Latin

Иалкаау. Аҩбатәи атом: аҭоурыхтә роман «Ацынҵәарах» - 27

Süzlärneñ gomumi sanı 3285
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2395
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
деилаҳәан, игәышԥы иадубалоз исааҭ аҵӷа цырцыруан, дхәаахәҭҩын, алагаҩага далан, дҭуџьархартә
аҟынӡа амал имамызт, аха ҽеилаҳәашьала акәзаргьы, аҭуџьарцәа дреиԥшзар иҭахын. Ачаландарқәа
имҩасуаз дрыцын, акы игаларын, акы ааигаларын,
дахьцалак иҷкәынгьы дигон.
– Уа, шьарда зымчу Быҭха! – дааныҳәеит Раҳман,
ичаз хылԥа ааихыхны днышьамхнышгло, иҷкәынгьы уи днеиҿыԥшит, – Амцныха сфозар, схаҭа сымацара сакәым, ҭӡагәыла улахь соуааит! Абра сышхаҳәхатәарахо здыруазаргьы, сыбла иабаз сымҳәар
ҟалом! Ҳныха зӡаз Таҳир иоуп, Таҳир! Абаа ду еиԥш
ҳзы­қәгәыӷуаз иҳаҵеикит!
– Ҳабла иабаз ауп иаҳҳәо! – нациҵеит аԥагьы.
– Ишԥа? Таҳир уҳәама?
– Ари мцуп, хаҵашьас иамоузеи! Уара абгахәыҷы,
иуҳәаз злаурҵабыргуа уҵыхәабаба заҵәык ауп, уаҳа
акгьы умам! – акәыкәу дыҳәҳәеит Сиҭ.
– Аныха еиԥш ҳазхәаԥшуаз аныха шԥеиӡоз? –
инацысҵеит саргьы, исаҳаз уамашәа ибаны.
– Шәаангыл, уара, ишәыхьзеи, аби-ԥеи рыбла иабаз дҳарҳәап! – ибжьы ҩеиҵихит ахпаш.
– Ижәдыруазааит аби-ԥеи: «Ацәыӡ змоу шәыгәнаҳарак ҟаиҵоит, изгаз гәнаҳак ауп иҟаиҵо».
Жәлар рҿаԥхьа амцҳәара – ԥсахроуп! – иаҳаз хаҵа­
шьа изаҭомызт Сиҭ.
Раҳман ажәҩан даҵаԥшуа инапқәа ҩышьҭихит.
– Ажәлар, шәыххь згеит, ирӡаз ҳныха ахьыҟазаа­
лакгьы амч амоуп, исҳәо мцызар алахь соуааит!
Жәамш раҟара ҵуазар ҟалап, ари аҷкәыни сареи,
ҭитәқәак ҳаманы, ииасуаз чаландарк ҳаццеит ақалақь Конианӡа. Ҳусқәа ҳанрылга, аахәатәқәак ҳаман,
ақалақь ҳалалан ҳашнеиуаз, ахаҳә ԥшаахлыхқәеи,
асаркьалыхқәеи, аслан баҩышқәеи ахьырҭиуаз
дәқьанк ҳнавалеит, ишаабоз Таҳир даадәылҵын,
наҟ иҿынеихеит, ҳабжьгьы наиқәҳаргеит, аха има­
ҳаӡазшәа ҟаҵаны, ажәпаҩ днарылаӡит. Сҭампылҟа ажәлар рус ахашшааразы дцеит ҳәа акәын
ишаа­дыруаз, иџьаҳшьеит ара дахьаабаз, насгьы,
дныҵаҳа ицашьа ҳгәамԥхеит. Адәқьан ҳныҩналазар, ахәаахәҭцәа еизаны иахәаԥшуеит, Соулаҳ имаҟа
иадҳәаланы Аублаатәылантәи иааигоз, злыԥха ҳа482

ура Быҭха: ҳәыҳәк иаҟараны аҳацаҟьа иалхыз абла
ҭыԥхақәа ишаабац акәымкәа, ирцәгьаны, ашьа
рхы­ҵәало иаа­ҳахәаԥшит, ашьапхыц хыҟаԥшьаақәа
аҟәада рхьыкәкәозшәа ҳнарыхәаԥшит. «Аԥсра иоу­
н­даз, ахә ӷәӷәа ҳцәигеит уи ашьхарыуа!» – иҳәеит
адәқьанхьшьцәа руаӡәы. «Уацәымшәан, ари акырӡа
иаԥсоу акәымзаргьы, ус аламала уаҩы иԥыхьашәо
акы акәым, иаҳҭиуазар хынтә еиҳангьы ахә ыҵаҳх­
уеит!» – иаҭеикит егьи.
Шьарда зымчу ҳныха ҳанынагәыдԥшыла, абар
сыҷкәын дахьыҟоу, иаргьы саргьы ҳнышьамхнышгылеит. Иабаанагеи жәларак рныха? – сҵааит сара.
– Шәызусҭцәада? Шәусс иалоузеи? – акакеиҳәа
инаҳаҵаҟьеит адәқьанхьшьцәа! Сыҷкәыни сареи
ҳабла иабаз шәасҳәеит, уажәшьҭа шәара ишышәҭаху
шәныҟәа! – Раҳман абра иааникылеит ицәажәара.
Дызусҭзаалак аӡәгьы ҟыт ихәлымшәо иааҭынчрахеит.
– Ҳабла ҭраа шарԥыеҵәа еиԥш ҳазхәаԥшуа, ҳаӡуазар ҳзырхынҳәуа, ҳарҭиуазар ҳҿызхуа, ҳажәлар рҭоурых аҟәыхк ибар, имоу зегьы ҭины иаҳзаазго, дҳамамзар дыԥшааны иҩнаадаша, дызусҭда, ҳазҭахым
иакәымзар, ари еиԥш ахлымӡаах Таҳир ихы иҭазырԥаз! – ҿаасҭит, сыбжьы ҩҭыганы.
– Ҳаит, абааԥсы, аублаақәа! Гәаҟрас иҟоу зегьы ԥызшәахьоу, ҳнапала ҳҽаҳшьрым! Ҳаԥсы ахьҭаҵәҟьаз
гәаҭаны ихысит! – даҵаҳәҳәеит аҭаҳмада Дауҭгьы.
– Дызусҭзаалакгьы, аублаақәа иаҳнымҵуа адамыӷ ҳниҵеит! – иалыҩуеит аурурбжьы игоз.
– Шәызлацәажәо закәызеи? – даацәырҟьеит, зны
аныҳәараан знацәа зҿыҵакны ишәышәуаз арԥыс. –
Лабҿаба дҿаԥҽуп аӷьыч! Таҳир ирхынҳәааит ҳныха,
мамзар абраҟа дкыдҵан дышьтәуп!
– Уара уакәымзи, мшәан, аҟырҟырҳәа аныха
иахыччоз, иахьа уҽазушьуеит, ари змааноузеи? Уара
уеиԥш абас акгьы агәра зымго, зхатәы гәыблыра
зцәыӡхьоу, убарҭ роуп зегь реиҳа ишәарҭоу! – неи­
ҿасырхьит сара.
