Latin

Иалкаау. Аҩбатәи атом: аҭоурыхтә роман «Ацынҵәарах» - 20

Süzlärneñ gomumi sanı 3309
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2289
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
ишәақь ихаргьежьуа, дыкәкәаӡа ахылаӷьара дынҭалеит. «Уқәақәра згааит, Наҩеи, уқәақәра! – сыбжьы
ныҩныҩит аҟарс ҭылашьцаара, изаҳауадаз акәымзар. – Унаӡахааит, ухаҵан угылазаап! Азалымдара
уаҿагылеит уабџьар шьҭыхны! Саҭамзааит аӷьычреи
арҳәреи ахьудыскылаз, насыԥуп уҩызцәеи уареи ари
еиԥш аус ду шәеиднакылазар! – абас ҭынчхашьа сымамызт, аҟарс ҭшәара сахьҭагьежьуаз. Ҳаӷоу дахьгәырӷьаша адгьыл аҿы сара агәырӷьара шьҭысхит,
исызхьаҳәызшәа сааҟалеит хаҳа-џьшьада инысххьаз
сыҷкәынра амчқәа, хараӡа ажәҩан иналыҷҷаз еҵәак
еиԥш иаакәеицеит наӡаӡа сгәы зыцәцахьаз аԥсҭазааразы агәыӷра! Сеилаҳаит адунеи ҟьаҟьа ақәзаара!
Сақәныҳәеит уи акылҳара ҭшәара хәыҷы! Уи сы­
қәнарԥшит жәашықәсала сызԥыргаз адунеи дуӡӡа,
исаҳаит иаҳагьы иӷәӷәаны ауаҩытәыҩса игәеисбжьы, иснарбеит ишыҟаз аиаша иазықәԥо ахацәа!
Уинахыс иагарааны снаԥшыргьы аҭаҳмадеи аҭа­
кәажәи ракәын, акы ныҟаҵа-ааҟаҵо, амӡырха иқәызбаауаз.
Ашәалҟьамрак еиԥш дцәырҟьацәырасуан На­
ҩеи. Даакыдыххылан, ажәжәаҳәа аутәқәа ныҟа­
ҵаны дныҵаҳа дцон. Уаҳа назҭахым арԥыс иакәын
уажәшьҭа дҟатҟато. Аџьықәреи анирашәозгьы
ишәақь ааигәа икыдгылан, есқьынгьы игәиҽанын.
Данцалак, лассаамҭа ихабар ҟаломызт, даныхынҳәуазгьы, ҩыџьа-хҩы аҩызцәа еиқәных ицны даауан.
Хықәкыс ирымоузеишь урҭ аиҩызцәа? Изеибашьуада? Ирылшарызеи? Иаҳҳәап, аҟәҟәаҳәа ихысуа иаакылсны, абахҭа акануеицәа лықәцҟьааны аҟарсқәа
зегьы рышә аадыртыхыр? «Шәҭыҵ абахҭа, иааит
шәарҭ шәзызхьуаз ахақәиҭра мшы!» ҳәа рыбжьы
наҳақәдыргар, усҟан ишԥаҟасҵарыз сара? Ҳәарас
иаҭахузеи, раԥхьаӡа снаидгылан, исцәыӡыз сашьа
Мата иеиԥш дыԥхьаӡаны, даасгәыдсыҳәҳәаларын. Нас: «Уара ухәыҷаахыс уздыруеит, шәҭаацәа
ирылахәу уаҩуп!» ҳәа схы исырдыррын, аҩныҟа
сиццарын, иани иаби исызгәакьаӡоу џьоук реиԥш
аԥсшәа расҳәарын, насгьы ҳшеиуацәахаз уҳәа акы
рцәымӡакәа зегь рызхыстрын...
Аха Наҩеи иҩызцәеи иареи ҩагылан: «Заурҟан,
дад, уара уҳашьазар, уҳацаала еибашьра, ҳаӷа макьана адгьыл даныхым, усҭ абџьар!» ҳәа ашәақь насдыркыр ишԥаҟасҵарыз? Жәаҳәарада, срыцдәықәлон.
Уаҳа иззысҭахызеи иаанхаз сыԥсҭазаара? Аха иабаҟоу сани саби? Урҭ уажәраанӡа изааирымызт, нас,
еилкаатәӡами, арыцҳақәа анышә иахьамоу? Иабаҟоу
сашьеи саҳәшьцәеи? Фелдышь лтәы сҳәаӡом, уи лареи сареи ҳанасыԥ џьоук амца ацраҵаны ирбылхьан
усгьы. Мата гәнаҳала дшьызар, нас сара ишьа сымур
уаҳа изуада? Зашьа ишьа зымуз дхаҵоума? «Закәызеи, Заурҟан, уара аџьажәлар рзеиԥш ус азы ақәԥара
уҽазукит, арахь уашьа ишьаҵәҟьа узымуит!» – ҳәа
џьоукы иаасаҽԥныркылар, сыхәда хҽит ауп, уаҳа
ирасҳәозеи?
Шәарах, дад, шәара аԥсуаа саншьцәа шәажәа иналашәҵалоит шәанцәажәо: «Зны-зынла агәы амшын
агәеиужьраҿы ицаны аҭәа архуеит» ҳәа. Усҟан усшәа
акәымзи схәыцрақәагьы шыҟаз: абахҭа нҭыҵ сыҟазшәа, сабџьар кны сгылазшәа сгәы иснаҭон...
Аҭҳарцәҳәа сҿыхазшәа урҭ ахәыцра хаақәа санаа­
рылҵлак, дырҩегь сааҩнахон аҟарс ҭылашьцара.
Еишьҭагылан рҿынархон амзақәа... ашықәсқәа...
Сармарахьгьы сарӷьарахьгьы сара сеиԥш ҿааҳәыра
змамыз ауаа ҭакын, урҭи сареи ахаангьы наԥшыхақә акәзаргьы ҳаибамбацызт, мызқәак рахь зны
шьапынеиҵыхра ҳанҭыргозгьы, аигәылацәа ҳаиқәдыршәомызт. Бахҭақәак рҿы, аҭӡамцқәа ирысуа, напышьҭыбжьыла еибадыруеит, иалеицәажәоит, аха
уи араҟа нагӡашьа амамызт, ахаҳә еиларҭәах иалхыз
аҭӡамц аҿыгҳара нацәкьар шьҭыбжьык аныҩуа иҟамызт. Амала, уахынлатәи аҭынчра еиқәыхьанҭаха абаажә ианахаҳауаз, зны-зынла, сармарахьҭәи
аҟарс ахьтә исаҳалон аӷызбжьы... Убригьы ҳамҭакы
акәын, нас иааиԥхьбеит, дыԥсызар акәхап агәаҟ!
