан аԥсуа
школқәа рҿы арҵаҩцәа разыҟаҵара иазкыз аԥсуа
бызшәеи алитературеи аурыс бызшәеи алитературеи
рфакультет. Нас ари афакультет аҵакы еиҳа ирҭбааит
аинститут аректор, апатриот ду А. Ф. Хонелиа, – зыхьӡ
сҳәаз амаҭәарқәа ирыциҵеит анемец, англыз, афранцыз бызшәақәа рызҟазацәа азыҟазҵоз афакультетқәа.
Д. Гәлиа ибзоурала, знымкәа-ҩын­тәымкәа усҟантәи
ҳтәыла ду анапхгарахь иҟаиҵаз аҳәара иахаҵгыланы,
1954 шықәсазы КПСС Ацентр комитет иаднакылеит
ажурнал «Алашара» аҭыжь­разы ақәҵара. Агазеҭқәа аурыс шрифт ахь ииасит, аԥсышәала ацәажәара иалагеит
аԥсуа радио, акымкәа-ҩбамкәа аԥсуа қыҭақәа рџьынџь
хьыӡ­қәа рыздырхынҳәит, еицакны ирҳәоз ҳақалақьқәа
акыр рыхьӡ­қәа дырҽеиит… 1955 шықәса инаркны Асовет ҳәынҭқарра зегь аҿы аиԥш, Аԥсынтәылангьы рыхьӡ
ԥшӡақәа рыздырхынҳәуа иалагеит 30-тәи ашықәс­
қәа раан харада-барада идырӡыз аԥсуа уаажәла­
рратәи, аполитикатәи усзуҩцәа, ажәакала, зегьыҵә­
ҟьа азымӡбызаргьы, аҳәынҭқарра ахада ҿыц иаара
имҩаԥнагеит ареволиуциа.
Сара аинститут сҭалоит ҳәа ахаангьы сгәы
иаанагаӡомызт. Иҭалоз зегьы шамахамзар, ақыҭантә
иааз ҳакәын, ақырҭуа школқәа ирылгаз ҳреиуан.
Иахьеиԥш исгәалашәоит аҵарауаҩ ду, нас иакадемикхаз Хә. Бӷажәба изҵаарақәа: «Изакәызеи аҳәоу,
ишԥашьақәгылоу иара? Аҵара абоуҵоз»? – Иудыруеи Дырмит Гәлиа иҩымҭақәа рахьтә? – аԥхьатәи

азҵаара аҭак шааҟасҵаз аиԥш, даҽа зҵаарак сиҭеит
Баграт Шьынқәба. Сара уи азҵаара аҭак ркьаҿӡаны
иааҟасҵан, исҳәеит апоема «Аҳәачаԥа» шыздыруаз. Баграт дааԥышәырччеит. Урысшәала аҩрагьы
ҿырҳәала аҳәарагьы рыдыркылон Аԥсны жәлар рпоет Д. Гәлиа иԥҳа Татиана Гәлиеи Маргарита Ладариеи. Ахԥатәи дысгәалашәом. Урҭ ибзианы идыруан ҳара ҳлитературатә еилкаарақәа шылаҟәыз. Убри
аҟнытә иҳарҭоз азҵаарақәа ақырҭуа школқәа рҟны
изхысуаз алитература апрограмма аҟнытә иааргон. Егьырҭ аԥышәарақәа – аҭоурых, агеографиа уҳәа
аӡәырҩы реиԥш, саргьы қырҭшәала исҭиит. Аинститут ҳанҭала – ҳара 5О-ҩык ҳаҟан, ҳара ҳзы аԥсышәала
инеиԥынкыланы акәымзаргьы алекциақәа ирыԥхьон
Хә. Бӷажәба, Шь. Инал-иԥа, нас иҳахьӡеит Г. Гәыблиа,
П. Аӡынба, Ҭ. Шьаҟрыл, К. Агрба, Ан. Зыхәба уҳәа
егьырҭгьы. Ҳара ианакәзаалакгьы ҳгәы хыҭхыҭуа
ҳаԥшын Татиана Дырмит-иԥҳа Гәлиа лааира. Уи хаҭала
илдыруан, дырзыӡырҩхьан рыҩны сасра иааихьаз,
зыхьӡ адунеи иахыҵәахьаз ашәҟәыҩҩцәа, аҵарауаа
Фадеев, Марр, Федин, Сименов, Неруда, Ҳиқьмеҭ,
Ԥристли уҳәа аӡәырҩы. Урҭ ирызку ажәабжьқәа лҳәон
аԥсы ахаҵаны, иԥшӡаны, ашәҟәыҩҩ изанааҭ арҿиаҩ
қәыԥш игәазырԥхаша ажәақәа рзыԥшааны.