– Ҳашшыԥхьыӡқәа иманы Сҭампылҟа дцозшәа ҳирбон, арахь ҳаҭира даҿызаарын Таҳир! Рацәа ихтит игьангьашра! Ҳашшыԥхьыӡқәа изыхәҭаз
ирықәшәар, абри еиԥш аҟымҟыра ҳҭагыломызт. Уа­
ҳа дҳамбароуп Таҳир!
– Дҳамбароуп, дҳамбароуп! – иаагеит быжьқәак.
– Алажә еиԥш илеигәыдҵан дышьтәуп! – даҵа­ҳә­
ҳәеит ахпаш.
Дахьцазҵәҟьа Анкараҟа шакәу здыруа ҳмаҷыҩ­
ӡам, аха иаахтны аҳәара шәарҭан. Ара дрыламкәа
иҟаломызт Хәсеин-ефенди ичарҳәаҩык. Ефенди Таҳир дахьцазҵәҟьа анеиликаа, амҩа изикуан,
иҭаацәа­гьы ирбаандаҩуан.
– Таҳир ажәлар ҳус дазықәԥоит, иҟалап иԥсҭа­зара
ахҭниҵазаргьы! – ҿаасҭит сара, ахпаш иахь снаскьаны.
– Ҳаи, џьушьҭ, егьырҭ шыҟазаалакгьы, уара уҽаа­
нукылар ухәҭоуп, Заурҟан! – иаразнак даасҿа­ԥеит
Раҳман. – Таҳир ухы ихҭнуҵоит, ҽыхьшьырҭас
думоуп, иҟалап убригь башамзар, уара ухаҭа уза­
кәыҵәҟьоугьы еилкаам! Иухашҭма, аԥашьа данушь,
аублаа жәлар ҳуқәӡырц аҷык шҳагхаз! Таҳир дахьцаҵәҟьаз удыруазар, дышӷьычуазгьы удыруан.
– Ишԥа? – гыгшәыгк еиԥш схәааит сара.
– Иуаҳаз ауп исҳәаз!
– Ааит, уара алаӡахша, ачарҳәаҩ! – снаиқә­ҟаан,
деиҩырҳа дкасыжьырц сҟама ҭӷәыхаа Раҳман снеи­
зыҵҟьеит, заҟа ҵуази уи амҳасҭахь снапы мнеи­
жьҭеи! Оҳ, анаџьалбеит, иахьагьы сгәы иалоуп,
ишԥа­ҳақхоз ачарҳәаҩ убраҟа силгар! Аха ҳаиурмыжьит, ажәлар ҳабжьалеит, акыраамҭа сырзыҟажомызт, сықәԥон, иара иԥа дишьҭарԥало, абас ажә­
лар хыла-гәыла инеилаҵаны, акаршәра днықәхәаша дцеит.
***
Ишаҵәышаҵәуа, ахы наҭааҭо, абз ҭҳәаны, ацҳа­
рҭахь инеиуа амаҭ аԥшь еиԥш, Таҳир ихырҵаз
ажәа­бжь бааԥс, ицәыршәагаха, еибарфагаха аублаа
қыҭақәа еимырҟьо инарылалт. Ирҳәо иашоуп: «Арахә
адәныҟала иӷроуп, ауаҩы – иҩнуҵҟала». Џьоукы,
иазы­ҟаҵазар акәхарын, ираҳаз ҩба ахадыргылон,
аҽыҩҳәа аҵәы аларҵон, ажәлар дырбыжкырц рҭахын.
Иџьасшьон сара џьоукы-џьоукы иаразнак рықәҵәиаара: мшәан, иацы Таҳир нцәаҵас дызбоз, иахьа,
иҟоуҵәҟьа еилымкааӡакәан, дҳаӷоуп, дҳамшьыр
ҳхәарҭам ҳәа иаақәгылеит. Избан? Даҽаџьоукых,
ираҳаз амцреи аҵареи анырзеилымкаа, ирура рзымдыруа, игәаҩҿыҩны иаанхеит. Уажәы-уашьҭан ҳанбахырцари ҳәа ажәлар шеилагьежьуазгьы, рыҩнуҵҟа
иҵысит аимак-аиҿак, агәреибамгара, аизыҵҟьара,
уахьнеилак ҳныха аӡра ада ҳәатәык ыҟамызт.
Ҳарҭ, Таҳир иҩызцәа ааигәақәа ҳәа иҟаз, даара
ҳалахь еиқәнаҵеит ахлымӡаах иҳаҳаз, ҩынтә-хынтә
ҳаидибагалахьан аиҵаҟәаҟәа хаҳтырц, аха макьана
ашьҭра ҳзықәломызт.
Ҽнак, Дауҭи сареи ҳҿынаҳхеит аублаа Раҳман
иҩныҟа, иҳаӡбеит, ҳнаидтәаланы цқьа дҭаҳҵаарц.
Сҟама ҭӷәыцәаа сизымҵҟьахьази, аиашазы, хаҵала
иареи сареи цқьа ҳлеиҿаԥшырцгьы сҭахын. Игәашә
ҳанҭалазар, абар ақьаԥҭажә: иҵарҟацаны иаркуп
иҩны ашәқәа, имӡырхагьы ԥсы зхоу акы ықәыршәым.
– Раҳман ихабар ижәдыруазеи? – ҳразҵааит агәы­­­
лацәа.
– «Аныха амҵа» аизара анҳамаз аухаҵәҟьа, Раҳман имаҭәа-иҩыҭәа ҿаҳәаны, ҭаацәаныла дықә­
ҵит... – рҳәеит урҭ.
– Ихы абеирхеи?
– Аллаҳ идырып. Амала, Чызмаа Фарҳаҭ лассы-­
лассы абрахь дааилон...
Ҳгәы азҩеит аиҵаҟәаҟәа иҟалаз амҩахәасҭа ахы
ахьхаз. Ҳгәылацәа шьаруалаа анхацәа зегьы ҳара
иҳаӷамызт, ҳрыцҳазшьоз, ҳазҭагылаз збоз ыҟан.
Убарҭ рыла еилаҳкааит Раҳман иҭаацәеи иареи
ақьаҳиа Хәсеин иахь ишиасыз, анхарҭагьы шизалырхыз.
Уажәшьҭа идырын уи аԥашьа, ашьоура игәы иҭакны, ҩнуҵҟала ҳамч аԥыххаара дшашьҭаз, илымшоз иҟази, аҳәахшажә, амчра иара импыҵакын
усгьы, иахьаҭаххоз аԥара-ашьарагьы деигӡомызт.
Уажәшьҭа иҩашьомызт, ҳаҩнуҵҟа аидгылара шҳацәмаҷыз гәаҭаны, зда дҳамамыз Таҳир ицәа ԥнаҽыртә еиԥш, аныха аӡра еиҿызкааз, Ҳазреҭ-ԥашьа
иахьтә иаауаз амаӡа мчқәа шракәыз.
