Latin

Иалкаау. Х-томкны. Актәи атом. Ажәеинраалақәа - 02

Süzlärneñ gomumi sanı 3376
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2275
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
Аха убри аамҭазы уи ахаан дмааԥсо, ахаан дымхоз

џьыс­шьон. Аколнхара илнаҭоз, – абасҟатәи аҭаҭын
шалалгалозгьы, – зынӡа имаҷын. Акызаҵәык аҿы
деиҵаҳархаӡомызт: Шьоҭа, сара, Гәли, Радик – аколнхара илыднаҵоз адгьыл ҳанҭалалак, шьыбжьаанӡа
ирашәатәызар иаҳрашәон, иҭагалатәызар иҭаҳга­
лон. – Ҳаи, Анцәа иџьшьоуп, Ольга Андреи-иԥҳа ҳәа
лырҽхәара ианалагалак, иахьа шаанӡа игыланы уа­
ханӡа анышә иҵхоз аԥҳәыс, агәалаҟара лыманы даақә­
гылон. Зны-зынла аҩны иҟаз ҳауа ԥҳәыс Тат Наҷ­ҟьебиа
– зашьа атроцкист ҳәа дҭадырхахьаз, – длыҳәон шьыбжьон ҳәа ҳанааиуа азыҳәа абысҭа ҳзыл­урц, кәтык шьны
иаҳзылӡырц. Акрыфар­аан Гәли лхәы акәтыжь шаны
ҳахҩык иҳалҭон. Ҳара ҳгәыр­ӷьаҵәа иҳадаҳкылон…
Аха, ишысҳәаз еиԥш, ҳан анышә ахарагьы дахьӡон,
ҳааӡарагьы дахьӡон. Ҳара ҳаа­ӡара бжеиҳан анышә
ахара иадҳәалазаарын. Сан арҭқәа зегьы рзы зны, –
еиҳаракгьы асовет ныҳәақәа раан – хә-кьылак ашьақар
ҳамҭас илырҭон, уи аныҟамыз илырҭон бираҟ хәыҷык.
Игылаз рнапы еинырҟьон.
Абас дышнеиуаз ақыҭа аиҳабыра рнапы ианыр­ҵеит
Стаханов ихьӡ иаԥсоу Ольга Андреи-иԥҳа Қәычбериа
СССР зегьеидгылоутәи ақыҭанхамҩатә цәыргақәҵахт
дрышьҭырц. Ҽнак зны сара сахьынхоз астудентцәа
рзеиԥшынхарҭаҿ днеины кәтолтәи ҷкәынак исеиҳәеит
«уан асасааирҭа «Абхазиа» аҿы дузыԥшуп» ҳәа. Сара
оумашәа избеит, избанзар, сгәы излаҳәоз ала, сан
шьҭа Москва дыҟазар акәын. Аха ус изыҟамлеит, – уи
Москваҟа лышьҭра еиҿызкаарц знапы ианыз араиком
аусзуҩ амҩан имашьына абарбал ԥжәан аҳаирплан
иахьымӡеит. Уи инап ианыз аус ахьизеиҿымкааз
азы лахь иоур ҳәа дшәаны, иара аеропорт ахь дцеит.
Рыцҳарас иҟалаз, усҟан Москваҟа аҳаирпланқәа лассылассы иԥырӡомызт…
Сара ахаан исхашҭӡом сыстудентра ашықәсқәа
раан имҩаԥысуаз ахҭысқәа. Урҭ зегьы иреиҳан ақырҭ­

уа ҵарауаа Берзенишвили Каухчишвили иҭрыжьуаз
рнаукатә шәҟәқәа рҿы аԥсуа жәлар рҭоурых, ржәытәрҿатә, рхылҵшьҭрақәа аҵәы рыхьшьны иахьырхысуаз.
Арҭ ахҭысқәа, – раԥхьа иргыланы аԥсуаа рҭоурых еилазгоз аусумҭақәа рҭыжьра – еиҳа иӷәӷәаны нап аркын
Асовет Еидгылаҿы Сталин ихаҭаратә культ анаҿаԥырҽ
ашьҭахьгьы. Аԥсны аԥсуа жәлар рҭоурых аилагара
ршьапы иқәнаргылеит Аԥсны жәлар зегьы. Ршьапы
иқәгылеит аԥсуа студентцәа, аԥсуа школқәа, аԥсуаа
иаҳа иахьырацәаз аколлективқәа. Астудентцәа иҳаман
анапынҵақәа: иахьа – Очамчыра ицатәын, уаҵәы –
Тҟә́́арчал, нас – Гәдоуҭа… Ажәлар ирабжьгалатәын аусура иҭымҵырц, ҳҭоу­рых аҳәынҵәа ақәызҭәоз ақырҭқәа
лахь рырҭаанӡа. Исгәалашәоит усҟан Орџьоникиӡе ихьӡ
зхыз амҩа­ду азеиԥшнхарҭа ашҭа унацәа узрыламкуа
аҿар идырҭәит. Урҭ ирыцлеит араионқәа рҟынтә иааз
ажәлар. Харантәи шьапыла амҩа инықәлан, иааины
еизаз иаарылагылеит шәагаала еиҟароума ззуҳәаша
ҩыџьа апатриотцәа: А. М. Лабахәуеи А. Ф. Хонелиеи.
Ашҭаҿы аӡәгьы дыҟаӡамшәа иааҭынчрахеит.
– Ақырҭуа ҵарауаа ашҳам ҳақәырҭәоит. Шәгәы иаа­
намган уи закәу ҳзеилымкаауазшәа. Агәра шәҳар­гоит
ҳара ҳхы ҳацәшәаны, ма ҳҟәардәқәа ҳахь­чарц ҳгәы
ишҭам! – иҳәеит иара, Архип Мирон-иԥа. Нас Аԥсны
иҭыҵуаз акьыԥхь адаҟьақәа рҿы еишьҭаргыланы ианыло иалагеит ақырҭуа академикцәа русумҭақәа цҟьашәҟьа, иқәызҵоз астатиақәа, «иахьеиҳау» аусурахь
диаган А. Лабахәуа, А. Хонелиа маҵурала деиҵатәын.
196О шықәсазы Аҟәатәи аԥсуа школ-интернат
аҿы ааӡаҩыс аусура салагеит. Сара зынӡагьы исыз­
дыруамызт Аԥсны аҵара аминисттра уахь сыш­
дәықәнаҵаз. Аха ари ашкол азы арҵаҩцәа-ааӡаҩцәа
алзыԥшаауаз, уаҟа директорс иарҭаз Леила Николаииԥҳа Ачба лакәзаарын. Уи еиҿылкаауаз аколлектив
шьақәгылан арҵаҩратә-ааӡаратә баҩхатәра змоу