Амца зҭашәаз уи абахҭа сҭыҵра рацәак агмызт, усгьы иақәгәыӷуадаз, аха ирымҳәои: «Аџьма
имԥсыша, амаҵә азылаҟәуеит!» ҳәа. Шьмаҭ иҭаацәа рхынҭаҩынҭара, уи исызнарҵысыз агәеибафара уҳәа, саазқәылаз ахыхь бааԥс шьҭысхит. Мызкы
аахыс сзымгыло, икҿачаԥаз ацәардаӷәы хьшәашәа
сықә­жьын. Ус зны, аҵх агәахьы инеихьазар ҟаларын,
сыбла цәа хымло ацәардаӷәи сареи ацәибарҵәара
ҳшаҿыз, гәаҟ шәаҳәабжьык слымҳа иааҭасит. Зназы исызхамҵеит, аха цқьа саныӡырҩ, сармарахьтәи
аҟарс ишҭыҩуаз еилсыргеит. Игоз аԥсыуа ашәан –
ахәрашәа, агәаҟашәа!
Ишԥа? Дабаанагеи аԥсуа ара? Аҭӡамц хьшәашәа
слымҳа надкыланы аӡырҩра салагеит, мап, имцым,
иара ахаҭоуп, уажәы исаҳазма! Изҳәогьы ибжьы
мыжда қыџьқыџьуеит, рацәак изҭгом, ахәра бааԥс
дшаргәаҭеиуа ҩашьом, Зны-зынлагьы аӷәызӷәызҳәа
аимҳәара иааԥнаҵәоит иашәа. Ԥыҭраамҭак иаа­
ҭынчрахоит, ма қьыбжьык, ма уазбжьык уаҳаӡом.
Нас деиҭаналагоит, уаз ажәақәакгьы налеиҵоит,
аха урҭ сара сҟынӡа иааҩуам. «Дызусҭахарыдашь,
ианаџьалбеит, ари аԥсуа? Дзықәшәазеи, дзыниазеи
иара гәаҟ?» Аухантәарак сышхәыцуаз, сшыгәаҭеи­
уаз иҟьаҟьаӡа иаашеит. Аҽнынтәаракгьы слымҳақәа
кыдҵан аӡырҩра саҿын, аха иууаӡа иҭынчран.
Адырҩауха, аҵх агәахьы инеиуа ианналага, дырҩегь ахаҳә шәыгәра иалсны аҿаанахеит ашәа. Издырит уи ауаҩ ахәра ӷәӷәа имаз уахынла иаҳа дшаргәаҟуаз.
Абарҭ амшқәа инадыркны, хьаацәгьаха исызцәырҵит, ԥхыӡ избаргьы ихасымҵашаз, даҽа гәҭыхақәак. Шьаҿақәак набжьамкәа сывараҿы агәаҟра
даҿуп зжьы салҵыз саншьцәа иреиуоу хаҵак. Сҿи
снапи еиқәыԥсаны сызлатәарызеи? Сызлаихәарҭахарызеи? Уажәшьҭа исмыхьыц уаҳа исыхьран иҟоузеи, исзаанхаз сыԥсҭазаара, баша абахҭа иҭаӡы­
ҭран иҟоу, џьара акы ишихәо здыруазар, сеигӡаран сыҟаӡам. Аха, изла? Сзазҵаарыда? Акануеицәа сҽырзыскыр, агәаҟра иаҿуи сареи иаҳагьы
ҳлаԥшықәҵан ҳаицәдырӡыр алшоит. Аҵх шааиҩнашалак, еиҭагоит агәаҟашәа. Сгәалашәара ихнатит
ахәрақәа. Саԥхьа иаагылт Аԥсны, Ҵабал, саншьцәа
рҭынхара... Убраҟоуп уи ахәрашәа ахьысҵазгьы.
Саншьцәа руаӡәы дызгашаз ахы иқәшәан, аԥсра
даҿын. Агәыла-азла, ауа-аҭахы, есыуаха идтәаланы
ахәрашәа изырҳәон, иаргьы иаарымданы дналагон,
убри шиҳәоз мацара иԥсы ааихыҵит. Убас, абри
агәаҟгьы рацәак дзымнеирҳәагьы сшәоит, знызаҵәык ибла сынҭаԥшында, иуасиаҭ сзынижьыргьы здыруадаз!
Стәаны сышхәыцуаз, сгәы иааҭашәеит: агәаҟра
иаҿу уи ачымазаҩ ижьы иалҵыз иаҳәшьаԥа иааи­
гәараӡа дшыҟоу ирдыртәуп, зеиԥш ҟамло акгьы
ыҟам, сара акгьы сылымшаӡаргьы, иара даманшәалахар ҳаиқәшәара?
Иашәаҳәара анаанҵәоз иақәыршәаны, сара иаацәырызгеит ахапа, иара иҟынӡа инаҩыртә еиԥш
сыбжьы ҩҭганы. Санаалга, иаҳамашь ҳәа сааӡырҩит,
ҭынчран, еиҭасҳәеит даҽазныкгьы, аха макьана ҭынчран... Ахынтә раан иаҳагьы сыбжьы ҭызгеит. «Узы­
рхәаауазеи, уара абаандаҩы!» ҳәа акануеи сҟарс ашә
аӷьара-ӷьараҳәа днасит, аха игәхьаа мкыкәа сашәа
иналасҵеит исгәалашәоз ажәақәакгьы:
Уа, раидии, ахәрашәа – хаҵа ашәоуп...
Игәаҟуа изы гәыжьжьагоуп, хәырбӷьыцуп...
Ахы цаҳәцаҳә иқәшәаз, ԥшыртҟәацыз џьишьеит...
Ашьа рҩаш илҵызгьы ԥхӡыз џьишьеит...
Уа, рааидии, ахәрашәа – хаҵашәоуп!..

Салгаанӡа сыбжьы аанкыла-аанкыло сааӡырҩит.
Иалсзаап, убама, ахаҳә еилаҭәахра! Арӷызра даҿуп!
Агәырӷьара саашьҭнакәыцәааит иаразнак, ари еиԥш
аӡәы иҳәонгьы уаҳахьоума, ахәрашәеи агәырӷьареи!
Ҳаигәныҩит уажәшьҭа, сара саалгар – иара дналагоит, иара даалгар – сара. Ҳаныӷьазклак, хьаак змаӡам
иеиԥш ҳҩыџьагьы ҳҭахәхәа ҳацәон. Ари – уаха...
уаҵәуха... мчыбжьык, мызкы...
Цәала-жьыла сеибгагәышьан, аха гәыла-ԥсыла
схәын, ахәрашәа сҳәо саналага, изакәу сыздыруам,
иаҳа сраҳаҭхазшәа, сҟарс ҭшәара усҵәҟьа илашьцамызшәа, сцәардаӷәгьы усҵәҟьа икьакьамызшәа,
схаҭагьы усҵәҟьа сзаҵәымшәа збо салагеит...
***
Уахынлақәак иааихсыӷьит сгәыла игәаҟашәа.