Аинститут аҿы сара сдыррақәа ирыцлеит. Ҩыз­
цәас исоуит ақалақь аҿы абжьаратә ҵара зауз, аурыс
литература иааӡахьаз, ашьҭахь анаукатә баҩ­хатәрақәа
аазырԥшыз Артур Аншба, Зоиа Логәуа, Римма Аҳашба,
Џьулетта Коӷониа, ақыҭантә иааз, аха аҵара ду заурц зҭахыз Олег Дамениа, Сергеи Ҷараиа, Максим
Барганџиа, Татиана Какалиа, Сергеи Чакветаӡе, Гиви
Агрба уҳәа аӡәырҩы.
Сара еиҳагьы ирацәаны ажәеинраалақәа рыҩра
салагеит. Зны, сҩыза бзиа, алитературатә критик,
А. Аншба иҭсыжьхьаз ашәҟә хәыҷқәа дрыхцәажәо,

ииашаны иазгәеиҭеит сара аамҭак азы алирикатә
жәеинраалақәа рыҩреи изҩыз ажәақәа рыда ашәа­
қәа рҳәареи срыбжьаханы сшыҟаз. Избанзар, сара
аинститут аҿтәи сажәеинраалақәак ашәақәа рылсхуан, нас сҩызцәа гәыԥҩык идырҵаны, агитара иан­
ҵаны хаҭалатәи ашәаҳәаҩцәа рконкурс ахь иназгон,
Уаанӡа ас иҟаз ашәақәа-аестрадатә шәақәа асценахь имнеиӡацызт. Аха сара сзызхәыцуаз раԥхьатәи
аестрадатә ашәа аҟалара акәӡамызт, сара хықәкыс
исымаз арҭ ашәақәа рыла афакультет аҭыԥ бзиа аргара акәын. Усҟан сара аестрадахь иназгаз ашәа­қәа «Шьҭа
исымҳәаргьы исызӡаӡом», «Ԥхыӡла избеит» – краамҭа
ачарақәа, аныҳәақәа, аконкурсқәа рҿы инарыгӡон. Иахьагьы аԥсуа радио аҿы иҟоуп, зны-зынла аефир ахьгьы ирышьҭлоит. Ус иҟан «Сылашара» зыхьӡу, иахьагьы
асценахьтә лассы-лассы иуаҳауа ашәа цәырҵаанӡа. Ари
ашәагьы аҭоурых хәыҷы амоуп.
1957 шықәса акәзар ҟалап. Қарҭ имҩаԥысуан ауаԥс
куль­тура амшқәа. Шьыжьӡак зны, сҩызцәеи сареи ҳзыҩ­
наз азеиԥшеицынхарҭа ауадаҿы иҳамаз арадио ала сара
исаҳаит даара ахаара зҵаз, ауаҩы игәаҿы иҟәандаӡа
ԥхаррак аанзыжьуаз насгьы џьара-џьара аԥсуа мелодиа алоушәа узырҳауаз ашәак. Издырит уи ауаԥс музыка шакәыз. Схаҿы иаанхеит ашәа. Ахьышәҭҳәа қьаадк
сшьамхы инықәыскын, исаҳаз амузыка иақәшәаша
ажәақәа зҩит. Уаанӡа ари ашәа иалаз ажәақәа сара
исзеилкааӡомызт, аха сгәы исанаҳәеит уи ааԥын, абзиабара, ақәыԥшра иртәуп ҳәа. Убри иаҷыдангьы,
сара, ааигәа ақыҭантә иааз ауаҩы, раԥхьаӡа апианино
аинститут аклуб аҿы ада даҽаџьара изымбацыз амузыка абзиабаҩ, иага сҽазысшәазаргьы, исаҳаз амузыка агәыцә ауп ҳәа иамаз егьырҭ ааҭгыларҭақәеи
аиҭаҵрақәеи схаҿы инымхаӡеит. Аха схаҿы исзынхаз амелодиеи изҩыз ажәақәеи еиқәшәон. Сҩызцәеи
сареи естрадатә ашәак аҳасабала афакультет аҿы