акадрқәа рыла. Урҭ иреиуан аҭоурыхдырыҩцәа В.
Киут, И Цухникас, афизикцәа, аматематикцәа А. Ԥан­
цу­лаиа, К. Реџьебов, Х. Спирански, А. Симавниан,
аԥсуа бызшәеи алитературеи рырҵаҩцәа А. Гыцԥҳа, Е.
Ҭарԥҳа, агеографиа арҵаҩы А. Картозиа, аиҵбыратәи
аклассқәа рырҵаҩцәа Е. Канхәа, Е. Адлеиба, Л. Делба,
Ц. Папԥҳа… Оумашәа иубаша, уаҟа еимааӡахҩыс иҟаз
Д. Кивелов иакәзаргьы, ахаан ажәа ҟьашьык аҵаҩцәа
рҿы иҳәаӡомызт. Акрыфарҭа аиҳабы – сара схәыҷаахыс
ҩызас исымаз Шьалуа Геҭиа, – иреиҳау аҵара далгахьан,
ахәыҷқәа бзиа ибон, рҵаҩык иеиԥш драцәажәон. Аурыс бызшәеи алитературеи длырҵон аурыс классикатә
литература бзиан издыруаз, ԥсабарала арҵаҩратә
баҩхатәра злаз, асахьаҭыхреи амузыкеи бзианы еилызкаауаз Леила Ачба – ашкол адиректор. Ари амаҭәар аҿы
уи илымырдон аурыс литература егьырҭ арҵаҩцәагьы:
А. Старых, С. Ҭарԥҳа, И. Аҩардан…
Сара аррахь сцеит аусура сшалагазҵәҟьа, аха уантә
саныхынҳә – абиблиотека аиҳабы иҭыԥ сырҭеит.
Хәыҷы-хәыҷла сҟалеит ааӡаҩ-еиҳабыс, аҵыхәтәаны
– аиҳабыратә класс аҿы аԥсуа бызшәеи алитературеи
рырҵаҩыс. Сара сҵаҩцәа аӡәырҩы – ԥсаҭа шкәакәа Тарас Аҩӡба, аҵаҩцәа З. Быҭәба, Д. Убириа, Р. Камкиа, С.
Салуакваӡе, В. Ҷкадуа, Л. Барганџьиаԥҳа, Е. Барцыцԥҳа
уҳәа сҵаҩцәа ахьракәыз адагьы, ҩызцәас исыԥхьаӡон,
рыгәра згон.
1965 шықәсазы иҭыҵит раԥхьатәи сышәҟә хәы­ҷы
«Сылашара». Уи ианын аиҩызара, абзиабара иазкыз
споезиатә рҿиамҭақәа. Араҟа ианын урҭ ашықәс­қәа рзы
Аԥсуа радио ала ахәыҷқәа иддырҵоз, ашәаны ирҳәз
ажәеинраалақәа «Аԥсуа пионерцәа акомпозиторцәа
К. Ченгелиеи В. Ҷкадуеи амузыка злырхыз аҩымҭақәа.
Еицырдыруаз ашәа «Сылашара» – сышәҟә хәыҷы хьӡыс
иасҭеит. Ашәҟәы аҭыҵра – ныҳәа дуӡӡан сара сзы,
гәырӷьаран, аԥырразы ҳазшаз исиҭаз мҵәыжәҩан.

Уи ашьҭахь аԥсуа журналқәеи, агазеҭи рдаҟьақәа
рҟны еиҳа лассы-лассы ирнылон сажәеинраалақәа.
Аҭыжьырҭаҿы иҭыҵит – «»Ашымҳа амҵан», «Ашлақәа
рқәыԥшра», апрозатә ҩымҭақәа рышәҟәы «Иҭынчым
амшқәа» уҳәа егьырҭгьы.
60-тәи ашықәсқәа рзы аԥсуа жәлар рзинқәа рырҭ­
бааразы имҩаԥыргоз аизарақәа, хыԥхьаӡара рацәала
атәыла анапхгарахь ҳҵарауаа, ҳашәҟәыҩҩцәа уҳәа
ирыҩуаз ашәҟәқәа ирыхәаԥшны, апартиеи аиҳа­быреи
ирыдыркылеит Аԥсны аекономикеи акультуреи рышь­
ҭыхра иазкыз ақәҵара. Иҵауланы уахәаԥшуазар, уи
ақәҵара уеизгьы-уеизгьы Аԥсны аеко­номикеи акультуреи рус азышьҭыхӡомызт, аха иалшазгьы маҷӡамызт.
Убасҟан маҷк идырҭбааит анхамҩа аиԥш амассатә информациа ахархәагақәа – агазеҭқәа, арадио, иара убас
ажурналқәа, агазеҭ «Аԥс­ны ҟаԥшь» уҳәа рылшарақәа.
Иҟалап уахь сара снаԥхьара машәыршақә иҟамзаргьы:
ашкол санҭаз инаркны изыҩуан астатиақәа, аредакциахь инасышьҭуан ақыҭа анхамҩатәи акультуратәи
бзазара иазкыз аинформациақәа. Санстудентыз агазеҭ
аҟнытә адҵақәа сырҭон алитературеи, аҟазареи,
аҵара-ааӡареи уҳәа ирызкыз астатиақәа рыҩразы.
Сара ишсылшоз ала снапы ианырҵоз насыгӡон.
Агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» 10.000-тәи аномер иадҳәаланы,
аиҳабыратә ҳамҭақәа зырҭоз уи аусзуҩцәа реиԥш, саргьы, 1966 ш. исанашьан Аԥсны АССР иреиҳаӡоу асовет
Апрезидиум Аҳаҭыртә грамота. Сара агазеҭ ахь снагара рыбзоуран уи аредактор, ажурналист ду Н. Б. Киути
агазеҭ аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩ, аҭоурыхдырҩы,
апоет, ажурналист Б. М. Ҭыжәбеи. Раԥхьа аҭакзыԥхықәу
амаӡаныҟәгаҩ ихаҭыԥуаҩы иштат сыман, нас, Б. Ҭыжәба
КПСС Ацентр Комитет аҟны иҟоу иреиҳаӡоу апартшколахь данца, иҭыԥ ахь сара сиаргеит. Амаӡаныҟәгар­ҭа
– аредакциаҿы иҟаз аҟәшақәа зегьы иреиҳан, насгьы
аредактор хада инапхгарала акәын аус шауаз. Аҟәшақәа
быжьба – аредактор ихаҭыԥуаа рхылаԥшуан. Сара лассы