Сара исҳәеит, еиҭасҳәеит, аха аҭӡамц хьшәашәа да356

гәан, иҿаҳан. Ихьзеи насыԥда, дыԥсыма? Ма даҽа­
џьара дахыргама?
Ҽнак, шьапынеиҵыхра ҳдәылыргеит, аигәылацәа ҳаиҩга-еивганы. Абахҭа ахылаԥшцәа, рыбжьқәа
неиқәырга-ааиқәырго, шьақәгылашьак рымамкәа
ишеилагьежьуаз гәасҭеит. Баандаҩык данаасаҩсуаз:
«Адгьыл ду ахь еилаҩеиласрак ҟалеит, асасцәа рацәаҩны иаҳзааргарц иҟоуп, – иҳәеит уи, ибжьы аармаҷны. – Ухала уҟазар, аҩыза дурҭоит, ачара уҽазырхиа!» – нациҵан, днасаҩсит...
Наҩеи иусқәа рылагьы адәныҟа еилаҩеиласрак
шыҟаз агәҩара сыман. Шьыжьымҭанк зны акылҳара
сеиҭанылагылеит, аха аӡәгьы дықәсымбааит аҭырқә нхаҩ имӡырха. «Дабаҟаларишь Наҩеи? Иаӷацәа
дырԥыхьамшәонда?» ҳәа сышхәыцуаз, аӷьӷьа-агәгәаҳәа, ажьакца зхьыкәкәоз сҭыҩра еихатәны иҿаз
ашә аатит.
Игәҭасын, дааҩнарыжьлеит аарлаҳәа зшьапы
иқәгылаз, зцәеи зыбаҩи еикәыршаз, макьана зуа­
ҩыбжарахь имнеицыз хаҵак. Хыла аҭуан даҵакьысуан уи, макьана шлацк зларшәмыз ихахәы иаҵубаауан маҷк иқәкәымпылыз илахь ԥшӡа, иҿачыз
ижакьа иӡамҩа агәқәа рҭаҳара азыҵәахуамызт.
Ашьха цәҳәыраҿы анаҟә иаҵажьу аӡыжь еиԥш, иблақәа ҭиаҵәаан, амцеи агәыбзыӷреи рҽеинрааланы урҭ ирхыҳәҳәылан. Имч илӡааны дшыҟазгьы,
диашахәҵәаӡа дгылан, изнапык ала иӡара ҭарбаӷьа
икны.
– Мшыбзиа аҳәара сыхәҭоуп сара, аха иабаҟоу
уи амш бзиа, адәныҟа хараӡа инҳажьхьеит, ара
уахгьы-ҽынгьы лашьцоуп! – даацәажәеит иара аԥсышәала ахьхьаҳәа. – Уара уоума схьаацәгьа сыцеиҩызшоз, ахәрашәа сыцызҳәоз? Уаԥсыуоума, узус­
ҭада?
Сахьгылаз снеилууа сцеит, аҭӡамц садгыламзар,
скаҳаргьы ҟаларын.
– Бзиала уаабеит ҳәа злауасҳәарызеи, ара бзиара шыҟам усгьы иубоит. Аха уара уааира хақәиҭрак
исзаҩызоуп, ԥсеиқәырхагас иара убри амацара сызхоит!.. Сара саԥсыуамзаргьы, аԥсуаа ржьы салҵит! –
саацәажәеит сара, цқьа исҳәо сҿамшәауа, сҿагәаҿасуа. Снеиԥылан, даасгәыдсыҳәҳәалеит. Агылара шицәыуадаҩыз збон, днаганы ацәардаӷәы хьшәашәа
днықәсыртәеит. Аҟарулцәа иршәны иааҩнарыжьыз
аилаҳәара аашьҭыхны дахьтәаз инаивасҵеит.
Иблақәа ааихмырсыӷьӡакәа дсыхәаԥшуан, дсы­
хәа­ԥшуан...
– Заурҟан Золак ҳәа аӡә дыздыруан саныхәыҷыз,
заҟа уиеиԥшузеи? Издыруада, уи уара уакәзар? –
ҿааиҭит иара.
– Ииашоуп, сара соуп Заурҟан, аха уара усзымдырит, узусҭада? – сҵааит саргьы, сгачамкны.
– О, Анцәа злыԥха ҳаура, уԥсы шԥаҭахеи, укнаҳаны уршьит ҳәа акәын ирҳәоз. Селым-ԥашьа
душьаахысгьы абра уҭакума? Сара усҟан смаҷӡан,
аха ублақәа схамшҭит, убарҭ рыла усмырҩашьеит,
Заурҟан!
Уаҳа изымҳәеит, аимҳәа изҵысит, деимҳәоит,
аха дышԥеимҳәо, ибжьы аҭуан ҵнахуеит, иоуразоу­
роу дышьҭҟьаны дцоит, иԥсы шилшәшәоз анызба,
имаҭәажәқәа наиҵаҵаны днықәсыриеит. Схәыц­
уеит, сеиҭахәыцуеит, аха дахьызбахьаз сгәалашәом,
арахь иара сидыруеит. Аимҳәара маҷк аҟара ианааихсыӷь, деихеигәо даақәтәан, скылкааны даасыхәаԥшит.
– Иугәаларшәа, Заурҟан, Осман-Кои акыҭа! –
дналагеит уи аимҳәара дакыр ҳәа дшәаны, игәы­
шԥы инапы адырӷәӷәаланы. – Шәааигәара дынхон
саӡ-аԥсыуак, Мзауҷ ҳәа Абыхәбак, уара амцхәгьы
бзиа уибон, шәагьеицныҟәалон, шәеиҩызцәан, убри
диман Шьоудыд ҳәа ԥа заҵәык, дышԥаугәаламшәои,
иагараан ахәмаргақәа изыҟауҵахьан, дуварԥало
шәыҩныҟа дугалон, иара иҩны аҵкыс шәара шәҿы
дааӡахьан. Иугәаларшәа, саби уареи шәнеидтәаланы ахәрашәа анышәҳәалоз, саргьы ишәыцысҳәалон,
убасҟан ауп ианысҵа, уи аԥсуа ашәа ҳаигәнарҩит
акәымзар, ас ҳзеиқәымшәаргьы ҟаларын... Нас, сузымдырӡеи уажәшьҭагьы, Шьоудыд соуп сара, Шьоудыд!
Ҳәара аҭахума исгәалашәоит урҭ зегьы, Самсун
ақалақь аҿы дҳацӡхыҵит асаӡ-аԥсуа, Абыхә Мзауҷ,
иара убраҟа ауп ахҭылҵгьы дахьиоуз, саб Ҳамырза иоуп уи Аԥсны ашьхақәа руак ахьӡ Шьоудыд
ихьӡызҵазгьы. Нас, гәаҟрас иҟаз зегьы еицаҳхыганы Осман-Кои ҳаннеигьы ҳаигәылацәахеит. Абыхә
Мзауҷ иакәымзи Фелдышь хлаҳәада лыԥшааразы адгьылбжьаха Родосҟа исыцдәықәлахьаз.