***
Аӡә дыҟан рҳәеит: аҽҭра анимаз – аҽқәа имамызт, аҽқәа аниоу – иҽҭра блит! Изхысҳәааз, Ҳазреҭ-ԥашьа дшақәгәыӷуаз еиԥш, аублаақәа рарԥарцәа еиқәных, аӷзааҳәа ар рашәа ҳәо, «Нагӡара иқәзааит асулҭан!» ҳәа ҿыҭуа, амеидан ахь дызусҭзаалак аӡәгьы дкылымсит. Урҭ, дад Шәарах, ишуасҳәаз
еиԥш, абнара рҽарҭахьан. Уа иахьнеиз, асулҭан
ирхәҭақәа ирцәыбналан иҟаз аҭырқә рԥарцәеи дареи еиқәшәеит, еиҩызцәахеит. Урҭи дареи рҽеилархәны, абырзен мҟәыҵахалаҩцәеи Ҳазреҭ-ԥашьа
ирхәҭақәеи ирҿагыланы ирабашьуа рҿаархеит. Урҭ
иԥшатлакәха иаацәырҟьаны иҟарҵоз ажәыларақәа
Ҭырқәтәыла маха-маха изшарц иашьҭаз рымч
еиҵа­наҟьон...
Ари збаз Ҳазреҭ-ԥашьа даапкит, дҿаҳәатәхеит.
Раԥ­хьаӡагьы иԥсы ҳаиҭарц иақәикит хыхьча­шьа
змамкәа ақыҭақәа ирыххалан иҟаз ҳәсеи хацәеи,
хәыҷи дуи аублаақәа. Уи алажә еизганы иман; ақыҭа
заптиеқәа рыхьӡҵаны, рыцҳашьара зла­мыз, абрагь486

цәа-алажьыфацәа. Убарҭ лҽыжәҵаны илага ҳқыҭақәа
иларыжәиҵеит. Иаазыдгылаз аҩнқәа иҩназ лдәылцаны амца наурыжьуан, аҳәсақәа ирақәԥон, иаарԥыхьашәаз арахә нараԥырцон. Арԥыс баша џьара
даарԥыхьашәаргьы арра уацәыбналеит ҳәа, жәлары
иахьырбарҭаз илеигәыдҵаны дыршьуан.
«Ла-иллаҳа, ила-Аллаҳи!»
«Нагӡара иқәзааит асулҭан!»
Ус ауп; аа, Анцәа ихьӡала ацәгьа дыршуан, асулҭан
ихьӡала азакәан еиларгон...
– Асҭафур, Аллаҳ! – иныҳәаныԥхьон ауаа.
Аублаақәа иаадырит уаҳа нхашьа шҳамам Қарынџь-Овасы, ҳхымҵәар ада ԥсыхәа ыҟамкәа ҳаа­
ҭагылт. Ахҵәара мцахәыцәа, аублаақәа ахьнеилакгьы уеизгьы қәашьс ирымагәышьан. Абарҭ амш уадаҩӡақәа руак ашамҭазы, ҳаӷацәа, ирулакгьы, дшын­
ҭаацәаз цәгьаԥсышьа ирҭеит Таҳир.
Даҳзымхьчеит уи: ма агәлымыҩра ҳахьӡеит, ма
дзыԥсаҵәҟьаз цқьа иаҳзеилымкааит. Абри, иара
ихаҭа иҩызцәа ааигәақәа ҳадагьы, аублаа жәлар зегьы ирхымҵуа хьымӡӷы бааԥсны ирыдхалт. Мшәан,
абри ацәгьарагьы сашаҳаҭымхар ҟамло иҟазма зегьы ирхаанхаз сара хәашацәгьа?
Таҳир Анкаранӡа дзымнаӡакәа дхынҳәит, иҩызцәеи иареи иага џьабаа рбазаргьы, аибашьра аҳәаа
изхымҵит. Ус еимгеимцарак аабозар ҳәа иԥшыхәуа
ишдәықәыз, џьоуки дареи ааилаҳаит, аҟәҟәаҳәа ианааиларҵа, Таҳир иҩызцәеи иареи хама-хама имцар
ҟамлеит, уаҳагьы еиқәшәашьа рзыҟамҵеит. Таҳир,
арахь ажәлар зҭагылазгьы идыруан, ишьҭахьҟа
дхынҳәит.
Аҵх ашамҭахь инеихьан аҩны данааи. Иԥҳәыс
Гулизар разҟыцәгьа лылаӷырӡ лыкәааша иаразнак
днеиԥыххылеит.
– Иҟалазеи? Ишәыхьзеи? – дҵааит Таҳир. Гулизар лыԥси-лыԥси еихьымӡо даҿын Быҭха шыӡыз,
Таҳир иӡазшәагьы ахлымӡаах ихы ишҭадырԥаз... Ус,
алгаха лымҭакәа:
– О, аԥшәма, уҟоума? – агәашә ахьынтә аублаа
быз­шәала бжьык аагеит.
– Шәарбанқәоу? Аҩныҟа шәмааиуеи? – ибжьы
нарықәиргеит Таҳир, абарҵахь дындәылҵны.
– Агәашә аҟынӡа уааскьеишь, џьоукы урҭахуп!
– Удәылымҵын, уҽыҵәах! – дылмышьҭырц днеи­
хьынҳалт иԥҳәыс.
– Мшәан, бзыцәшәозеи, исзыԥшыз сҩызцәақәак
ракәхап, – иҳәан, зыбжьы зыргаз рахь иҿынеихеит
дхахаӡа.
Агәашә аартыха имҭакәа, аҟәҟәаҳәа инеигәыдырҵеит, деизыхха данылкаҳа, ҳилгеит ҳәа уаҳа
ихамлакәа, аԥшьҩыкгьы лҽыжәҵын, абгақәа реиԥш
аҩны иааҩналан, арҵәаа-арҵәааҳәа аҳәҳәара иаҿыз
Гулизар аҿаԥа налҿаҵаны, дԥахны дҿарҳәеит, акәадырырҭа днақәыжьны аӡә дналҽхьнылеит. Аҷкәынцәа жыцәқәа ирылшахуаз, ахысбжьи аҳәҳәабжьи
иарҿыхан, игәыҭҟьаԥсыҭҟьаха ишгылаз, ауада
иааҩ­надыргьжьын, иркит, урҭгьы рыҿқәа шәаҳаны
аҽқәа инарықәырҵеит. Ацәгьауцәа имшәо-имырҳауа ауп ишааиз, ашьҭахь аҽышьҭақәа злаабаз ала, урҭ
жәпаҩын, асқьаргьы рылазар акәхарын, аҩны иакәшаны игылан, гәылак иҿааихаргьы акгьы илдыршомызт. Аҩны амца лоужьны, ирҳәынҷаз рыман асакара илықәхәаша ицеит.
Сиҭи сареи абри ацәгьара ҳанахҭыгәлоз, Таҳир
иҩны еилаҳахьан, аха макьана ана-ара ихәыҵҟьон
амцабз блаҟыблаҵәқәа. Алҩақ убла ихаҳалон, абылфҩы аҳауа архьанҭон. Аҟәада ихьшы дкажьын Таҳир.
Иԥсы ихыҵхьаз џьысшьеит санынеихагылаҵәҟьа,
аха иԥсахәага ҭан.