еилыскааит сзанааҭ. Ари аредакциаҿы аус руан еицырдыруа аԥсуа поетцәеи ашәҟәыҩҩцәеи, иаагозар, Шь.
Аџьынџьал, Шь. Ҷкадуа, М. Лашәриа, Т. Аџьба, Р. Қапба,
Шь. Камкиа, С. Ҭаркьыл… Араҟа аус рухьеит аԥсуа
сахьаркыратә литература агәҭаны игылаз Ӡ. Дарсалиа,
Ҷ. Џьонуа, А. Џьонуа уҳәа аӡәырҩы. Ажәакала, ҳара
ҳарҿиаратә усзуҩцәа раԥхьа аӡы «Иахьӡаархуаз» агазеҭ
«Аԥсны ҟаԥшь» аредакциаҿы акәын. Абраҟа аус зуан
аа-шықәса инарыцны. Усҟантәи агазеҭқәеи иахьатәи
агазеҭқәеи – агеи ашьхеи реиԥш еицәыхароуп. Усҟантәи
агазеҭқәа «аԥшьбатәи амч» ҳәа ирышьҭан. Иаԥсоу
иахәҭоу ала ихцәажәон, ажәлар ирыцәӷьыч­уаз, аиакәым
рзыҟазҵоз рыхәҭаа иақәнаршәон. Ага­зеҭ иацәшәон
агәнаҳа змаз зегьы. «Аԥсны ҟаԥшь» еиднакылон 42-ҩык.
Уаҟа аус зуаз аамҭак рызԥҵәаны иҟаӡамызт. Еизарак
Москва ма Қарҭ иҟазар, Америкеи ССР-и рнапхгаҩцәа
еиԥыларан иҟазар – усҟан акьыԥхьыҩцәеи аиҭагаҩцәеи
аҷаԥшьацәа ажәахә ма атәылақәа рхадацәа реиԥылара
иазкыз аматериалқәа ирзыԥшны адырҩаҽнынӡа
атәара анрықәшәоз рацәан. Убас шакәызгьы агазеҭ
мчыбжьык ахь хәынтә иҭыҵуан. Бжеиҳан уи адаҟьақәа
рхыԥхьаӡара (еиҳаракгьы Хрушьчови Брежневи рхаан) 4 инаркны 12 рҟынӡа инаӡон. Аформат акәзаргьы
– иахьатәи аԥсуа газеҭқәа рформат аасҭа ҩынтә
рыла еиҳан. «Аԥсны ҟаԥшь» иалшон ишьҭнахыр
аԥсҭазаараҿы иҟоу азҵаарақәа зегьы, акызаҵәык ада:
ицәыругар ҟалаӡомызт аԥсуа қырҭуатә еизыҟазаашьа
иадҳәа­лаз агәынамӡарақәа, аиҿагыларақәа ртәы зҳәоз
аз­ҵаарақәа. Аԥсуеи қырҭуеи атема аномер зегьы ау­
ҭозаргьы аӡәгьы дуҿагылаӡомызт. Ҳәарада, џьараџьара аԥсуа коллективқәа рҿы аиԥш, араҟагьы иҟан
аԥсуа зда дхәарҭам ахәыҭхәыҭра, аиҵашьыцра, акариеразы ақәԥара, аха зегьы ирзеиԥшу аус аан еидгылон.
Уи аҵыхәала араҟа аус зуаз аибашьра ду аветеран А.
Хәаҭланӡиа иҳәалон: «Алақәа дара-дара еибафоит, аха
абга рылоуҵар – иҟәыбаса иқәырҵоит» ҳәа.

1975 ш., сара апартиа Аԥснытәи обком ақәҵарала
КПСС Ацентр Комитет аҟны иҟоу Иреиҳаӡоу апартиатә
школ ахь сышьҭын.Уи аредактор игәы иамыхәаӡеит: иара
ԥсшьара даныҟаз иақәыршәан сахьцаз азы. – Иҟазҵода
уажәшьҭа ҳгазеҭ? – азҵаара цәыригеит уи. Аха сара
сцахьан. Апартиатә школ ауаҩы инаҭо шырацәоу уахь
иҭамлац издырӡом. Зорин иеиԥш иҟаз ажурналистцәа,
Кретов иеиԥш иҟаз аҭоурыхҭҵааҩцәа, Абалкин иеиԥш
иҟаз аекономистцә, Наумова леиԥш иҟаз афилософцәа
(Урыстәылан раԥхьаӡатәи аԥҳәыс-анаукақәа рдоктор),
ашәҟәыҩҩ, Ленин ипремиа алауреат Бондарев иеиԥш
иҟаз ашәҟәыҩҩцәа, алитературадырыҩцәа имҩаԥыргоз
алекциақәа, апрактикатә зыҟаҵарақәа аҵара зҵоз зегьы рзы иинтересын, ашкол иамаз абиблиотека абеиара атәы ҳҳәозар, – уи адунеи абиблиотекақәа рахьтә
аҩбатәи аҭыԥ ааннакылон…
Ашкол саналга, изыхҟьазаалакгьы, усурҭада сынхеит. Аҵыхәтәаны ашәҟәҭыжьырҭа адиректор иха­
ҭыԥуаҩыс снарԥхьеит, аха мызқәак рышьҭахь сиар­геит
апартиа Аԥснытәи аобком агитациеи апропагандеи
рыҟәша аинструкторс. Сара снапы ианын агазеҭқәа,
ажурналқәа, арадио, ателедырраҭара, акуль­тура асистема иаҵанакуаз уҳәа зегьы аус рыцура, рыцхраара. Уахь,
– аобком ахь сара снанагеит аԥсуа жәлар рзинқәа рзы
иаартны имҩаԥыргоз ақә­гыларақәа рышьҭахь. Аԥсны
апартиатә напхгара инапы ианырҵеит Борис Адлеиба
– уаанӡа Очамчыреи Тҟәарчали рра­ионқәа ирхагылаз,
аҵыхәтәа­ны – Аԥсны Аминистр­цәа рсовет ахантәаҩы
актәи ихаҭыԥуаҩыс иҟаз. Ашьҭахь, излеилыскааз ала,
Қырҭтәыла анапхгара зынӡаскгьы ирҭахӡамызт Б. Адлеиба Аԥсны апартиа ахадас иҟаҵара, аха КПСС Ацентр
Комитет амаӡаныҟәгаҩ И. В. Капитонов аԥс­уа жәлар
рполитикатә зинқәа рзы имҩаԥыргоз аизараҿы иибазиаҳаз данрызхәыц, иара Адлеиба ихаҭа даниҿцәжәоз
иоуз агәаанагара Л. И. Брежнев илымҳа аҟынӡа инеигеит. Қырҭтәыла ахада Шеварднадӡе Аҟәатәи ашҭаҿ