Дышԥасгәаламшәои Шьоудыд хәыҷгьы, ҳара иаҳааӡоз, аублаа аҭакәажә Ҳамида лмаҭа Ҭаҳир хәыҷы,
Алоу-иԥа Шьардын данаҳцәига, Шьоудыд хәыҷы
иакәымзи ҳара аҭаацәа гәырҿыхагас иҳамаӡаз. Иагараан ашәыр­шәырқәа изыҟасҵахьан...
Жәашықәсала аамҭа шцахьоугьы, урҭ зегьы сгәалашәоит, аха саԥхьа итәоу ахаҵа, сара издыруаз
Шьоудыд хәыҷы дызлаиеиԥшыстәра ҳәа акгьы идызбалом. Ишакәхалакгьы, ашьха бӷьыци ага бӷьыци
реиԥш хазы-хазы зымҩақәа еиԥыргаз ҳаиқәшәеит
зегьы иахьреицәаз аҟымҟырҭаҿы. Дычмазаҩ гәаҟын
зеиӷьа дмаҷыз аԥсуа арԥыс Шьоудыд. Игәаҵаӷара
иалҟьаз ахыцаҳәцаҳә иахҟьаны, ирԥҳақәа акыдбаалара иаҿын, иааихымсыӷьӡоз ашоура-мца дҭаршәын, дбылуан. Шьоудыд сара саасҭа дыҷкәынан,
имгәыӷкәа иԥсхьада рымҳәои, ари аҟымҟырҭаҿы
сара исызхымгаргьы, иара адунеи ақәыԥшылара
мышкызны ишԥеимоури ҳәа, схы иагыжьны сицхраауан, аха уи ауаҩ иҿҳәара ԥҵәан... Уи иаргьы
идыруан, уи азы акәхарын дзырхыццакуаз иуасиаҭ
ажәақәа...
– Уара Селым-ԥашьа данушь, рацәак мырҵыкәа
саб, сани сареи ҳиманы Осман-Кои далҵит, – дналагеит уи ҽнак шьыжьымҭанк иеимҳәарагьы агәхьаа
мкыкәа. – Асаӡқәеи, ашьҭахь иӡхыҵыз Далааи,Ҵабалааи, Гәмааи уҳәа аԥсуаа рҽеизакны Адаԥазар азааигәара иахьынхаз рышҟа диасит. Уа ҳрықәшә­еит
Абыхәаа рацәаҩны, саб ицхраан ҩнык издыргылеит. Сара снаган ахәыҷқәа ахьадырԥхьоз меқьҭебк
сҭеиҵеит. Саби сани иаархашәалоз зегьы ахәаџьа
ирҭон, џьара ҷышәрак сызҵар ҳәа игәыӷуан... Уи
саналга, сгәырҵҟәыл шьахә абзоурала, Сҭампыл
медреск* сҭалеит, ҩышықәса рыдагьы уа сзамыԥ­
хьеит, саб иусқәа анеилахәа исыцхраауадаз, сҭыҵит.
Аха усгьы ҩба-хԥа бызшәа рыла ишысҭаху саԥхьоит, сыҩуеит, агәаҟрацәгьа иҭагылоу сыжәлар рзын,
џьара ак сылҵыргьы ҟаларын, абас ишубо еиԥш
слахьынҵа смеижьар. Сҭампыл исықәшәеит сара
Ҳамида лмаҭа Таҳири, Шьардын-иԥа Мансоуи. Мансоу иаб, ишудыруа, амаҵура ду далан, иҷкәын уиаҟара аҵара дашьҭамызт, ақьафуреи аҳәсақәеи дхагалан дрыман.
Акыраамҭа, иҭаҷкәымқәа иҿакны, аимҳәара да­
ҿын, маҷк данааҭынчха деиҭаналагеит:
– Таҳир зынӡак даҽаӡәуп, аҵараҟынгьы иҩызцәа
зегьы дреиӷьын. Иҟазшьа, идырра, игәаӷьра, ихатәы
жәлар рахь игәблышьа уҳәа, иҟалап, ашьхарыуаа
мҳаџьырқәа убри еиԥш аҵеи дрылымҵыцзаргьы.
Аублаақәа Осман-Кои ишахырцаз анааиаҳа, уахыкгьы даанымгылеит, ижәлар дрышьҭалан дцеит.
Ҩынтә-хынтә шәҟәыла ҳаигәныҩит иареи сареи, уа
дахьнеиз қыҭак аҿы рҵаҩыс даангылеит, аублаақәа
рыхшарагьы даргьы џьара лашарак ахь икылигарц
даҿуп... Убри ахаҵа дымшны дшәызгылеит шәарҭ
гәаҟра згым аублаақәа...
Медрес – аучилишьче.

*

Иааизцәырҟьахит аимҳәа, дзықәтәаз ацәарда­
ӷәы дықәҟьан дцон, дахьеихоз, илаӷырӡ хаҟәҟәала иӡамҩа иаҿачыз иԥаҵа иахьыжжын, аҟарс
ҭаҟәкыраҿы аҳауа изхомызт. Аҵыхәтәаны – иуҭар
ԥҳалк аӡы ҭаирцәуан, иҩныҵҟа еиӷрыблааны ицозар акәхарын. Ихала дынсыжьыр, здыруада, иаҳа
изҭынчрахап ҟасҵан, акылҳара снадгылахт, ҩаԥхьа
снықәԥшыхит Шьмаҭ имӡырха. Аҭакәажәи алыгажәи рыда, Наҩеи ихабар ҳәа акгьы ыҟам. Шьоудыдгьы иасҳәахьеит уи аҭаацәеи сареи ҳшеиуацәахаз. Наҩеи ихаҵарақәа ртәы, сара сшазԥшыз
еиԥш, рацәакгьы иџьаим­шьеит, изыхәҭаны иҟалаз акеиԥш иԥхьаӡеит. Сара адгьыл ду саҟәыганы
сыҟаз аахыс адунеи аҿы ахҭыс дуқәа амҩаԥысра
иаҿызаап. Шьоудыд аҵара иман, шәҟәи газеҭи
дрыԥхьон, уи излеиҳәаз ала, ҭырқәтәылантәи анхацәа, зҵыхәа ԥымҵәаӡаз аибашьрақәеи ашәахтәқәеи зынӡак иқәырхуа ианалага, жәпаџьара
абџьар шьҭыхны иаҿагылеит асулҭан имчра. Урыстәылан иҟалаз аилаҩеиласра ду ахәылҟьаҿылҟьа
акәзаап араатәи анхацәагьы ргәы зырӷәӷәаз. Урыстәылатәи аҳәынҭқар дахьтәаз ихан ахь, ҳазҭашәаз
арыцҳарақәа урыхәаԥш ҳәа, мҽышак аҽны ҳәсеи
хацәеи бџьар зкымыз аџьажәлар иҳәарц ианнеи, ар
ҩарыжәиҵан, иҟәаҟәеит, ашьарҩаш каиршит. Шьоудыд исеиҳәақәаз рахьтә убри «ашьаарҵәыра мҽыша» аҭыӡшәа иахьагьы исхашҭуам. Макьана иара
аԥсуа хаҵа ихаҭа дзықәшәаз зегьы цәыримгацызт,
саргьы, имҳәамырза убри сазԥшын...