– Сҭаацәа?.. – неиҿыҵшәеит аарла, сара шсакәыз
анеиликаа.
– Акгьы рмыхьит, еибгоуп! – сҳәеит сара, аҿе488

ихыхра сцәыуадаҩӡаны. Иблакыҵа зырцәаакыз ила­
бжы­шқәа исарҳәеит сажәа шхеиҵаз.
Зхатәы ҩны нықәццышәаа изгаз амца зҿалашоз
Таҳир гәаҟ, иблақәа ҟьалон, аха уажәы икылкааны
даасыхәаԥшит. Издыруада ак сеиҳәарц иҭахызар
сҳәан, схы неиҿаскит.
– Сгәы иаанагомызт, сыԥсҭазаара зегьы ззысҭахыз
аублаа жәлар иреиуоу аӡәы ихымҭала сыԥсып ҳәа! –
маҷк даалҵшәа абарҭ ажәақәа неиҳәеит.
– Иуеихсыда? Узшьыда? – сҵааит сара, ихы ҩышь­
ҭыхны сшьамхы инықәҵауа.
– Чызмаа Фархаҭ!
Таҳир дызҭахыз, игәра згоз аӡә дагымкәа еиза­
хьан. Ахәы дгәаҟуан, еиқәхашьагьы имамызт, икәшан игылаз зегьы рыԥсыцқьа изҭырхуан, аха акгьы
рымчмызт. Аԥсра даҿын ҳҵеи бзиахә, иҩны иблыз
иалаблит иԥсҭазаара зықәирӡхьаз зегьы: шәҟәны
иҭыҵны, макьана адунеи зымбацыз аублаақәа ранбан, жәашықәсала иџьабаа здиҵахьаз аублаақәа
рҭоурых шәҟәы... Адунеи аҿы уаҳа дгылаӡом урҭ реиԥшқәа ҳзызыҩуа!
– И-и-ҳ, анаџьалбеит, ихьаахҽыгоу хәрашәак ааса­­
ҳанда! – ибжьы ихәлашәаӡошәа анааба, иқьышә ины­
қәаҳкыр ҳҭаххеит аӡы, аха инапала ачаҟәа днахеит.
Аҵыхәтәантәи имчқәа зегьы еизыркәкәаны, абасгьы
неиҳәеит:
– Иԥсуа дыԥсып, зшьамхы инанагауа дцалап,
мчылахаргьы, уеизгьы ԥсроуп ишәԥеиԥшу, шәхы
шәамеигӡан, абџьар шьҭышәх! Шәцала! Шәцала!
Кавказҟа! Аублаатәылаҟа! Иаашәырԥшы, ианаҭахӡамызгьы иаашәырԥшлоз, анкьатәи шәхаҵара! Урыстәыла ҿыц аҳәааҿы шәызнеигәышьар, ижәдыруазааит, иҟьаҟьаӡа иаатуеит агәашәқәа! Иҟам, сашьцәа, аублаақәа ҳзыҳәан уаҳа даҽа мҩак!..
Амра иаақәлашаз иԥсы ахьымӡеит, ҳашидгье­
жьылоз дыԥсит Таҳир. Дабакҿаҳҵоз, иҩны былхьан
усгьы, шьаԥак неилаҳшьын, днаганы дныҵаҳаргылеит. Ҳарҭ аублаақәа ҳамацара ҳакәым, егьырҭ
ажәлар иҳаланхозгьы, ҳәсеи-хацәеи еибарҵысны
иаауан аҵәыуарахь. Иааиуан, ацәгьахәыц Раҳман
иҳәатәы хаҵаны, Таҳир иакәым изызҳәоз, уажәы
ҳаҭоуҵан ҳәа аԥсы ихагылан иматанеиуеит, рыла­
бжыш рыкәааша. Иҵәыуаны ианаақәҵлак: «Иара
харак имаӡазаргьы, ирымаркызыз аҳәыҳә иаҩызаз Гулизари ихәыҷы-маалықьцәеи? Иахарази иццышәыртәыз иҩны?» ҳәа инеидашшылон.
Ацәгьауцәа аӡиас аҟынӡа рышьҭа ҭӷәыхаа инаагеит, нас иааҳәын, ӡыгәҭала алада идәықәлеит,
рышьҭагьы уа иаанҵәеит, урҭ рышьҭалахагьы аамҭа
змадаз, ицеит, ицаӡеит!
Ҳааидтәалан, аԥсыжра аҿҳәара ԥаҳҵәеит, амсылман дин аԥҟарақәа рыла адырҩаҽны даажыр акәын
аԥсы, уигьы ҳахәаԥшуамызт, еиҵаҳхыр ҳҭахын зда
дҳамамыз ҳгәлымҵәах иҵәыуара, аха ҳазҭагылаз
аамҭа иаҳнаҭомызт: аублаа қыҭақәа рылагалара
далагеит Ҳазреҭ-ԥашьа ир. Урҭ хыма-ԥсыма аҭабиақәа ржуан. Абзарбзанқәа ҳаҩҩала ана-ара идыргылахьан. Уӡырҩыр, аибашьра ахьцоз ахьынтәи ахысыбжьқәа ааҩуан. Иҟазҵәҟьа еилкааны иҳамамызт,
џьоукы, ҩ-рык еибашьуаз реидысларҭа Қарынџь-Овасы иақәшәаран иҟоуп рҳәон, даҽаџьоукых, аҽырхиара изаҿу аублаақәа рахгара мацаразы ауп рҳәон.
Иҳаланхоз шьаруалаа рҽеиҵаҳәан ақәҵра иалагахьан.
Абас ашәарҭа ҳашҭагылазгьы, ҵыхәаԥҵәа рыма­
мызт аҵәыуарахь иааиуаз. Таҳир дгьаауруп ҳәа
дзыԥхьаӡоз амулагьы иҽагимырхеит. Уи џьашьатәыс
ишҳамаз, ҳанынаԥш, ԥшь-ҽык зҵаҳәаз афаетон аадгылеит игәашә, дааҭыҵит аҳ Шьардын-иԥа Мансоу.
Шықәсык еиҳагьы ҵуан аублаақәа еизаны иахьыҟоу
рымԥынҟа дықәымлозижьҭеи. Зегьы ирдыруан Таҳ­
ири Мансоуи ианакәзаалакгьы агәынҷыхьа шрыб490

жьаз, убри акәын иахьа имҩахыҵра зегьы уама­шәа
изырбоз.
Аԥсы данихыҵ, дааин ажәлар даарылагылт.
– Сгәы иалсит, аҵеи бзиа дшәыцәҭахеит! – даарыдашшылт иара. – Аамҭак иаугәышьар, акыр зылшоз
уаҩын... Ҩынтә-хынтә иасҳәахьан амҩа ишьҭухыз
шәарҭоуп ҳәа... Баша ихы ҭаирхеит, иҭаацәагьы
иқәӡит... Абаа нацәкьысла иагәҭасыз диҩызахеит!..