еизаз ажәлар рхыԥхьаӡара ицәа дҭанарӡыӡеит, ахьаа
изцәыр­на­геит. Убасҟан ауп иара ианиҳәаз ахаан игәы
иҭеимкыцыз ажәақәа: «Пату зқәу аԥсуаа! Ажәа шәыс­
ҭоит Қырҭтәыла алҵра азҵаатәы ада егьырахь иаақә­
шәыргыло азҵаарақәа зегьы шысыӡбауа!..» Аха ажәлар
атрышә иасны дықәырцеит. Аамҭа цон. Сара иаҳа-иаҳа
деилыскаауа салагеит апартиа ахада. Шьоукы-шьоукы аинтеллигенциа, ауаажәларратә усзуҩцәа уҳәа
рхаҭарнакцәа уи дпатриотӡам ҳәа ирҳәоз ажәақәа
изаҟаразаалак ҵабыргык рылаӡамызт. Уи ачҳара
ду иман. Спатриотуп ҳәа иҳәаӡомызт, аха шьаҿас
иҟаиҵақәоз зегьы ирҳәон: уи дпатриотын, ижәлар
дрыцын. Урҭ раԥхьа дгылан, дымшәакәа-дмырҳакәа,
имаҵурагьы гәхьаас имкыкәа, Лыхнытәи ааԥхьара
зегьраԥхьа иара инапы аҵеиҩит, 1989 шықәса март 18
рзы. Нас, цқьа дызгәамԥхаз шьоукы ирҳәон: «Зегь акоуп дшамырхуаз идыруан» ҳәа аха иҟаз иҭагылазаашьа
иазхәыцуаз
ибзиан
еилыркаауан:
ареспублика
анапхгаҩы инапы зҵаҩыз Ааԥхьара – ҳтәыла аусҳәарҭа
хадаҿы иҭырымҵаар ада ԥсыхәа шыҟамыз. Уи иаргьы
еиликаауан. Ари амҩа хаҵаратә мҩан. Иара иҟынӡа ас
уаҩы изымгәаӷьыцызт.
1987 шықәсазы сара сшьақәдырӷәӷәеит Аԥснытәи
аҳәынҭ­қарратә шәҟәҭыжьырҭа адиректорс. Усҟан сара
иҭ­сыжьхьан жәаба рҟынӡа ажәеинраала реизгақәа,
апро­затә рҿиамҭақәа – ажәабжьқәа, аповестқәа, аро­­
ман­қәа уҳәа ашәҟәқәа, урысшәала, қырҭшәала, украин бызшәала, азербаџьан бызшәала еиҭаган хаз
шәҟәны ма алитературатә журналқәа ирнылахьан
сара сажәеинраалақәа. Хырҽхәаразар ҳәа сшәоит,
аха сара сызлаз аколлектив иҳалшеит аҭыжьырҭа­
ҿы аҭагылазаашьа аиӷьтәра – имаҷзаргьы ауалафахәы
ашьҭыхра, атираж ду змаз ашәҟәқәа иҳарҭоз афеидала
ес-хымз аԥаратә ҳамҭақәа (апремиақәа) рыҟаҵара, агонорар ацҵара. Сара сеигәырӷьон Д. Гәлиа, Б. Шьынқәба,
И. Ҭарба, А. Гогәуа уҳәа томла рышәҟәқәа рҭыҵра, усҟан

атомқәа рҭыжьра азинқәа шыҭшәазгьы. Лымкаала хҭыс
дуӡӡан қарҭаа зхылаԥшуаз, аха бжеиҳан урҭ гәхьаас
имкӡакәа иҭҳажьуаз Шь. Инал-Иԥа, Гь. Ӡиӡариа, Гь. Шамба, Гь. Амҷба уҳәа ҳҭоурыхдырҩцәа дуӡӡақәа рышәҟәқәа
рҭыҵра. Рхаҭабзиара еиӷьаҳтәит арҵага шәыҟәқәа.
Аҭыжьырҭа санахагылаз сара аус зуан (амалаҳәа)
аԥсуа теледырраҭара аполитикатә хҳәааҟаҵаҩыс.
Уи азыӡырҩцәа ргәы иахәан ирыдыркылон. Аԥышәа
снаҭеит апартиа Аԥснытәи абком аҿы аусура. Усҟан,
СССР-и США-еи р-идиологиатә еиҿыгылара иаҳаиаҳа ианыӷәӷәахоз ҳтәыла адәныҟатәии аҩ­ныҵҟатәии
аҭагылазаашьа аԥсышәала азыӡырҩ­цәа рызнагара
ахәҭоуп ҳәа иԥхьаӡаны, Б. В. Адлеиба снапы ианиҵеит
ақәгыларақәа рыҟаҵара. Ашьҭахь ари аус дадгылеит
Аԥсны раԥхьатәи ахада В. Г. Арӡынба.
Аха иалагеит Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра.
СССР анапхгарахь инеиз Америка амҵахырхәаҩцәа
реилымгара иахҟьаны, атәыла дуӡӡа еилаҳаит. Уи рхы
иархәаны, Қырҭтәыла анапхгаҩцәа ирыӡбит втономиак аҳасабала 1931 шықәсазы Сталин ириҭахьаз,
аха инагӡаны рҳәатәы иахамыҵгылаз Аԥсны мчыла
ирымпыҵархаларц. Ари еибашьран. Ажәлар ацгылеит Аԥсны Иреиҳаӡоу Асовет ахантәаҩы В. Арӡынба
иҟаиҵаз ааԥхьара. Хәыҷгьы-дугьы аиха-аигәышә,
алаба-абџьар шьҭыхны аӷа иҿагылеит. Ашьха ихыҵ­ны
иааит Нхыҵ-Кавказтәи ҳашьцәа, Урыстәыла ақа­лақьқәа
рҟынтә – ҳара ҳаилызкаауаз аурыс милаҭ рхаҭарнакцәа,
Ҭырқәтәылантә иӡхыҵыз ҳашьцәа… Ибылуан ақыҭақәа,
аиланхарҭақәа, иҭахон аҷ­кәынцәа, аӡӷабцәа… Аха
Анцәа ду ихазы иишаз Аԥсны аӷа иимҭеит. Аиааира
ашьҭахь ашәҟәҭыжьырҭа ақалақь иалган иҟаз аполиграфиа ахыбрахь ииаргеит. Аусуцәа есымша аусурахь
изааӡомызт аибашьра иахҟьаны ҩныда-гәарада иахьынхаз азы: аӡәы ауадақәа дрышьҭан, аӡәы – аибашьра иԥыхааса иқәнаҵаз иуадақәа рышьақәыргылара
даҿын. Урҭ агәаҟра иҭагылан – аӡәырҩы – рыхшара аи-