Иаргьы ибагәышьон иаҳа-иаҳа игәабзиара шеицәахоз, исеиҳәаша сеиҳәаанӡа дыԥсыр ҳәа дшәон.
Ҽнак, иаԥхьа инықәсыргылаз аџьам азна аӡы аашь­
ҭыхны уажәы-уажәы днаҿыхәо, ацәажәара дналагеит.
– Уаанӡа Ҭырқәтәылан иаланагалахьаз аԥсуа мҳа­­
џьырқәа Аԥсныҟа еибашьра иандәықәырҵоз, саб361

гьы дрылалеит, уаҳа цашьа имамызт иԥсадгьыл ахь.
Дандәықәлоз, сааиртәан, ус сеиҳәеит: «Дад, сара еибашьра сцо џьумшьан. Аԥсны сшьапы шнықәсыргылаз еиԥш, сыбналаны сабацәа рқьаԥҭажәқәа рахь сеихоит, иаасԥыло зегьы ирасҳәалап Ҟамлаҭ-гәымбыл
амц каҭа рхаирԥарц дшашьҭоу, Аԥсны аҵкыс еиӷьу
уаҳа дгьыл шыҟам. Уара схабарк џьара иуаҳаанӡа
уан улԥырымҵын. Бзанҵык иухоумыршҭын, дад,
сыҷкәын, угәы иаласа абарҭ ажәақәа – «аԥсадгьыл
уацәыӡыр ауеит, аха иара уцәыӡыр ҟалом».
Ишиҳәаз иагьыҟаиҵеит. Ашьҭахь ихынҳәыз изларҳәоз ала, саб Аԥсны даныӡхыҵ, иҳәатәы хазҵаз
хынҩажәаҩык аибашьцәа иманы, Ҟамлаҭ цәгьахәыц
дицәыбналт. Ашьҭахь иҟалақәаз удыруеит, Аԥсны
еиҭаҭацәит, мчыла иахцаны иаарцеит аԥсуаа. Аха
саб ихабар уаҳа иҟамлеит, ииасуан ашықәсқәа, саргьы Маанаа «абналаҩ иԥа» ҳәа ҭыԥ сырҭомызт, уи
аламҭалазы сангьы дыԥсит, аха лҩаҵәк ҩасышьҭуан, ҳхәышҭаара сырцәомызт...
Ус, сшымгәыӷӡоз, уажәааигәа исоуит саб иахьтә ашәҟәы, иԥсы ҭагәышьазаап аҭаҳмада. Иабацәа
рҭыԥ, ишудыруа, Гагра акәын, аха иара дынхон
абжьыуаа рҿы, Џьгьарда ақыҭан. Аԥсныҟа, сыԥсадгьыл ахь, дсыԥхьон саб. Саргьы, уи сацԥыҳәан,
аҽазыҟаҵара салагеит. Аха уи аус аҽаԥнашьит
даҽа хҭыскгьы. Аԥсуа мҳаџьырқәа, иамуит, рыбӷа
рзеиҵымхит – иажәа наигӡон Шьоудыд, – адгьыл
абаџь ршәарызу, рыҭауадцәеи раамсҭцәеи рымаҵ
рурызу, иара ус аҳәынҭқарра шәахтә ршәарызу,
иахьынаҳәы-ааҳәлакгьы дара рзы ԥсеивгарак ҟамлеит. Рыԥсы ианақәыԥш, аҭырқә нхацәа реиԥш,
даргьы абџьар шьҭырхит. Анхацәа ҭыԥ ахьримҭоз
инахырҟьаны илеигәыдҵан дыршьит аҭауадцәа
Маршьанаа рқьаҳиакгьы. Ҭӡышәк инареиҳаз хыжәла еибаркырак, Абыхәаагьы нарылаҵаны, Ҭырқәтәыла иқәымҵыр ԥсыхәа амамкәа иааҭагылт.
Сара сгәы иҭаз рдыруан усгьы, снаскьаԥхьан,
Аԥсныҟа идәықәларц шырҭахыз сцәымӡакәа исар­
ҳәеит. Баша ус ажәала акәымкәаны, ҳәсеи-хацәеи:
«Дшәиизааит хаҭалагьы шьҭралагьы уи амҩа ада,
даҽа мҩак иқәларан иҟоу!» ҳәа илҭагылан ҭоуба
руит. Уаҳагьы ԥсыхәа рымамызт, ма Аԥсныҟа, ма
Арабтәылаҟа иахыҵыр акәын. Жәларык Аԥсныҟа
рдәықәлара шшәарҭаз збагәышьон. Аргама шьапыла жәларак ҳаибарҵысны ҳдәықәлар, аҳәаа аҿынӡагьы ҳнарышьҭуамызт, ҳандырҵәон. Иалҳхит, ҵхылашәык азы ҳдәықәларц маӡала, ӷбала.
Меҳмеҭ ҳәа аӷба змаз аӡәы ҳиацәажәан, дақәшаҳаҭхеит, уи ибзиан идыруан Аԥсны агаҿа, Кәыдры
амшын иахьналало шәназгоит, абриаҟара сышәҭ ҳәа
ҳаиҳәеит. «Абриаҟара» захьӡыз, хьанҭарахеит, иҳамаз зегьы ҳҭиргьы иаҳзыԥшаауамызт. Нас ауп ацәгьарахь ҳаниас. Сзықәгәыӷуаз хәҩык аҩызцәа сыманы, амҩа ҳкит, уа ишиаргоз аадыруан аказен ԥара.
Аха ҳшақәгәыӷуаз иҟамлеит, жәпаҩык акануеицәа
ҳрылаҳаит. Еиҿахысрахеит, сҩызцәа ҩыџьа ршьит,
саргьы сгәаҵаӷара ахы ақәшәан, скаҳаит. Сшычмазаҩызгьы сус рыӡбеит, жәашықәса сыҭаны, сахьааргаз убоит... Ашьҭахь излеилыскааз ала, урҭ ашәҭӡык
Арабтәылаҟа иахыҵит...