Аӡәгьы алаҿимҭит. Аха ԥыҭрак анаабжьыс, аҳ
Ман­­соу инациҵеит:
– Абзиара шәымазааит, аублаақәа, исхашҭуам аџьабаа исыдыжәбалаз, иҭабуп! Уажәшьҭа уаҳа ҳзеибамбар
ҟалап, исҭиит сынхара-сынҵыра, уаха амҩа сықәлоит
Францызтәылаҟа, сабхәараахь... Ара иаҭыԥымзаргьы
уаҳа иабасҳәари, гәалазаҵәык сымоуп ажәлар шәахь.
Шәабацәа рныха ҳамҭас ақьаҳиа Хәсеин-ефенди
инапала Али Ҳазреҭ-ԥашьа ианизынашәҭиуаз, сара
сышәхашҭит... Избан? Иахьа саублаамзаргьы, шьҭрала шәара сшәылҵит... Сара сакәӡамзи иаҳа изықәнагоз! Еилыскаауеит сара, Али Ҳазреҭ-ԥашьа инапы шәануп иахьа, акы дҳахәап ҳәа акәхап ишәымаз
иреиӷьыз аҳамҭа зишәҭаз. Аха мап, шәгәы шәажьеит,
ани абрагь шәара шәыгәхьаа икырц дыҟаӡам! Шәхатә
напалаҵәҟьа шәзықәгылаз амахә шәҿаҟәеит, абџьар
шьҭыхны асулҭан шәидымгылт!
Шәара сгәашәымҭазаргьы, Быҭха уажәы снапаҿы
иҟоуп, ахьхьаҳәа ахь ԥара нықәыԥсаны аԥашьа имсыхәҳаит иацы. Исыман амҩа сықәлоит. Ижәдыр­
уазааит, мызқәак ирхымгакәан, Европа агәҭа, Париж
ақалақь аҿы иреиӷьу ҵәахырҭак аҿы зегьы ирбарҭан
иҟалоит Быҭха!.. Избо иранаҳәалап Шьардын-иԥа
Мансоу имҭаны убра ишнанагаз, иранаҳәалап ауб­
лаақәа ҳәа зны жәларык шыҟаз!.. Абзиаразы!..
Дызусҭзаалак аӡәы Мансоу днаскьазгоит ҳәа шьа­­ҿак изыҟамҵеит. Иҳашҳатәараха ажәлар еила­гы­
лан... Афаетон наскьон лаҳәак еиԥш асакара иқә­
ланы, иаҳа-иаҳа ихәыҷӡахо, ихәыҷӡахо мацара, дук
мырҵыкәа асаба иашьклачыз иналаӡит. Ашьхыҵә
ашьхымӡа аҩнуҵҟа рыбжьы ҭахәаҽны ишго еиԥш,
ур-ур-ур аархылҩит аџьар. Иҟьаҟьаӡа иаахтыз ацәгьара, иӡыжьхаз ашьаршәы еиԥш ихыԥшылон, ихә­
рақәа рыда цәала-жьылагьы шәытарак имамкәа,
дыцқьакәакәараӡа раԥхьа дықәын Таҳир, ахлымӡаах
ихыхын. Уи еиҳагьы иарҵаулауан иара усгьы ҵа змамыз ажәлар ргәырҩа!
Ус, «Уаа, нан Таҳир!» ҳәа аҭынчра бааԥс иҟаз ааилалгеит Хымжәажә, лыхцәы ҵаӷа лықәыԥсаны аԥсы
иханы дахьтәаз. Уаҳа амыткәма изызҳәашаз ҭынха
ааигәа димамызт Таҳир. Уи, лхаҵа Сиҭ иеиԥш, ақәра
ӷәӷәа шлымазгьы, макьана деиламҳацызт, аха иабаҟаз, еицакхьан лыбжьы хаа. Хымжәажә ианлааз,
аккаҳәа иаацәырылгоз амыткәма, реиҳа ачҳара змаз
ахацәаҵәҟьагьы аддыҳәа рмаҟақәа ԥыҵәҵәартә
иар­уазыруан...
Алаӷырӡ зқәыкәкәоз Хымжәажә лажәа гәыҿкаагақәа убриаҟара сгәаҵахь инаскьеит, иахьагьы еилышшахьоу сгәалашәарақәа неизсыркәкәар, издыруада абжак аҟара сызцәыргаргьы, да, сналагапишь:
Нан, нан ҳҵеи лаша Таҳир...
Нан, сааԥсоуп ҳәа ҳауҳәар, иарҭак узыҟаҳҵон,
Нан, амҩа уашәазаап, знызаҵәыкгьы узықәацом!
Ԥхашьароуп, уҩагыл, закәызеи иҟауҵо?
Унаԥшишь, нан, убацәа заҟаҩ ыҟаӡоу!
Ацәгьоуцәа мақаруан: «Лааԥшыра иҭатәӡам,
Даҳшьыргьы, ишьа зуа ҳәа ҭынха димаӡам!»
Жәлар рыбзиабара ишьҭнахыз, иарҽырбаз,
Хы злымҟьо акәалӡ еиԥш, наӡаӡа иачаԥаз,

Ирбарҭам акәымзар, иаӷацәа ҟәаҟәасоуп,
Иара дыҟоуп, дыҟаӡоуп, жәлар ргәы даласоуп!
Уҷкәынцәа-маалықьцәа, уԥс аҵкыс иуҭахыз,
Ужәлар гәакьа рынасыԥ иауҭеит ԥсаҭатәыс,
Уԥҳәыс дауҭеит агәылшьап, ҳамԥын иқәымларц,
Уҩнызаҵә амца ацроуҵеит, хамҩа урлашарц!
Ишԥаҳаԥсыхәоу, нан, нан, ацәа узалымҵыр?
Иага илашьцазаргь, уара уакәын ацырцыр!
Реиҳа уанаҳҭахыз, аҽхьакра уаҭәаӡам,
Уара уеиԥш инаҳԥызо даҽаӡә дҳамаӡам!
Ԥхашьароуп, уҩагыл, закәызеи иҟауҵо?
Унаԥшишь, нан, убацәа заҟаҩ ыҟаӡоу!

Рацәак лыбжьы шыҭгамызгьы, Хымжәажә лмыткәма хәыҷи-дуи ҳәсеи-хацәеи абра еилагылаз ргәы
ҭнашьааит, иԥнажәеит, ҽынкылашьа рзыҟамҵеит...
Неиҩымсрада, ахацәа зегьы адыжә-дыжәҳәа ҳгәы
ҳҭасны ҳаилаӷызӷызуан, аҳәсақәа рыӡӷы иахон,
рыҳәҳәабжьы ажәҩан кылнаҵәон, ақәаршыҩ еиԥш
икаҭәон алабжыш. Асакара ҭбааҭыцә ианӡаломызт
ҳҵәыуабжь...
Абыржәы ҩынтәуп исаҳауеижьҭеи, уаӷеимшхара,
жәлары зегьы реицҵәыуабжьы... Раԥхьа уи саҳаит
Аублаатәыла ҳанаԥырҵуаз аҽны... Усҟан џьанаҭ
дгьыл ахь ҳцоит ҳәа агәыӷра дуқәа шҳамазгьы, ҳахь­
ҵәыуон ҳаԥсадгьыл.