иҳамаз ахаԥшьга­раҿ иаҳҳәеит. Уаҟа ақәҿиарақәа
аман ианыҟала, аинститут аестрадахь иназгеит. Ари
аестрадатә коллектив Аԥсны еицырдыруан, ақалақьқәа,
араион ацентрқәа рҿы аконцертқәа мҩаԥнагон. Сара
сакәзаргьы – шәҩыла исзеинырҟьон, иҟан ҩынтә
ианысдырҳәозгьы. Дук мырҵыкәа ари ашәа – уи «Сылашара» ахьӡын, – Аԥсны иреиӷьыз аколлективқәа ирҳәо
иалагеит. Ари ашәа ала иаадыртуан аԥхын ԥсшьарыҳәа
Балтика атәылақәа рҟынтәи Аԥсныҟа иаауаз аестрада
абзиабаҩцәа. Шьоукы алаҳәара ҟарҵон «Аԥсны жәлар
рлирикатә ашәа» ҳәа, аха бжеиҳан, аресторан дуқәа,
еицырдыруа асимфониатә оркестр­­қәа рҿы идсырдырхьан ажәақәа сара ишыстәыз, ашәагьы сара исыбзоураны ишыҟалаз, аха уи аӡәгьы хьаас икӡамызт.
Аҵыхәтәаны, машәырла ҳаибадырит иахьа ибзианы еицырдыруа акомпозитор К. Ченгелиеи сареи. Уи
иаахҵәаны ус иҳәеит: «Уааи. Апрограмма ҟаҳҵап, аԥсуа
шәақәа еицаҳҳәалап!» ҳәа. Иара амузыка аҵара дҭан,
ашәақәа агитара ианҵаны иҳәон. Зны аклубқәа рҿы
ҳақәгылон, аҵыхәтәаны, ҳара мҩақәҵаҩыс иҳауз Аԥсны
жәлар рырҿиара аҩны адиректор, ашәа абзиабаҩ, апатриот ду И. Е. Кортуа иҟаиҵаз аԥшьгарала, хаҭалатәи
ашәаҳәацәа р-олимпиадахь ҳнарԥхьеит. Агитарақәа
кны асценахь ҳнеит К. Ченгелиеи сареи. Инаҳагӡон
х-ашәак: «Сылашара» – излеилкаахаз ала ауаԥс композитор Христофер Плиев ииҩыз ашәа, аестрада ҟазшьа
заҳҭаз И. Лакрба, Б. Шьынқәба иажәақәа рыла ииҩыз
«Кофҭа шкәакәа», нас сара сажәеинраалақәа руак иалхны К. Ченгелиа иаԥиҵаз ашәа «Ихәыҭхәыҭуа аԥсабара
цәажәоит». Мышқәак рышьҭахь ҳара ҳнарԥхьеит
Қарҭ имҩаԥысуаз ашәаҳәаҩцәа р-олимпиада ду
ашҟа. Араҟа ҳара ҳагәҭа даагылеит амузыка здыруаз,
зыԥсынҵры маҷыз даҽа ҷкәына қәыԥшк – Едуард Барцыц. Ҳара ҳашәақәа рыхԥагьы Москвантә аолимпиадахь иаашьҭыз аҟазацәа апластинка ианырҵеит. Убри

ашьҭахь деилкаан «Сылашара» амузыка автор. Деилкаахеит ажәеинраала авторгьы, избан акәзар сара актәи
сышәҟәы хьӡыс иасҭеит «Сылашара». Уаҟа ианын сахьаркырала оумаӡак иҳаракымыз , аха иразыз, ауаҩы
иҿаҿы иааиуаз ажәақәа рыла иаԥҵаз «Сылашара»
захьӡыз сажәеинраалагьы.
Убри ашьҭахь сара сажәеинраалақәа ирылхны ашәақәа рыҩра иалагеит ҳкомпозиторцәа Ражден Гәымба, Кәасҭа Ченгелиа, раԥхьатәи аԥсуа
оператә шәаҳәаҩы, акомпозитор Лиудмила Логәуа, О.