Иамуит, Заурҟан, иацы зны иуҳәон еиԥш, акгьы
зқәым, иқәӡам. Еилаҟәыбаса ицеит зеиԥш ыҟамыз
аус ду! Уара, Заурҟан, сара саҵкыс насыԥла уеиӷьуп,
Анцәа иуҟәырхуп, аха ара уеибганы узҭымҵыргьы,
иубаргәузеи, уԥсадгьыл узныҵыз абырлашрақәа зегьы убла иабахьеит!.. Сара... сара ӡбахәылоуп акәымзар, Аԥсны закәу сыздырӡом, уи мбаӡакәа сахьԥсуа,
убриоуп аԥсрақәа раҵкыс еицәоу аԥсра!
Сажәа агәра га, Заурҟан, лассы ара уҭыҵуеит
Асулҭан Абдул Ҳамид шьаарҵәыра имшынҭәагшуараха ихыҵит гәнаҳала адгьыл иқәиршхьаз шьеи
лаӷырӡи. Анхаҩыжәлар рықәгылара рхы иархәаны
«Осман ҿыцқәа» игылаз, даҽа бзиарак иҟарҵо сыздыруам, аха уи «ашьаарҵәыра» дахырҳәоит. Усҟан
иҟалар алшоит аманифест. Уоурышьҭуеит, уара,
Заурҟан, аҳаҳаи, угәы каумыжьын! Нас уцозар акәхап ужәлар аублаақәа рышҟа. Амҩа бзиа узеиӷьас­
шьоит, Заурҟан. Уахьнеиуа жәлар рҵеи бзиахә Ҭаҳир
хәҭаала иалкааны асалам сызиҭ, иблақәа еимданы
исызгәыдкыл! Ҳаи, ажәланҵәеит, зынӡак схәаҽӡома, уааскьеишь, абааԥсы, даҽазныкгьы иаҳҳәап
агәаҟашәа...
Уа, раидии, ахәрашәа – хаҵашәоуп!..

Уаҳа ибжьы изҭымкааит, аимҳәа ихәлаҵәан, иҽизнымкылакәа ацәардаӷәы днықәҳаит. Дықәын, ахаҳә
еизада цәны далырхызшәа, деихаӷәӷәа-еиҵаӷәӷәа,
дышшәырӡа, ддауаԥшьха... Амала, игәышԥы мыжда,
амшын цәқәырԥа еиԥш, аҭҳара-аҭҳараҳәа аисрак
иаҿӡан...
Адырҩауха, ацәылашара адәы иаақәлахьазар ҟаларын, акылҳара шҭылашоз ала, ачымазаҩ дцәар­
ҳазшәа даақәтәеит, уамага-цәыршәагак аҟарс иааҩ­
налазшәа, ихы ҵыс-ҵысуа дынхьаԥш-аахьаԥшит,
иблақәа ианахо.
– Схәаҽит, уара, схәаҽит! Шәуаазар, ашәқәа
аашәыр­ты! – даацәажәеит иара, иҭахцәа икәшан
игылазшәа ибозар акәхарын. Нас иҽизнымкылакәа
ахьашьшьра даналага, снапы наивакны ашьшьыҳәа
днықәсыриеит. – Сан, сан, ус бымҵәыуан, абааԥсы!
Саб ак ихьыз џьыбымшьан, деибгоуп, абар ашәҟәы
исзиҩыз, Аԥсны иашьцәа рҿы дынхоит! Ашә аашәыртырауазеи, схәаҽит! Аӡба! Аӡба! – аҭҳараҳәа иеис­
уаз игәы иаҳа-иаҳа аиқәаҳара иаҿын... Кьынтыжәк
аарбааӡан иқьышә инықәсшьит, ӡыкгьы неиҿасырхәхәарц сналагеит, аха ихаԥыцқәа аихашәра иалагахьан...
– Ҳаи, абааԥсы, ҳаи, абааԥсы! Уажәыгь Аԥсны
ҳамнеиӡаци, уара? – абарҭ аҵыхәтәантәи иажәақәа
ракәын. Игәаҵӷа акы иааҿнаҵәазшәа, иаразнак данааҭынчха, снапала деиқәыскит...
***
Рацәак сҭамхеит саргьы уи амца зыҩнагьежьыша «ҿааҳәыра змам» абахҭа. Зыԥсаҭа бзиахаша
Шьоу­дыд ииҳәаз ҵабыргхеит: Асулҭан Абдул Ҳамид
шьаарҵәыра дахыргеит, аҳәынҭқар мчра знапаҿы
иаазгаз «Осман ҿыцқәа», зыԥсы аҟны инеин иҟаз
ажәлар аладыргәыбзыӷырц акәу здырхуада, ҳара
ҳтәгьы днарылаҵаны, акырџьара абахҭа ахылаԥшцәа рмаҵурақәа ирымырхит, имаҷҩымкәа абаандаҩцәагьы ахақәиҭра рырҭеит, саргьы машәыршәа
убарҭ срыланакит.
Ихоуҵару, дад Шәарах, «Удәылҵ, уажәшьҭа ухы
уақәиҭуп!» ҳәа анырҳәа, сгәы аазыблит жәашықәсала
сыԥсы ахьыҩнаҟәыкуаз аҟарс, убра имацаразаҵәык
дааныжьны сцозшәа сааҟалеит Шьоудыд еиҭамҳәа.
Сдәылҵымҭаз, иԥсы ахьихыҵыз ацәардаӷәы снадгылан, ҩаԥхьа дысшәит-дызџьабеит. Даҽазныкгьы
акылҳара схы нкыласкит, иқьаԥҭажәхахьан Шьмаҭ
инхарҭа, аҩныжә шкаҳара, ихырқәақәо игылан,
икаԥсахьан амӡырха злахкааз аҵәҩанқәа... «Даҽа
ҭыԥк ахь нхара ииеигазар акәхап Наҩеи ианԥсеи
иаби», – аасгәахәит сара...

АХԤАТӘИ АШӘҞӘЫ

ААМҬА ИАМԤСАХУА ИҞОУЗЕИ
– Иаха ушԥацәаз, дад Шәарах? – дсазҵааит аҭаҳмада сыгәцаракны. Сахьнышьҭалаз, знызаҵәыкгьы
сымнаҳәит сҳәарц инақәыскит, аха маҷк саацәыԥхашьан, сҽааныскылеит.
– Ааи, дад, ауаҩы игәы аныраҳаҭу, ицәагьы ҭын­­
чуп! – дналагеит Заурҟан. – Исхызгахьоу саны­
наз­хьаҳәлак, иӡымшынха сырԥеиԥеиуа срыман
рҿынархоит сгәалашәарақәа. Ҵхыбжьон зны сылацәа неиқәысыԥсаргьы, сыцәоушәа, сыцәамшәа,
сызлоу ԥхыӡу лабҿабоу сзымдыруа, акы сналаҳа­
уеит. Егьџьашьатәымзаргьы ҟалап уи, мшәан, сыԥсы
ҭаҟьышәуп умҳәозар, иахьатәи адунеи сызлалахәу
маҷӡоуп, наҟ ицахьоу рахь ами еиҳарак сахьыҟоу.