башьра иалаӡит, аӡәырҩы – рашьа, раҳәшьа, рыԥшәма
дагеит, аха иҟан зегь еидызкылоз акы – аԥсуа жәлар иргаз Аиааира.
Аҭыжьырҭа наганы аполиграфиатә комбинат иа­
дыр­­ҵеит. Иҟан уи афункциақәа аԥсуа бызшәа аҿиара
аҳәынҭқарратә фонд иазҭарц зҭахызгьы. Уи баны
аусуцәа русура карыжьуа иалагеит. Аибашьра ҟалаанӡа
иҟаз 42-ҩык рахьынтә 11-ҩык роуп инхаз. Аҭыжьырҭа
аркрахьы инеиуан. Ари заҳаз Москватәи ҳџьынџьуаҩ
А. З. Анқәаб – ашьҭахь Аԥсны ахадас иҟалаз, – акомпозитор В. Царгәыш иҿала исзааицҳаит аҭыжьырҭа
аҳмаркырц, есымза аԥаратә цхыраара (Аԥсны иҟаз
абжьаратә уалафахәы инахыҳәҳәо) ишыҟаиҵо азы.
Убри инаркны иааиԥмырҟьаӡакәа Москвантә аԥара
ҳзааишьҭуан. Ашьҭахь уи иацлеит акомбинат аиҳабы
Р. Џь. Аргәын иҳаиҭаз ацхыраарагьы. Ус иҟан ҳҭы­
жьырҭа Аԥсны Ами­нистрцәа реилазаара ақәҵарала
аҳәынҭқарра ахарџьахь ииасаанӡа.
Сара инеиԥынкыланы 18 шықәса аус зуит ари
аҭыжьырҭаҿы. Ашьҭахь, изыхҟьазаалакгьы, арза­ҳал
ҩны аусура шьҭасҵеит. Адырҩаҽны Аԥсны ашә­ҟәы­
ҩҩцәа реидгыла анапхгаҩы, абаҩхатәра ду змоу апоеташәҟәыҩҩ Н. Кәыҵниа снеиԥхьеит ашә­ҟәыҩҩ­цәа
реидгылахь – исыдиҵеит алитфонд напхгара аҭара.
Сара схәыц­ын, сақәшаҳаҭхеит, – аиашазы, арҿиаразы
араҟа еиҳа аамҭа сыман, ашәҟәыҩҩ­цәа рзы бзиарак
сзыҟаҵар здыруада ҳәагьы сгәы иҭаскит. Изызӡарызеи,
исықәманшәалахазгьы ҟа­леит: ашәҟәҩҩцәа есышықәса
ироуаз аматериалтә цхыраара ҩынтә рыла иазҳаит,
Пицунда иҟоу ашәҟәыҩҩцәа рырҿиаратә ҩнахьы
ԥсшьареи усуреи рзы ицоз рхыԥхьаӡарагьы хә-ҩык
рыцлеит. Москва иҟоу Ашәҟәыҩҩцәа жәларбжьаратәи
реиҿкаареи уи алитфонди аиҩызаратә еимадарақәа
рахь инарԥ­хьеит аԥсуа шәҟәыҩҩцәа рлитфондгьы.
Иҳарҭеит аматериалтә цхыраара.

Ҳара ҳашәҟәыҩҩцәа реидгылагьы ақалақь агәа­
хьынтә уи ахахьы аибашьра ҟалаанӡа апионерцәа
ашколхәыҷқәа рыҩны ахыбрахь ииаган. Ахыбраҿы аибашьраан ақырҭуа баталион тәан, иԥыххааса иқәҵан
зегьы. Аҩны адәахьала уахәаԥшуазар – ахан ду иаҟаран,
30-тәи ашықәсқәа раан Аԥсны аҩныҵҟатәи аусқәа
рминистр Гагәуа ихазы иргылаз ҩнын, аҵаҟа азалқәа
аман. Уаҟа идырҳәацәозаарын зыгәра гамыз аԥсуа
«троцкистцәа».т Уажәы абна ахыҵәан игылан, ақәа
кылсуан, бжаџьара ашәқәагьы аҿамызт. Аха аиҳабыра
зегь ирҳәоз ак акәын: «аҭыԥ бзиоуп!» Егьырахь, –
аӡәгьы агәхьаа икӡамызт. Ашьҭахь уахь ауаҩы-днеиртә
иҟалазар, А. З. Анқәаб ибзоурала ауп ишыҟалаз – аҩны
ахыбра, уадақәак аремонт рзура, атехникатә мыругақәа
рыла реиқәыршәара уҳәа уи ихы иадиҵан, инаигӡеит.
Шықәсқәак рышьҭахь имҩаԥысит аидгыла ахан­
тәаҩы ҿыц иалхра иазкыз аизара ду. Уаҟа сара
хантәаҩыс салырхит. Гәыкала иуҳәозар, уахь анеира
сҭахӡамызт: сышықәсқәа сықәыӷәӷәон, иҟаҵатәыз даара ирацәан, ашәҟәыҩҩцәа ргәалақәа зегьы ахан­тәаҩы
иаҳар акәын… Ҩынтә сгылан аизара са­ҳәеит скандидатура анырхырц, аха ахантәаҩы иԥ­сахра аамҭа анааилак, насгьы уи дызгәамԥхо ыҟазар, – уара иуҳәо аӡәгьы
дазхәыцӡом. Шықәсык исычҳаит. Иҟасҵаз акызаҵәык
ауп: сахагылан аҿар рзы асеминар амҩаԥгара,
аиубилеиқәеи апоезиа ахәылԥазқәеи реиҿкаара, алитература апроблема­қәа ирызкны Урыстәылеи Аԥсни
рышәҟәыҩҩцәа реиԥылара… Иаарыцқьан шықәсык
ашьҭахь схала сусура шьҭасҵеит. Иахьа аҩны сыҟоуп,
сыҩуеит. Уааи рҳәазар, снеиуеит.
Абри ашәҟәы ианылеит апоезиаҿы сара иа­ԥыс­ҵахьоу
аҩымҭақәа рӷьырак. Даҽа томқәак сыз­ҭыжьуазар, – уаҟа
искьыԥхьыр сҭахуп сажәеинраала ҿыцқәеи споемақәеи
зҿыгҳара оумак идуқәам ҩ-романки, еиҳа еиӷьысшьо
повестқәаки, ажәабжь­қәаки.
Терент Ҷаниа