Хәынҵариа, В. Ҷкадуа, Р. Шьакаиа, В. Царгәыш уҳәа
егьырҭгьы. Иҟалап урҭ сара исылымшоз аасҭагьы
сылшозшәа сдырбазаргьы.
Арҵаҩратә институт сышҭаз аҭаацәара салалеит. Сара иахьагьы оумашәа избоит уи ансгәалашәо.
Аҭаацәара алаларазы изакәызаалак бӷак сымаӡа­мызт,
смал ыҟамызт, сшьал ыҟамызт. Сара дыс­гәаԥхеит сара
исықәлаз, сара сеиԥш бӷа змамыз, мал-шьал змамыз
аԥҳәызба. Лареи сареи ҳанеибадыр ашьҭахь, лхаҭагьы
илызгәамҭаӡакәа, уажәы-уажәы дамхаччо, уажәыуажәы лылахь ааиқәҵо, зны-зынлагьы лыблақәа
цәаакуа, исалҳәеит лҭоурых. Лара, – лан, лаб, лашьа,
ажәакала аҭаацәара зегьы, Анцәа ишиҳәара инхон
Украина иҟаз немец ҳаблак аҿы. Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа аламҭалаз, лаб – Вольф Артур дызҭахыз
чынуаҩык днеины маӡала иеиҳәазаап: Артур!Уԥшәма
ԥҳәысгьы уаргьы шәырҵаҩратә ҟазаразы даара пату
шәықәуп! Уи ззымдыруа аӡәгьы дыҟаӡам!
– Иуҳәарц иуҭаху сзеилкаауам.
– Иаахҵәаны иуасҳәеит. Милаҭла унемецуп. Ужә­
ла уԥсахроуп! Исҳәаз уазхәыц! Уақә­шаҳаҭхозар, – хара
имгакәа адырра сыҭ…
– О, уи ӡбоуп, сҩыза бзиа! Жәытәнатә аахыс саба­
цәеи урҭ рабацәеи ирымаз амилаҭ ахьӡ схысхыр, дара
анышә иахьамадоу иаргәаҟлар ахьалшо азы, смилаҭра
сзыԥсахуам! – иҳәеит.

Убри ашьҭахь СССР анемеццәа рыуа-ршәаџь
нмыжькәа Казахстанҟа рахыгаразы аҳәынҭқарра ахада иҟаиҵаз аусԥҟа инақәыршәа­ны, уахык ала, аҽеила­
ҳәахагьы ҳамҭаӡакәа, еицынхоз зегьы машьынак
ҳлақәыжьны ҳдәықәыргалеит. Шықәсык инымҵәаз
амҩа ҳақәын. Раԥхьа шоуран, аӡы ҳар­гәаҟуан,
ҳаԥсылмыткуан. Амҩеи агәаҟреи ҳды­рааԥсон. Нас
иҟалеит ахьҭа, аҵаа, аԥша… Уажәы-уажәы инымҩахган,
нышәк агәы аацәԥны иржуан абыргцәа, алабжьыш
иарҩахьаз аҳәса, ирхароу ззымдыруаз ахәыҷқәа.
Ҳахьнеизгьы «Афашистцәа ааит!» ҳәа ахаҳә-амҿыхә
ҳгәыдырҵон уаҟа инхоз ауааԥсыра рыҷкәынцәеи
рыӡӷабцәеи. Саб «Аџьатә ар» ҳәа изышьҭаз аҭыԥ ахь
дрышьҭит. Уи концлагерын, аусурақәа ирҿын. Зынгьы
уа иҭаԥсуан. Уи наҟ иҟаз аконцлагер излеиԥшымыз
акызаҵәык акәын: наҟ – афашистцәа иргахьаз ате­
рриториақәа рҿы еиҿкааз аконцлагер иахылаԥшуан
шаҭара ззымдыруаз анемец солдаҭцәа, араҟа – асовет немеццәа рзы еиҿкааз алагер – «Аџьатә ар» –
иахылаԥшуан рыцҳашьарак зламыз аҟаԥшьқәа.
Зны саб, ишыҟарҵалац аиԥш, ашахта иҵаз рзы ача
аазгоз амашьына амаҵ иурц ашахта дҭыргеит. Уи инапы
ианын амашьына ача ақәхны, ашьҭаҵарҭахь анагара.