Иахьа Таҳир иҭаацәеи иареи ирыцаҳҵәыуон ҳара
ҳлахьынҵа еиқәаҵәагьы... Аха ацәылашамҭаз Таҳир
хәашабга иаҳзынижьыз ауасиаҭ анааҳгәалашәалак, ҳалаӷырӡ рҩашха ишлеиуазгьы, иҟәандаӡа иааҟалон ҳагәқәа... Ҳҿаԥхьа, асакара аханы, аԥсҭҳәа
еиқәаҵәақәа иаарылҵызшәа еилаарцыруа иаацәырҵуан хараӡа, амшыннырцә ашьхақәа ирыҵаршәыз
Аублаатәыла... Ҳҵәыуара, ҳақьызқьызра ниасуан уи
ҳадгьыл гәакьа аҵаныҳәарахь...
***
Еибыҳәан ишҳамаз еиԥш, лаӷырӡыла дкәабаны
Таҳир даажит «Аныха амҵа», ахәы акәаԥраҿы. Ныхак еиԥш ҳазхәаԥшуаз ауаҩы, уа акәын иахьинаалоз,
иԥсы анҭазгьы дҳалыҳәҳәо дҳаракын, инышәынҭрагьы убас ишьҭыхзар ҳҭаххеит...
Қарынџь-Овасы инхоз аублаақәа аӡәгьы дагымкәа аԥсраҿы иҟан. Егьырҭ аублаақәа, иахьабалак Ҭырқәтәыла иалаԥсаз, иразҳәагәышьодаз, машәыршәа
аӡәыр иаҳазаргьы, аамҭа цәгьаха дзаауа дыҟазма!
Аҭашәарахьы илаҟәхьаз амра ашәахәақәа надԥхалеит ахәы акәаԥраҿы иҵчааз анышә аӡа – Таҳир
иҳаҭгәын агәы... Ажәлар рышьҭахьҟа бзиарак шыҟамызгьы, аилыҵра рцәыуадаҩын, ихьаҳәхьачон...
Убасҟан, анышәынҭра заҵә авараҿы, ахәы акәаԥра
саақәгылахт сбыкь агәҭа кны. Дук мырҵыкәа асакара инахыҵәеит рзаа-рзаа игоз абыкь ахәаабжьы... Уи
ауаҩытәыҩса иеиԥш еилыкка изаҳауаз иранаҳәон:
«Иԥсаҭа бзиахааит иахьа анышә иаҳҭаз ҳҵеи
лаша!..»
«...Иахьыҟазаалакгьы шәиԥхьыӡ рыгымзааит ауб-­­
лаа жәлар иҳаиуаны ҳгәыӷырҭа Таҳир дызгәа­ӷьыз!..»
«...Ирзыӷьашкааит изларааӡаз ранацәа ргәыԥ­
ҳәыхш!..
«...Ишәаҳауама аҟәҟәаҳәа ахысбыжьқәа? Аублаа
рарԥарцәеи асқьари еиҿаҳаит! Асқьар ааскьоит, иаазыдгыло аҩнқәа рбылуеит, ирҿагыло дыршьуеит,
иаанхаз ахыргоит!..»
«...Иԥсы ҳаиҭарц иӡбеит ашьаарҵәыра – Али Ҳазреҭ-ԥашьа!..»
«...Ихиам, уҽырхиа! Уажә улаба дадҳәал! Алԥсаа
дызмоу, уидымхалан, уахаҵәҟьа джы! Учымазаҩ
асакаса днанҵа! Усаби днылаҳәа амышәкәан!..»
«...Ҳәсеи-хацәеи бџьар иаҵагылартә иҟоу, бџьарла шәҽеибышәҭа! Еикәаӷа заҵәык ада умамзаргьы,
маҭәахәуп, ишьҭых! Аҟама змоу, иуҟәынҵа!..»
«...Ҳара ҳахаанхеит ҳабацәа рҳәахьа: «Аԥсадгьыл
зцәыӡыз, зегь ицәыӡит!»
«...Иҳаԥхьоит зны иқьаԥҭажәҳтәыз Аублаатәыла!
Еилаарцыруа иаҳзыԥшуп ахақәиҭра мра зқәыԥхаз
ҳаԥсадгьыл!..»
«...Ҳдәықәлоит уахаҵәҟьа, уахаҵәҟьа, уаха­ҵә­
ҟьа!..»
«...Шьамҩазаргьы, ҳцалароуп Аублаатәылаҟа!
Ауб­лаатәылаҟа! Аублаатәылаҟа!..»
Абас аҳәон сааԥсаны, сыблахаҵ гьежьаанӡа, ихәаазаауа исҿакыз абыкь. Алашьцара еилаҳанто асакара зегь амҽхакы иааиуан. Алаӷырӡ хьшәашәа рыбла
ихыҳәҳәылазшәа, аарлаҳәа џьара икәалыкәаџьон
еҵәақәак... Ари дара заадмырбыз адгьыл аҿы аҵы­
хә­тәантәи аублаақәа рыҵх акәын...

АҴЫХӘТӘАНТӘИ АМҨА
Абар, мчыбжьык ҳхыҵхьазаргьы ҟалап, ахацәа,
аҳәса, ахәыҷқәа ҳҽеиҵаҳәаны амҩа ҳақәижьҭеи.
Џьара хыцҩыцк ирзууазеи акәымзар, жәаха кыҭа
ирықәынхоз аублаақәа ҳашҳәыԥыз ҳаицдәықәлеит,
ҭӡыла уеизгьы хԥаҟа нызқь ҳреиҵамзар ҟаларын...
Уи аамҭаз Ҭырқәтәыла анапаҵаҟа иҟамыз Шьа­
м­тәылеи Арабтәылеи рышҟа ҳхы рханы ҳцозар,
Ҳазреҭ-ԥашьа иабрагьцәа-лажьыфацәа, ақәыџьма
мла­шьқәа реиԥш, иааҳацрыхо иҳашьҭеиҵарымызт.
«Шәӡы ахьымааҩра шәца!» ҳәа иаҳагьы деигәыр­
ӷьон.
Аха ҳара ҳхы ҳархеит ажәытәтәи ҳаԥсадгьыл ахь,
Кавказҟа. Абырзен мҵарсыҩцәеи Ҳазреҭ-ԥашьа иаб­
рагь­цәеи ҳрылсны, знык Қьамал-ԥашьа инапаҿы
иааи­гахьоу Ҭырқәтәыла ҳақәнагалар, ҳусқәа ман­шәа­
лахап ҳәа ҳгәыӷуан. Избанда, уи атәылабжеи Урыстәылеи аиҩызаратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵахьан.
Уа дҳақәшәап ҳәа ҳгәыӷуан Асовет ҳәынҭқарра аҭарнак...
Убрахь ҳхы ахьҳархаз ауп Ҳазреҭ-ԥашьа зынӡак
деивызгаз, иабрагьцәа-лажьыфацәагьы иааҳацрыхо
изҳашьҭаз, уиоуп ҳамҩагьы шьамҩан изыҟалаз...