АԤСНАЗЫ АШӘА
Амра ҿыц гылеит иахьа Аԥсынтәылан,
Уи ашәахәала иҩычоуп иара.
Ҳашәақәа ҿыцуп, ҳҿыцуп зегьрыла,
Амҩа ҿыц иқәлеит иахьа Аԥсынра.
Анасыԥ умаз, анасыԥ умаз,
Ужәҩан иаҵәара иаҟәырхыз ашәшьы!
Удгьыл хазынаҿ ужәлар аԥшәымаз,
Иқәыҩуаз аԥсуа фырхацәа рыбжьы!
Амца мацәысуа ҳашҭа ианҭала,
Нхыҵи аахыҵи ҩагылан иԥшьеит.
Ашәҭыц иаҩызаз арԥарцәа ршьала,
Ашәҭыц иаҩызаз ҳаԥсадгьыл рыхьчеит.
Анасыԥ умаз, анасыԥ умаз,
Ужәҩан иаҵәара иаҟәырхыз ашәшьы!
Удгьыл хазынаҿ ужәлар аԥшәымаз,
Иқәыҩуаз аԥсуа фырхацәа рыбжьы.
Ахәрақәа рнаҳхып ҳтәыла ианылаз,
Амҩақәа шьҭаҳҵап иӡыз, иԥҽыз.
Аԥсуа бираҟаҿ аԥсуа напыраз,
Амра иагәыҵак наӡаӡа ианыз!
Анасыԥ умаз, анасыԥ умаз,
Ужәҩан иаҵәара иаҟәырхыз ашәшьы!
Удгьыл хазынаҿ ужәлар аԥшәымаз,
Иқәыҩуаз аԥсуа фырхацәа рыбжьы!
Ииуль, 1994

АЖӘЕИНРААЛА
Ажәеинраала ԥшӡазароуп,
Ҳарџьла нас иқәҵазароуп.
Гәыла уи аԥҵазароуп,
Уи убжьы ахазароуп.
Ажәеинраала - шьхазароуп,
Ахрагь зны иаҿазароуп.
Бзанҵ инымҵәо мҩазароуп,
Аха уи мариазароуп.
Ажәеинраала - ԥхазароуп,
Ҩ-гәык ирыбжьазароуп,
Уи хәыц-хәыц иҟәшәазароуп,
Ҳчараҿ уи ашәазароуп.
Ажәеинраала - ԥсҭазаароуп,Уи сагәыцә-садазароуп.
Ажәеинраала ҟазароуп,Сара сзын имазароуп.
Ажәеинраала хаазароуп,
Аха зны иашазароуп.
Иаҭаххар – ихҿазароуп, –
Аӷа имҩа ԥҵәазароуп.
Ажәеинрала ԥшьазароуп,
Аԥсынтәыла ишазароуп.
Ацыԥхьқәа лашазароуп, –
Зегьы иаҳхьыршазароуп.
04.09.2011

АԤСЫШӘАЛА
Аԥсышәала дсацәажәон,
Сара сан.
Даҽакала дсацәажәар, –
Са сыԥсуан.
Аԥсышәала дгәырӷьалон,
Диир аԥа.
Лашәа ссир иагәылыҩуан
Ахапа.
Аԥсышәала дицкәашон,
Зчара руаз.
Ацәгьараҿ ирҵәыуаган,
Лара луаз.
Аԥсышәала драцәажәон,
Зны аҵар,
Аҵла, амра, анасыԥ,
Аҳәынҭқар.
Аԥсышәала дрыҵаҟьон,
Згәы хәашьыз.
Амреи амзеи рыҵаҟа,
Ашәҭқәа зшьыз.
Уи даҿын аԥышәара,
Ллахьынҵа.
0, ҳазшаз, аԥсҭазаара
Дахьыгӡа!
Аԥсышәала дсацәажәон
Сара сан.
Даҽакала дсацәажәар, –
Са сыԥсуан.
ИҬАХАЗ АИБАШЬҨЫ ИШӘҞӘЫ
Аибашьҩы иқәшәеит ахы,
Арԥыс агәаҟра даҿын.

Иҵегь дықәԥарц иҭахын,
Шьала ишәыз адәаҿы.
Аха дахькаршәыз иара,
Бӷьыцқәак икәаҿ иҭан...
Иаҿын иԥсадгьыл ақьра, –
Алаҳәа ҟыруа иахан.
Иқьышәқәа иргәылҵуан ашәак,
Ииҳәахьоу ашәа иацкыз.
Абӷьыц изанын ажәақәак,
Ажәақәа, иан илызкыз:
«Сбыкәыхшоуп, исҳәои сара, –
Иҟоу бхалагь иббоит.
Аибашьра цоит Аԥсынра, –
Сара сыԥсадгьыл сыхьчоит.
Аҩрагь, агәаҟрагь брыхьӡом,
Бгәаҵа абылуан мцак...
Сан, ибҭахымызт сахьцоз,
Сан, ибуӡомызт сымцар!»
Кәтол, 29.09.2010

АԤШӠА МАРИА...
Аԥшӡа Мариа,
Ацқьа Мариа,
Исыхьыз сыздырам,
Са сакәӡам – сара.
Аԥшӡа Мариа,
Ацқьа Мариа,
Бсахьа блахкыга сашьҭуам џьара.
Сбыхәаԥшуа сгылоуп,
Ԥхыӡ ссирк сагәылоуп,

Бара – анацәа реиҳа Бануп.
Быблақәа рылоуп,
Быблақәа рылоуп,
Ба бышҟа, ба бышҟа амҩа сшану.
Ахьҭа бакызар –
Сбыкәыршаз, схызоуп,
Салаз сшәахәацны наӡаӡа быхцәы!
Ашьхаҿ иҳахәо
Дацқәак ҵәахызар,
Рыԥшаара илшом са сыда ҽаӡәы.
Сҵәыуоит лабжышла,
Сбаҳча сынҭалан,
Сылабжыш аҟәшәоит срыцҳашьо ҵыск.
Бзиабаразаап
Уи иахьӡу ҳа ҳтәала,
Ибҳәаруеи шәа шәтәала иамоузеи хьӡыс?!
Ацқьа Мариа,
Схы еилагама,
Сбыҳәоит исанажь са сгаӡара?!
Ажәҩан ду аԥхьа
Гәнаҳак ҟасҵама,
Бзиабарала сбылуазар сара?
Сбышьҭоуп, Мариа,
Ацқьа, ақьиа,
Сбышьҭоуп са сыдгьыл снықәлазар сиин.
Сбышьҭоуп наӡаӡа,
Ба была сыблаанӡа
Исымышәх шәҭахызар шәынтә уи азин.
Гәнаҳаз, игәнаҳаз, –
Анасыԥ, сашьҭан
Схәарҭам ба быда! Заҟантә исҳәари?
Наӡаӡа сшәахәацны,
Сҭаршәыз ба башҭа,
Аԥшӡа Мариа,
Ацқьа Мариа!
02.01.2011