Ари аус анынаигӡалак ашьҭахь, аҳәымсаг аашьҭыхны
акузов иԥссар акәын. Аха ача анақәихуа иацрышәшәаз
ахәашақәа иџьыба иҭаҵаны иҵәахуан, сани сареи даабарц ҳаннеиуаз иҳаиҭарц. Уи иаҳахьан ԥшьышықәса
зхыҵуаз сашьа хәыҷы «ача, ач́а ҳәа дҵәаауа. «Аџьатә
ар» рлагер иахылаԥшуаз ибеит саб ача ахәашақәа
шеизигоз: «Ҳаи, уара, афашист! Сталин дуӡӡа иоума
ахәаша еизго ахьымӡӷ зурго!» ҳәа диқәҟаан, аҟмчы
ихиҟьо далагеит. Саб мызкы дҳамбаӡеит, ишҟагьы
ҳнарышьҭӡомызт… Дышьҭан…
Сара ари ажәабжь схы инаркны сшьапаҟынӡа
сеила­нарҩынтит. Иҟалап, ашьҭахь, аҭаацәара ала-

лара азҵаатәы аӡбараан уи ахәҭаагьы аланаҵазар.
Сара исыздырамызт Гедвига имӷьацыз лыхәрақәа
сызларыхәашаз. Ҳара ҳанеибага, сан дааит. Ҳара
аҩбатәи аетаж ахь ухазгалоз гыруак имардуан аҵа­
ҟа ҳаҩнан. Агыруа уи аҵаҟа ауада хәыҷ ҟаҵаны
астудентцәа ҩнеиҵон. Иҟаз анылба, сан ахәыҷқәа
реиԥш аҵәыуара далагеит. Сара сдәылҵны сцеит.
Ахәылԥаз санаа, даара сқьафгьы ҭан. Ибзиан крыс­
феит. Сани Гедвигеи жәытәнатә аахыс еибадыр­уаз­шәа
еидтәалан, зны-зынлагьы лыхәда лнапы накәыршан
дгәыдылкылон. Сара оумашәа избон зегьы. Заҟаҩы
исарҳәодаз «Уаб дызшьыз рыԥҳа дааугеит» ҳәа, аха уи
еиԥшу ажәак лара илҳәаӡомызт. Нас ауп ианеилыскааз: Сан дуаҩ дузаарын! Сыԥшәмеи сареи ҩыџьа ахшара
ҳауит. Аҷкәын Валери ачаи аганахьала аҵара далгеит
зны дынџьнырын, зны афабрика адиректорс дыҟан.
Рыцҳарас иҟалаз – Аԥсны иҟаз Аџьынџьтәылатә еибашьра ашьҭахь, ахарџьқәа рацәаны иацуп ҳәа Аԥсны
ачаи культура зынӡа иқәыргеит. Валери, зықьҩыла ачаи
знапы алакыз анхацәа реиԥш усурҭада дынхеит. Аӡӷаб
Изида – джурналиступ, лыԥшәма иакәзаргьы – Аԥсны
атәылахьчара аминистр ихаҭыԥуаҩыс дыҟан, АахыҵУаԥстәыла игәыԥ иман дцаны ауаԥсаа ихьчахьан. Уи
иаҷыданы – ажәеинраалақәа иҩуан, ибзиан идыруан
аурыс литература. Аибашьра ашьҭахь ари адгьыл аҿы
иара ихы мыцхәны ибеит... Изида иҭлыжьуеит лхатәы
газеҭ «Нужная», лыӡӷаб хәыҷы Ольга – джурналиступ,
лан аус лыцылуеит.
Сан даарыхуан, аҭаҭын аус даҿын. Есышықәса
тоннак-тоннак инарзынаԥшуа, усҟан ирҳәон еиԥш,
аҵәаԥшь иаҩызаз аҭаҭын рыԥхны, ирҩаны аҳәынҭ­
қаррахь иалалгалон. Сара избон ԥшьҩык ауаа лна­
пы ҳшаныԥшылоз, ԥшьҩык ҳафатә-ҳажәтә, ҳамаҭәаҳҩыҭәа – зегьрыла иаҳҭахыз аҟаҵара шыцәгьаз.
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Иалкаау. Х-томкны. Актәи атом. Ажәеинраалақәа - 02