Сгәы иаанаго уасҳәап, дад Шәарах: иҵегь мчыла ҳаӷәӷәазар, абџьаргьы ҳамеигӡо ҳнапаҿы иҟазар,
агәаӷьра азыҳәа ҳмаџьанамызт усгьы, аманшәаларагьы абарҭ инарыцлар, Ҳазреҭ-ԥашьа иабрагьцәеи абырзенцәа рыри ҳнарылсны Кавказ агаҿахь
ҳаӡхыҵыр ҟаларын...
Аха ҳамчгьы маҷын, абџьаргьы ҳазхомызт, ус
сҳәеит ҳәа, ҳшәаԥырҳаԥуа амҩа ҳақәмызт, шәақь­
ԥынҵала ҳнеиуан, лассы ҳара ҳахь ихынҳәит шәҩыла ҳарԥарцәа еиқәных. Урҭ анасыԥдақәагьы зны
анирахь иадгылан еибашьларын, зны арирахь иадгылан инибарҵәаларын.
Ҳаԥхьаҟа ицоит аԥшыхәцәа, шәарҭак шааҟалаз
адырра ҳарҭоит. Ҳара-ҳара иҳашьҭоу ҳҵыхәахьшьцәагьы бџьармцала иаҳҟәырцоит аҟәҟәаҳәа иҳа­
шьҭахысуа Али Ҳазреҭ-ԥашьа имаҵуарқәа, ары­ӷьа­
рахьгьы урҭ ҭаха ҳарҭом, ҳлаԥшықәҵаны иҳавас­
уеит. Ҳшымгәыӷӡоз иаацәырҟьоит, џьоук ршьуеит,
џьоук нараԥырцоит.
Армарахь, наҟ амраҭашәарахь рацәак ҳзынаскьо ҳаҟам, еибашьуа иааскьоит Ҭырқәтәылан рымпыҵархаларц иақәлаз абырзен мҵарсыҩцәа...
Аԥсабараҵәҟьагьы ҳара иҳаӷоушәа, иреицәаз
аарҩара ҳақәшәеит, ҽынла амра ухагәҭа кылна­
ҵәоит, уахынла иааузымычҳартә ихьҭахоит... Амҩа
ҳәа ҳазқәугьы закәызеи – Кониатәи аԥслымӡ сакара,
уа иҟам ҵлазаҵәыкгьы ухы назҵоукша, аԥхын, уԥсуазаргьы ӡы мҳаҵәк узыԥшаауам... Баша ирҳәарымызт аҭырқәцәа уи акаршәра ҭацә азыҳәа: «Ԥсаатәк
захыԥраауам, чаландарк захысуам!»
Ахәыҷқәеи, ачымазцәеи, ахәцәеи зыниалаз ауардынқәа ҿыжуеит, игәагәоит, аидара зқәу аҽқәагьы
харҟәысуеит, аԥслымӡраҿы ирфагәышьозеи, рыӷра
ҩеит, рҿы ианаҳамкыр, изымцо иалагеит.
Иҳавыршьааз ҳидхалом, иаразнак анышә днаҳ­
ҭоит... Ажәлар еижәибаҵоит, џьара еидҵәа­ҵәалоит,
умацәа узрыламҵо, ҳәҳәароуп, ҟаароуп, ахысбыжьқәа
џьара иааиқәтәар, даҽаџьара иҩыҵ­ҟьоит...
Али Ҳазреҭ-ԥашьа дмақарчақаруа иаҳниҵоит
ацҳа­ражәҳәацәа: «Амсылман дин еилазгаз агьааур­
қәа! Шәынҵәаӡарц шәҭахымзар, хаала шәабџьарқәа
шьҭашәҵа! Иаашәыкәыршаны амҩақәа куп!»
«Аллаҳҭаала уишазар, уаҳҟәаҵ, ҳарҭ аӡәгьы ҳаиԥырхагам, ҳаԥсадгьыл ахь амҩа ҳақәуп!» – аҭак ҟаҳҵон
ҳара. Уи аҳәажә иабеидыруаз: аӡиас еижәхыслоит
амшын ахь, ауаҩы деихалароуп иԥсадгьыл ахь!
Иаҳа-иаҳа ҳныҟәашәа иагхоит... Аидыслара ада
ԥсыхәа аныҟамлоз мчыбжьыла ҳҭыԥ ҳзахыҵысуамызт. Зынӡаск ажәлар ргәы цазар ҳәа ҳшәаны иаацәыраагоит ажәытәтәи аублаақәа ҳар рашәа. Ахапа
ааҭсырҟьоит сара, ирӷызуа иаасыдгылоит Сиҭ, Мураҭ, Дауҭ, Ҭаҭласҭан...
Уа, раид, ахацәақәа, шәеиҵамхан,
Шьамҩазаргьы, ԥхьа ҳцалароуп.
Ҳашьхақәа ҳаԥхьоит, шәгәы камҳан,
Ҳашьхақәа рҟынӡа ҳнаӡароуп!

Аҿарацәа рыбла ҭгәырӷьаауа иҳахәаԥшуеит, ргәы
иахәагәышьозаап, аха аҳәашьа иақәшәом, ирыздыруам!
Амра ҳақәцеиуа, аԥслымӡ сакара абжара еиҩаҳ­
шахьазар ҟаларын, Сиҭи сареи дааҳадгылт Хым­
жәажә.
– Ҳгәылацәа рымҩаныфа нҵәеит, асабицәа амла
ҳәа еибархьусууеит, иҳамаз ахәыҷы рысҭеит! Уажә­
шьҭа ишԥаҟаҳҵои ҳара?
– Иахьрыбҭаз бзиан иҟабҵеит, бымшәан, ҳаргьы
Анцәа ак ҳаиҭап! – лгәы ааирӷәӷәеит Сиҭ.
Абас, ҳшымгәыӷӡоз, амцабз еиԥш иҩыҭҟьеит амлакра. Рцәашьа ҳзамҭеит, Али Ҳазреҭ-ԥашьа иабрагьцәа рхымҭа аҵкыс еицәахеит. Раԥхьа ҳуардынқәа
ирыҵаҳәаз ацәқәа нап дҳаркит. Аха акәац злаажәуаз
ма излааӡуаз амҿы ҳазҭодаз, ҳуардынқәа ҟәаҟәаса
илкажьны, амцақәа рылеиқәаҳҵеит, урҭ анынҵәа,
мцеибаркыгас иаагәаӷьит амҿтәы гарақәа, иуаҳауоу,
дад Шәарах, ахәыҷқәа згарҳхыз агарақәа!
Ажәлар еилагьежьуа, еилахынҳәуа, дара-дара еизыӷыӷуа ианааилахалак, сыбҩатә быкь аашьҭыхны,
раԥхьа снагыланы сҿынасхон... Ашьаҟәада зыцрашу
алым еиԥш уи хәаазаауан:
«Уа, раид, ахацәақәа, шәеиҵамхан!.. Фатәи-жәтәи
гарҭа ахьрымам аҭыԥқәа ҳрызнеиуеит лассы! Уи­
нахыс шьаҿак ауп иаанхо Амшын Еиқәа аҟынӡа! Уа
иаҳзыԥшуп аӷба дуқәа, ҳаргоит Аублаатәылаҟа! Ауб­
лаатәылаҟа! Аублаатәылаҟа!»