УАРА УАШӘА...
Ражден Гәымба ихьӡынҩылоуп
Уашәа ссируп, уи мырхәагоуп,
Уашәа сханагалоит ахра.
Ахәра знылаз иеиқәырхагоуп,
Аԥсҭазаара аилаҳагоуп,
Ашәа иамазароуп аҳра!
Уашәа ҟәандоуп, игәыҭгагоуп,
Уи ансыцу сыҟам схала.
Уи хәырбӷьыцуп, хьаа ртәагоуп,
Уи насыԥуп, ҭаца багоуп, Ҳаидҿаҳәалоуп шахак ала.
Уи аԥҳәызба лацәажәагоуп,
Алакҩакра грас ианлымоу.
Иара ииҭаху ажәакоуп,
Ларгьы иалылхуа ашәакоуп,
О, аԥсҭазаара хазыноуп!
Еибашьыгоуп, аӷа ишьыгоуп,
Аԥсынтәыла алашараз.
Гәнаҳа зқәым ахацәа ршыкьоуп,
Ахақәиҭрахь анаԥшыгоуп,
Ак иалымшац алнаршароуп!
Уашәа ссируп, уашәа ҟәандоуп,
Зны имаӡоуп, ҽазны иаргамоуп.
Уи аҵыс иаҳәоит иҳамдо,
Уи аԥсадгьылаз иҳамҭоуп,
Бзиабароуп гьамас иамоу.
Уи насыԥуп, иаамысҭашәоуп,
Ан илашәоуп уи агараҿ.

Абџьар зку ахацәа ирашәоуп,
Ҳара ҳдацоуп, ҳара ҳԥашәоуп,
Еиӷьу иарбан аԥсабараҿ!?
20.05.2011

ДАРБАН ИҚӘЫМЛАЦ АԤСНЫ!?
Дарбан иқәымлац Аԥсны,
Згәы разугьы, згәы разымгьы!?
Дыҟан иқәлоз имзаны,
Уараузынгьы, сара сзынгьы.
Даҽаӡә дықәлон дмаӡаны,
Ашәҭ икызшәа даҵан аҳәа.
Аха иаҳәа знымзар-зны,
Уи изҭымгеит аӷьараҳәа.
Ҳныха дашьҭалон иара,
Ҳхихырц далагон ашәала...
Ахьмыӡӷ аҵкысгьы аԥсра,
Аԥсуа хаҵа даманшәалан.
Иқәлон аџьныш, адаугьы,
Уаҩ дызмыхәоз агәылшьапгьы.
Аха дихәомызт аӡәгьы –
Аԥсуа уа ихьчон ишьамдгьыл.
Дарбан иқәымлац Аԥсны,–
Аӡә – амалаз, аӡә – ашьалаз?!
Аха иқәицон дласны, –
Аԥсуа дныҟәон иҟазшьала.
Иахьагьы иара дзаҵәым,–
Иҟоуп ихәра иақәшәо ашәа!

Шәынтә дыршьхьазаргьы уаҵәы,
Деиҭагылоит, дҵаа хьшәашәам.
27.07.2011

АРЫЖӘТӘ БЗИА
– Умҩахыҵ, иауазар, сгәыла, –
Шьҭа уабацои, хәылԥазуп!
Агәылагьы гәыла-ԥсыла,
Дымҩахыҵит, шьҭа дсасуп.
Еибамбацшәа урҭ уажәада,
Рнапқәа рџаџан еикәдыршеит.
Ашҭаҿ аҵла иалшәан ԥшада,
Бӷьыцк ашьацраҿ икәашеит.
Аԥшәмаԥҳәысгьы цәгьа деинаалоуп,
Блала дхылхуеит днызҿаԥшыз...
Иахныҳәароуп рашҭа иҭало,
Ажьаӷь уатка, илыршыз.
– Амца иацыҵҟьоит, иссируп, –
Лхаҵа имданы «дҳәацәоит».
– Ҩынтәыршыроуп, маҷк ужәыроуп,
Уи аҵыс ахы хнаҵәоит!
Мцак акызшәа ҩынахьхь аџьра, –
Изжәыз ибла кәараҵоит.
Иаҿуп суатка акакаџьра,
Афырџьан иҭыԥа ицоит! –
Дызлаз ԥхыӡу, лабҿабазу,
Иҿашәама, мшәан, ахәыц?!
Луатка бзиазу, ицәгьазу,
Уи ушьҭа шәара шәазхәыц!
22.09.2011

САҲ
Снеиуеит дахьышьҭоу ашьшьыҳәа, –
Саҳ, дсырҿыхар сҭахым.
Ажәҩан лашоуп сара сзыҳәа, –
Ԥҭакгьы аҩада ихым.
Имаҭәа ԥхоума, ицқьоума, –
Сарааԥсом имаҵ аура!
Гәхьаак изцәырҵыр ҟалома, –
Ихьша сагароуп сара.
Ашәагьы цәырган ашьшьыҳәа,
Саҳ игәаԥхап ҳәа исҳәоит.
Амра, уи ашьыжь иҿыхаз,
Ацыԥхьқәа ӡушәа сахәоит.
Аҳцәа зегь дреиԥшым, дырхыҳәҳәоит,
Дсаҳуп, гәышԥыла дсыхьчоит.
Зны снахыԥаргьы ииҳәо, –
Ашьҭахь дысԥеиԥшны дыччоит.
Иашҭаҿ са сԥарԥалыкьуп,
Дсаҳзар, – имаҵгьы зуеит.
Аха макьана дмаалықьуп, –
Смаҭа - саҳ дсырҵысуеит.
05.11.2011

УАРА ИУХЬЧАЗ АԤСНЫ…
Аԥсны Афырхаҵа
Леонид Арӡынба изкуп
Ахәра узыхәышәтәуам лабжышла,
Ахәра уоузар Аԥсназы!

Сара сықәла, сара сышла,
Улахь маҷк еиқәын иацы.
Аибашьра дыдран, мацәысран,
Шҳамын, азаҵәра иатәын.
Иазкын ан хлаҳәада лысра,
Аԥсуа ишә аркра иазкын.
Аха имҩа ԥҵәан иқәылоз,
Агәра игазаргь иабџьар зны..
Арԥарцәа аԥсра иаԥылон,
Рыԥсы нақәҵаны Аԥсны.
Урҭ цәашьын, цәашьын ахацәа,
Уара ублаҿ иӡыҭуан,
Аҷкәын, аӡӷаб, ахьырҵәаҵәа,
Ицәеит шуҳәо, ҿыц иакуан.
Урҭ убоит… Утәом, угылом,
Мцак еиқәуп уара угәаҟны…
Ихьчатәхозар уара утәыла –
Ҿыц удәықәлоит уабџьар кны.
Аха ҭаха урҭом, сгәыраз,
Дызхашҭыз зынӡаск Анцәа.
Урҭ ддырҳәуеит аҭшәараҿ ирбаз,
Ма дадырҟьашьуеит ҳәынҵәак.
Аԥсуа ихаҵара сырџьома,
Аха, сгәы лакҩакуеит зны?..
Џьым, иуҳәаруеи, шьҭа ихьчоума,
Уара иухьчаз Аԥсны?!.
08.11.2011