Иахагьы, аӡыхәашь еиԥш акы сҳанто салан, ԥхы­
ӡк­ збазаргьы – санҿыха исхашҭит. Ашамҭазшәа
сҩа­гылан, адәахьы сындәылҵит, уаасмырԥшыкәа
сыҟам, ашә сыцәкыдҳалеит, ажәҩан снаҵаԥшырц
сҭаххеит. Уи каххаа ианҵәцоу, схәыҷаахыс издыруа аеҵәақәа кәалыкәаџьо сыбла ианаахыҷҷалалак,
агәырқьҳәа сҭахцәа исцәыӡхьоу зегьы аасыдтәалазшәа, дареи сареи ҳаилаҵәаны аицәажәара ҳшаҿу,
ус рыԥшшәқәа нархыҵны ажәҩан иналабоит... Аха
аеҵәақәеи сареи ҳзеиҿамԥшит иаха, ажәҩан хәа­
шьын...
Снеин, ани аҵла хыжәжәарах амҵаҿы асаҟәа
сны­қәтәеит. Сзызхәыцуаз удыруоу дад, Шәарах,
иахьа ашьыжь? «... Саншьа бзиахә, сысас дысҭанаҵы
исыбаргәузеи, насыԥ змоу среиӷьуп, сцынҵәарахуп­
ҳәагьы схы сызшьом, аха данцалак, ишԥасыԥсыхәоу?» – абри ауп, дад, иахьа ашьыжь мацара
акәым, сышә уаахыҵижьҭеигьы, изуцәызӡозеи,
гәҭыхас исымоу! «Иууазеи, Заурҟан, ишԥасыԥсыхәоу
захьӡузеи, ҳара ҳаҟами ара?!» – рыбжьы аасықәырганы, исыкәаӷӷаша итәазшәа сааҟалеит, ани уара уанааи ауха ачараҿы иудсыртәалаз Сиҭ, Соулаҳ, Дауҭ,
Ҭаҭласҭан, Ноурыз, Мураҭ уҳәа аублаа ҭаҳмадцәа.
«Амала, узызхәыцша, дад, Заурҟан, – нацырҵахит
урҭ, – усас дцо даналагалак, гашьак изыҟаҵозар уԥсы
имада, ари адәысакара игиуа иқәхар аҵкыс, ҳаԥсадгьыл бзиахә иазигап, ҳарҭ ҳаԥсқәагьы уахь ицахь­
еит, убаҩ хәарҽхахьеит, ара иҟагәышьаз, изҭахыда
усгьы!..» Уара умгылацызт, сузгәамҭеит акәымзар,
абас аԥсцәа срыдтәаланы гәҭыхала сышрацәажәоз,
амра ҩыҵхахеит. Сыԥсы сара иумасымдаргьы, иара
уццараны иҟоуп, дад Шәарах! О-о-ҳ, ажәра мцахәыцәа! Сеилаххаа акалашәа сыҟоуп иахьа, уззыӡырҩыша акгьы сызуамҳәаргьы ҟалап! – абас даасацәажә­
еит Заурҟан шьыжьымҭанк зны. Ихы-иҿы ҭакәаҳа,
ауха дшызмыцәаз ҩашьомызт.
– Маҷк аҟара сааԥсеит саргьы, ҳаицәажәара иахьа
иахҳарԥаргьы цәгьамызт, – наиаҭаскит саргьы, убас
иҭаххап ҳәа ӡбаны.
– Ибзиоуп, дад Шәарах, иахьа, нас, ԥсшьараз! –
дақәшаҳаҭхеит аҭаҳмада. Нас: – саргьы абра џьара
неитәыс исымоуп, лассы схынҳәуеит! – иҳәан, Заурҟан илабашьа аакыдхны, ахарԥасҭа дналбааны,
ишызбоз акаршәра днықәлеит... Ихы абеирхеишь?
Ажәытә нышәынҭрақәа дрызцазар? Сеидру.
Есымшааира еиԥш иахьагьы, лассы дааит Бирам.
Заурҟан дшыҟамыз ауимбахуаз, аха дабацеи ҳәа
дагьизымҵааит. Схәы насымҵаргыланы шьыжьхьа ансҿеиҵа, рацәак днымхакәа дцеит. Ашьҭахь
санҵамҭақәа аасымҵаҵаны, акакала абӷьыцқәа
еихы­­ршәшәо сҿынасхеит.
Абар мышҩажәа нҭакәкәа инҵәеит, зеиԥш адгьыл дықәым ажәабжьҳәаҩ ҟаза сидтәалеижьҭеи,
исеиҳәоит дзықәшәаз, дзынԥаз акакала. Заурҟан
Золак ихатәы биографиа ашьаркәасҭа еиԥш иагәы­
лоуп аублаа жәлар ртрагедиа. Иажәабжьқәа ирылжжуеит ашьаарҵәыратә ҵабырг, ахҭысқәа реишьҭагылашьагьы еиламырсӡакәа ириашаны ианааигогьы ыҟоуп. Иџьашьатәӡами, шәышықәса ирҭагылоу
ауаҩы, адунеи аҿы иҟоу агәаҟрақәа хкы-хкыла зегьы
ԥызшәахьоу, абарҭқәа зегьы ицқьакәакәараӡа игәалашәараҿы иахьынхаз?
Иазгәаҭазар сҭахуп, ажәабжьк ахы иаркны аҵы­
хәанӡа ишеибгоу ианиҳәалак, даанкыланы ианы­
сҵаз сизаԥхьоит, ицәыбжьахаз акрыҟазаргьы ина­
ци­ҵоит, ирҽеитәугьы даҩсуам, ҵоуп, ажәабжьқәа
хазы-хазы ахқәа рымам, ирықәнагахашагьы рызхәыцха сымам.
Ихатә биографиа згәылгоу ахҭысқәа аҭоурыхтә
рыцхәқәа инарыдкыло сҿаасхан, џьара-џьара уаҩы
иааџьеишьаратәы ирықәшәо иааиуеит. Иаҳҳәап
нас: аублаақәа Кавказ агаҿа нрыжьит 1864 шықәса
рзы. Усҟан, Заурҟан Золак 24 шықәса ихыҵуазҭгьы,
сынтәа иаарыцқьаны шәышықәса дырҭагылоуп,
даҽакала иаҳҳәозар, уи диит 1840 шықәсазы. «Самсун ҳаныӡхыҵ инаркны, Осман-Кои ҳанынхозгьы
налаҵаны, 5–6 шықәса рыда снымхеит аублаақәа
рыгәҭаны» ҳәа дцәажәоит Заурҟан. Уи уаҩы ихаиҵан ианыҟала, сзызҿлымҳау аҭаҳмада цәажәаҩ,
иаҳәшьцәа зҭашәаз анасыԥдара иахырҟьаны Селым-ԥашьа дишьит 1869 ма 1870 шықәсқәа руак
азы. Ашьҭахь, абахҭа дыҭганы данырҭи, «...аашықәса инарықәгәыӷуа ачаландар снашьҭаҳауа Африка
асакарақәа срықәын», – иажәабжьуп уи. Аашықәса...