Сбыкь хәаауазаргьы, абас акәын зегьы ишраҳа­
уаз. Ишызбоз ажәлар лахҿыххон, сызцом ҳәа итәазгьы дҩагылон. О, агәыӷра мцахәыцәа, иабауԥшаауеи
уара, абриаҟара мчхара?
Аха рцәашьа ҳзаҭом амцеиԥш иҳацралаз амлакра. Аҟәҟәаҳәа инаргәыдаҳҵоит Ҳазреҭ-ԥашьа ир
ирыцраҳҟьаз, ҳаидарақәа назгоз ҳаҽқәа, рыԥсым­
ҭаз угәаҵанӡа иҭнашьаартә икьыркьыруеит. Мап,
Аублаатәыла ишыҟаҳҵаз еиԥш, ҳаӷацәа ирым­ԥы­
хьашәоит ҳәа инҳарҵәом ҳаҽқәа! Амла ҳаиқәыцә­
оит, фатәыс иаҳҭахуп! Игәаӷьны ҳшәақь­қәа ирымоу
амҿы ҳзалакьысуам, аԥслымӡ сакара иқәыршәым
хьышьаҵәык, нас излаажәрызеи? Иабаҟоу ҳач­уан­
қәеи ҳқәабқәеи, рышьҭыхра ҳалымшазт, икаҳа­жь­
хьеит! Асакара иқәиааз ақыцәмыцәқәа ҟәшәа­ны ицә­
ҳарббылуеит аҽжьы!
Уахынла ихьҭоуп, ҽынла аԥсабара амца ацралап
уҳәап, ҳшьапы мыждақәа аԥслымӡ ца иахьнылашәо
иабылхьеит, иҷарыхәӡа иӷрахахьеит, ахы цаҳәцаҳә
иаԥыхьашәаз реиԥш, амрацәгьа зысны заҟаҩы
хышәҭны аԥслымӡра илаҳауадаз!
Аҭаҳмадцәа ҳаикәагыланы еиҭах иаацәыраагон
ар рашәа. «Шьамҩазаргьы, ԥхьа ҳцалароуп!» – иналаҳҵоит ҳашәа.
Амлакра шаҳҳәоз, иаацәырҟьеит асакара агәҭа­
хьы инеиаанӡа ҳәа зыҽӡауа иҳашьҭаз аӡышра. Иаабахьоу акы еиԥшымхеит уи, урҭ аҩқәыџьмакгьы еинаалеит, иаразнак рыбӷа еибырҭеит.
«Аӡба!» – еибарҵәаауан ахәыҷқәа. «Аӡба!» – еила­
уазыруан ҳәсеи хацәеи. Макьана зшьамхы инанагоз игьежьыхынҳәуа еимырдон асакара, ҳаӷацәа
рхымҩасгьы иацәшәомызт, ирзыԥшаауа џьыршьон
ӡы мҳаҵәк. Ӡаагара идәықәаҳҵаз гәыԥҩык аӡәгьы
дзыхнымҳәит. Урҭ ирышьҭаҳҵазгьы рхабар ыҟам.
Асакара иқәҳәазо инеиуаз ауааԥсыратә рҩаш
зымқәацо иалагеит. Игылоу реиҳа икажьу еиҳауп, ацәажәара зылшо дгәааны даӷьуеит. Рыкәақәа
ирҭаԥшуеит, реилаҳәарақәа еимырдоит. Машәыршәа, хәашак анырбалак, зегь азыҩуеит, напы­
шьашәалагьы иузеиҟәкуам. Згәаӷ еимоу ашәарахқәа реиԥш ауп урҭ шеиҿаԥшуа. Џьоукы рлабақәа
рыҽрынҵаны иҩеибаргылоит, нас, аҩы иашьны
иҟоушәа, икаҳабӷало асакара инықәлоит, аҵиаақәа
хыҵәҵәаны ирҟаҟоит, сакара ҳәынаԥк рызкыргьы,
азамана...
Ҳарҭ аҭаҳмадцәа-ашәаҳәацәа ҳаиҭааидгыланы
иаацәыраагоит ашәа: «Ҳаит, амарџьа, шәгәы кашә499

мыжьын! Уаха икыдҵәан илеиран иҟоуп ақәа!». Уи
уажәшьҭа иашәамызт, ӷызыӷызран, изаҳауазгьы ус
акәхарын ишеилыркаауаз... Аха иаҳҳәалар акәын
ҳаԥсы ахьынӡаҭаз...
Сишь, дызусҭда асакара иқәланы иаауа, имч шы­
ҟам ҩашьом, дгылоит, дкаҳауеит, дгылоит... Акыр
данааскьа, ибжьы ааҳалаҩит:
– Аӡытҟәа, абааԥсы, аӡытҟәа!
О, анаџьалбеит, изакә мчузеи ирзаԥшааз уи иажәа
аԥсхыҵрахь инеихьаз жәлара! Игылаз уахь дыххымшақә ддәықәлеит, итәаз дакӡамшәа дҩаҵҟьоит,
икажьыз ԥшьынаԥха дҳәазоит... Ан лхәыҷы дылхашҭит... Ахшара ранацәа ираԥыҟьеит, ажәлар арахә
реиԥш еижәибаҵеит, асакара ҭбааҭыцә рызҭшәарахазшәа ацарҭа рибаҭомызт, еигәҭасуан... Урҭ нызкылашаз мчык ҟалашам игәахәрын ирыхәаԥшлакгьы. Аӡытҟәа аҟынӡа изымнеикәа, аӡы зҵабаз аԥсыӡ еиԥш, иԥаҭԥаҭуа заҟаҩы аԥслымӡра илахада!
Аха урҭ ирызхьаԥшуадаз! Уажәыгь слымҳа иҭаҩуеит аԥслымӡра инылашәоз ашьапы рацәа аӷәырџаӷәырџ ахьрымшыз.
Ачалеи жәпаҳаҳараӡа, алсра уадаҩны изхықә­
иааз аӡытҟәа, жәабаҟа десҭын аҵанакуазар ҟаларын,
атҟьап еилыӷраа ихтаталаз аӡы унарбомызт, абаа­
фҩы ҭышәшәон, аҟәара ацынхәрас аршьынк аҵкыс
инеиҳаны аҿыгҳара аманы, иҩанҭхьӡа аџьыкахыш
ԥаҩ аҿыкәыршан...
«Шәаагыл, абааԥсы, машәырк шәыхьуеит!» ҳәа
абжьқәа шгозгьы, еибарҵысны инеиуаз ажәлар
хакәыла иажәлеит аӡытҟәа. Аџьыка ԥаҩ иахьҩырны
заҟаҩы ӡааҟәрылада! Ипылыпылуа алахы ҭажьын.
Аӡы ҟәандашьшьыран, ижәпан, ихәашьын, аха уи
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Иалкаау. Аҩбатәи атом: аҭоурыхтә роман «Ацынҵәарах» - 28