ДЫҚӘҴУАН...
Дықәҵуан ақыҭа
Иамаз хадас,
Ажәларгьы гәырӷьон, иныҳәон.
Изхырхәон, дышьҭырхуан,

Уи амш дзырбаз,
Игәырӷьон иҵәыуо аҳәҳәыҳәа.
Игәырӷьон аҵысгьы,
Аӡиас, амшын,
Ашҭаҿ ашәҭ уҳәарыма.
Дықәҵуан, урҭ ауаа
Уи иазыԥшын –
Дықәҵуан ԥызас ирымаз.
Ҵлакаҿ ардәынак
Зҿыз шәаҳәаран, –
Ҳқәаҵаҿ аҳра ду аман.
Уажә атамаҵәҟьагь
Иаман ҽа-ԥшрак,
Уимоу, иаман ҽа-гьамак.
Игәырӷьон, ихысуан,
Инеиуан жәлара,
Инаргон рбираҟгьы кәицха...
Рылахь еиқәырҵар
Данықәҵуаз иара,
Ибаргәызыз, арыцҳа!
Аха ишгәырӷьо
Сызшәаҳәом сара, –
Иамои, уи рыцҳаразар?!
Зынгьы гәырӷьароуп аӡә ицара,
Урҭқәа ҳархысхьеит ҳаразегь.
16.11.2011

АИҴБЫ
Нарҭаа дуқәа-шәҩык ахацәа,
Нарҭ Сасрыҟәа дреиҵыбӡан.

Аха драҭәаршьомызт иашьцәа,
Избан акәзар – уи днашԥан.
Дара рзы – ишар ихәломызт, –
Дгьыли жәҩани ирыбжьан.
Урҭ ахьцоз рашьа дыргомызт,
Иара дбашан, дара ԥшьан.
Аха зны, харак ишыҟаз, –
Аԥсабараҿ зегь ааҳәит:
Рымҩа шәит, изцом аҩныҟа,
Ахьҭа рылсын, илаҳәит.
Иқәнакит аҵаа хьшәашәа,
Нас ишәны ишьҭанаҵеит.
Аха игәаҟуаз Нарҭаа рашәа,
Рашьа иҟынӡа инаӡеит.
Нас иԥрит Сасрыҟәа иҽыхәа,
Ашьхақәа дырхыууа дцон.
Ажәҩан аеҵәақәа ҿыхан,
Урҭ еиҿаччон, иҽырбон.
Шьҭа днаӡон, инықәкны хыцла,
Еҵәак ҭеиҵеит ижжаӡа...
Уи аҽны инҵәеит ашьыцра, –
Ашьыц имҩа лашаӡам...
Иԥсҭаҵаган аеҵә амца, –
Нарҭаа шәҩык аҩныҟа ицон.
Иашьцәа уи дрыхьӡеит, избанзар,
Урҭ дырхьымӡар иҭахон.
20.11.2011

АИААИРА
Уи «Аиааира» лырҭеит хьӡыс, –
Уи «Аиааира» лажәан.
Иааиран аеҵәа, аҵыс,
Насгьы лгараҿ ашәа.
Ҳа ҳшацәа рнапы данын,
Днарыхәаччон иааилак.
Усҟан лаб ихьчон Аԥсны,
Дазыԥшын Аиааира.
Ажәак ауп ихәлаз, ишаз,
Илҳәалоз есааира.
Ашьҭахь, дрыцҳаишьан ҳазшаз,
Иҟаиҵеит Аиааира.
23.11.2011

***
Аныҳәарҭа аԥхьа сгылоуп, –
Ибылуеит сара сцәашьы.
Бара бҟынтәи гәнаҳак сымоуп, –
Мана бсыхәа, мана сшьы!
Са сцәашьы былуан ашьшьыҳәа,
Иагхон, алабжыш каҭәон.
Уи каԥсозшәа збон са сзыҳәа, –
Мцак са сгәаҵаҿ еиқәнаҵон.
Илаԥшхырԥаган, илакәын,
Дарбан еиӷьу зыԥшаарыз?
Аха искыз ацәашь акәу,
Бара бакәу са сызблыз?
29.12.2011

АХЬЫШЬҬРАХЬ...
Ҳашьцәа рхьышьҭрахь ирыԥхьо Сырма Ашәԥҳа илызкуп

Сыԥсымзар, икыдлом амза машәыршәа,
Ицәырҵуам аӡыхьгьы аблақәа хтны.
Ахьааи агәамҵреи иԥыршәоит ишԥыршәац,
Иқәҵыз, инзыжьыз аԥсадгьыл Аԥсны.
Иарбан мацәысу шәашҭа-ԥшӡа иқәлаз,
Уаҟа ашьацра ангылоз изшьыз?
Дасуан атәымуаҩ ҳныха шьапԥықәла,
Икнихуан архнышьна ачуан ду зыхшьыз.
Аԥсуа инижьуан Џьгьарда, Ешыра,
Дали Ҵабали – нас иҭацәын.
Имам аӡыхьқәа, шоуроуп ишәшьыра,
Иҿиҭуам сашьа ҳәа игәашәаҿ аӡәы.
Ашықәсқәа – ацәқәырԥ иаҩызан, еишьҭалан,
Амшқәеи аҵхқәеи нрыжьуан, ицон.
Аԥсуа дахьыҟаз игәыҵак игәала,
Ҽынла-уахынла лабжышла иӡәӡәон.
Аха дахьнеилак ицын иқыҭа,
Иламыс, иашәа – ҵәахын игәаҿы.
Ԥсуа маҭәала дымҩашьо деибыҭан,
Архаҿ ихәмаруан имцабзыз иҽы.
Аха, тәымџьара – иарбану имчу, –
Дзыцәаӡом ԥхыӡла имбозар Аԥсны.
Дгылоит ашьшьыҳәа, гәылагьы дҭынчым,
Дгылоит лабжышла ихчы кәабаны.
Бҭалоит урҭ рашҭа, бҭалоит ашьшьыҳәа,
Ба – бгәырӷьаҿҳәашоуп, гәыӷроуп – дара.

Нас амҳаџьырқәа ирымоуп аныҳәа,–
Маҷк быԥхашьозаргь – уи ԥхашьарам.
Брыԥхьоит Аԥсныҟа, брыԥхьоит аҩныҟа,
Ах, ибыздырӡом ибылшаз бара!
Ак ыҟам, сыԥсымзар, Аԥсадгьыл аныҟам,
Иахьӡуп ҽакала уи Аԥсынра.
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Иалкаау. Х-томкны. Актәи атом. Ажәеинраалақәа - 03