имырҩашьеит, убама, избан акәзар, уи аконтинент
ныжьны Сҭампылҟа даныхынҳә иақәшәоит аԥсуаа
Ҭырқәтәылаҟа мчыла рахцара, уи ҟалеит, аҭоурых
аҿы ишазгәаҭоу еиԥш, 1877 – 1878 шықәсқәа рзы.
Уинахыс Заурҟан Золак зны ҳамҭак ихы дақәиҭын,
ашьҭахь деиҭаҭаркуеит, урҭ зегьы еилкааны шықәсыла рышьақәыргылара уадаҩуп, амала, идыруп
акы – даноурышьҭыз. Ҭырқәтәылан «Аҭырқәа ҿарацәа» ҳәа изышьҭаз зхагылаз ареволиуциа ҟалеит,
дагьахыргеит Асулҭан Абдул Ҳамид шьаарҵәыра
1908 шықәсазы.
Аублаа хаҵа шықәсыла гәыӷрада «ҿааҳәыра змам»
данҭагәаҟуаз, ахаҳә еилаҭәахра иалсны иара адунеи дацәыӡны аҟарс дахьҭаршәыз аҟынӡаҵәҟьагьы
инаӡеит Урыстәылатәи актәи ареволиуциа ахәыл­
ҟьаҿылҟьа. Иаҳгәалаҳаршәап гәыӷрда уи абахҭа
дыш­ҭагәаҟуаз атәы ҳазҳәо, сара «Ахәраашәа» ҳәа
хыс изысҭаз ажәабжь. Иабеидыруаз ашьхарыуа баандаҩы акылҳара ҭшәа ихы кылакны аҭырқә нхаҩы
иҭаацәара ргәаҟра даналаԥшуаз, Наҩеи зыхьӡиҵаз
урҭ рыҷкәын, егьырҭ зықьҩыла аҭырқә нхацәа реиԥш, иабџьар кны асулҭан имчра хәаҽыга аҭарнакцәа данырҿагылоз, иара асулҭан гәыӷырҭас имаз ирмчқәа рыҩнуҵҟагьы зычҳара хыҵыз 28-ҩык аҭырқә
фицарцәа ргәы ашьала ишырҩуаз икнаҳан иршьыз
аурыс револиуционер, алеитенант гәымшәа Шмидт
иаҳәшьа лахь асалам шәҟәы.
«Цәыкәбарк иадамхаргьы уаҩшьа ҳаланаҵ, –
аҳәоит, сара санстудентыз аахысгьы ҿырҳәала издыруа уи ашәҟәы, – ҳазықәԥоит, ҳара ҳгылаанӡагьы
иреиӷьу аӡәырҩы рхы зқәырҵахьоу ауаҩытәыҩса
ихақәиҭра ԥшьа. Убри инаваргыланы ҭоуба аауеит
ҳара, ԥсыхәа ахьынӡамоу хеигӡарак ҳәа ҟамҵаӡакәа
аҭырқә жәлар ирҳардырларц. Урыстәылан иҟалаз ахҭысқәа, наҟ-ааҟ ҳамчқәа еицырхырааны ҳазықәԥаҩны иалҳхларц уаҩҵас аԥсҭазаашьазы зда
ҳхәарҭам азинқәа».
Иабеидыруаз Заурҟан Золак абри ажәлар рҵысра ду иҟалаз 1908 шықәсазы абахҭа дышҭнагаз,
иԥсы шеиқәнархаз? Уи арыцхә аҿы инҵәоит макьана ицәыригахьоу иажәабжьқәагьы, наҟ исеиҳәаран
иҟоузеи? Уи инаркны иахьанӡа 30 шықәса инреи­
ҳауп. Уи аамҭа аҩнуҵҟала, ауаатәыҩса ашьҭра ҿыц
ианы­зҵашаз ахҭыс дуӡӡақәа ҟалеит. Имҩасит миллионла ауааԥсыра рыԥсҭазаара зыхәлабгаз актәи
адунеизегьтәи аимпериалисттә еибашьра. Урыстәылан иҟалеит, адунеи уаҳа зда ҟамлацыз, Октиабртәи
асоциалисттә револиуциа, зхы иақәиҭхаз аусуцәеи
анхацәеи ишьақәдыргылеит Асовет мчра. Иԥыххааса, еилаҟәыбаса ицеит ацаризм – ажәларқәа рбахҭа.
Октиабр ашәахәақәа цәымза дуӡӡак еиԥш иқәла­
шеит адунеи. Убри иҟанаҵаз анырра ӷәӷәа абзоурала, иара Ҭырқәтәылангьы 1919 – 1923 шықәсқәа
раан имҩаԥысит амилаҭ-буржуазиатә револиуциа:
дахыргеит Османтәи аимпериа 36-тәи асулҭан,
атәылаҿы ишьақәгылоит абуржуазиатә республика.
Заурҟан Золак уажәшьҭарнахыс исеиҳәаран иҟоу
ажәабжьқәа, изаҟаразаалак ирныԥшраны иҟоума
хыхь ҳазлацәажәаз ахҭысқәа? Мамзаргьы ауаажәлар
рыԥсҭазаара даҟәганы ҩаԥхьа дҭашәахуама абахҭа?
Знымзар-зны дрыниараны дыҟоума дзыцәдырӡыз
ихатәы жәлар? Дрыниаргьы, дышԥарынио хҵәареи
гәаҟреи лахьынҵас измаз аублаақәа? Ацынҵәарах
ҳәа ихы иазиҳәартә еиԥш адгьыл ианыӡааӡама дара?
Рацәак нымхеит сыԥсадгьыл ахь ахынҳәра аҿҳәарагьы. Избоит уи ажәабжьҳәаҩ ҟаза макьана исеиҳәаша рацәаны ишимоу, аха сахьӡару урҭ зегь ран­
ҵара?
Иахьантәарак санҵамҭақәа снарыхәаԥш-аары­
хәаԥшуа реилыргара санаҿыз, абарҭ реиԥш ахәыцрақәа ракәын ҭынчхашьа сызымҭоз.
Ашьыбжьышьҭахь уи данхынҳәгьы, дахьыҟаз даламцәажәеит, ҿымҭ ҳнеидтәаланы акраҳфеит.
Саԥхьа дышьҭалеит, ауха дгылогьы сымбеит,
даҽазныкгьы агәра згеит уи ииҳәалоз: «Цқьа уцәарц
уҭахызар, ирааԥса ушьапқәа». Адырҩаҽны, сара
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Иалкаау. Аҩбатәи атом: аҭоурыхтә роман «Ацынҵәарах» - 21