Latin

Иалкаау. Аҩбатәи атом: аҭоурыхтә роман «Ацынҵәарах» - 17

Süzlärneñ gomumi sanı 3278
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2417
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
«Сыкнаҳага сазнымкылар ҳәа ишәома, рана­џьа­
лбеит, ариаҟара сшәо, скапануа?» – схәыцуан, сыбла ашьа хыҵәало сахьрыхәаԥшуаз. Дара неицәа­жәан, уаҳа иаанымхакәа индәылҵит. Иҟарулцәа снараԥырцеит, сшьамҭлаҳәқәа ӷьарӷьаруа. Аҵх еимаҳан
илашьцан, ақәа кыдхаҽа илеиуан. Ианаамацәыс, сылаԥш нақәшәеит ацәқәырԥа иарзазо аҿыбгарра иадгылаз аԥраӷба. Иаасԥылаз еибарццакуа аӷба сынҭаргалеит, иаргьы иаразнак амшын инхылеит.
Еилыскааит иҟалаз зегьы. Абахҭа ахылаԥшҩы,
ихатә рахәык еиԥш сыхә ыҵихит, сиҭиит, иҽыкнеи­
ҳаит иҳәап, ма амшын иҽеиҭеит иҳәап, урҭ реи­ԥшқәа
уажәы ибазма, иага ус бааԥсқәа еиҵеиҟәаҟәахьан.
Саа­зхәазгьы мариала сааихәазар акәхап... Ганкахьала, анс-арс акәу, сгәырӷьалар акәымзи, акнаҳага
сахьацәцаз, аха даҽаганкахьалагьы, иахьа уажәраанӡа асулҭан иҳәынҭқарра азакәан саҵанакуан,
акнаҳага сыхәда иахашәаанӡа уи сахьчон, исхылаԥшуан, сбаандаҩызаргьы ауаҩы ҳәа сыԥхьаӡан,
уажәшьҭарнахыс сытәхеит... Саазхәаз ииҭаху сылеигӡоит; сишьыр ҟалоит, сиблыр ҟалоит, аха ус зуузеи
ҳәа аӡәгьы дахьирхәуам.
Абрагьра иазкыз аԥраӷба, ахы иацәшәон, инцәыҵагыла-аацәыҵагыло амшын ихын. Сара сыдагьы аӷба абаандаҩцәа ҭан, уи атәцәа раахәареи
рыҭиреи ишазкыз адырра уадаҩмызт. Ашьҭахь қалақь дук аҿы иааӡыхгылт, уи Каир акәын. Убас ауп
сшаанагаз Исмаил Сабах инапахьы.
***
Ҳчаландар иаҳа-иаҳа инаскьон зны сакара мҩала, даҽазных – абнатоурақәа ирылсны, аӡиас дуқәа
рыԥшаҳәақәа ирныланы.
Срықәшәеит сара Африка агәҭаҿы имохарцәа*
ҳәа жәларак. Уаа нырҳарақәак, рыжәҩақәа ԥџаџаны,
рӡарақәа паны, ахацәа неиҩымсрыда зегьы аҟама
ныҟәыргоит, аҳәсақәа ҳаҭырла ирызныҟәоит, урҭ
иадырҳәоит аԥхьарца еиԥшу амзад. Абарҭ збалак
кавказаа игәаламшәар ҟалом. Избеит сара амаврцәа,
имазеренцәа,** абамбарцәа, алмас аԥшаара иазҟазаз
амханцәа уҳәа убас егьырҭгьы.
Избеит сара нышәаԥшьыла ишьыхыз аԥацхақәа,
аҭаацәа рхәы ахьыруаз ахәышҭаара, исаҳаит ихаакәакәараӡа ахыбра иҩахылҵыз алҩаҵә афҩы, акисиҳәа арбаӷьқәа рҿыҭбжьы, занацәа гәхьаазгаз аҳәарақәа рыҟаабжьы, амҟәыба иалхыз, калебас захьӡыз,
ҳара ҳныга еиԥшыз рыҵакны ажәқәа ахьырхьоз,
ркьаԥа ыргьало ауасақәа аԥыжәсыжәҳәа иҳәуа
адәы иахьықәыз, аџьмақәа аҵлақәа иркыдыззалан
амаҵә ахьырфоз. Избеит ацәмаҭәа ныҵаркьакьо
иахьыцәаӷәоз, аџьықәреижәла ахьырҟьоз, аҭаҭын
ахьеиҭарҳауаз, ҽагада даҽа мыругак ахьрымамыз
аҭыԥқәа рҿгьы снанагеит.
Абарҭ зегь схатәык збазшәа сдыргәырӷьон, аҩан­
ҭхьра зхыҵәахьаз сыԥсаҿы, хәыҷы-хәыҷла ацәхәа­
ҭара иалагон анхаҩра, мшәан, уажәы салхәдаан ум­
ҳәозар, дара реиԥш саргьы саарыхҩымзи!
Џьоукы Аллаҳҭаала иҵаныҳәон аџьаамақәа рҿы,
егьырҭ – ашкәакәақәа мчыла ирыдырцалон ақьырсианра, динс ишьҭырххьан, даҽаџьоукыхгьы аҵла
ԥшӡа­қәа рымҵа амра нцәа иҵаныҳәон.
Иагараан срылаԥшхьан урҭ рныҳәамҩаԥгашьа,
рчараушьа. Еизибагон џьарак, агәырӷьара иханагалоз аҳәса, ахацәа, ахәыҷқәа. Иаацәырыргон агәаҟреи
алахьеиқәҵареи згәылыжжуаз ашәақәа. Иахьагьы
Имохарцәа – туарегцәа, кавказтәи араса иаҵанакуа ус ауп
рхы ишашьҭоу.
**
Имазерен – аберберцәа.
*

сгәы иқәыҩуеит иааԥымҵәаӡакәа игоз там-там* абжьы, уажәраанӡагьы сыбла ихыҵуам ҳәсеи-хацәеи
ржьы ҟьантазқәа еихыҩаӡо, шьапышьҭыбжьыла ирдыдуа ианыкәашоз.
***
Хәышәҩык инареиҳаны аиқәаҵәақәа еидцаланы,
аԥслымӡ сакара иқәцаланы инарцон. Ҳчаландар­
гьы урҭ ирцәыхарамкәа ирышьҭан, аԥсыбаҩқәа
иахьабалак иаабон, амҩацәгьа зызхымгаз анҵәара
иаҿын.
Урҭ арыцҳақәеи сареи лахьынҵала ҳаиԥшын...
Урҭ иҳәынҷан инарцоз реиԥш саргьы сымҳаџьырын... сыԥсадгьыл сацәыӡхьан, стәитәыхын, лак аҟара ҳаҭыр сықәмызт, иаасгәыдҵан аӡәы сишьыргьы,
срыцҳазшьоз ҳәа уаҩгьы дыҟамызт. Ҳазлеиԥшымыз,
дара еиқәаҵәақәан, сара сышкәакәан, аха разҟыла
ҳаиԥшын, лахьынҵеиқәаҵәараа ҳакәын!
Уахык зерибк** аҟны дареи ҳареи аицыԥхьара
ҳақә­шәеит. Итҟәаны инарцоз мҩанызгоз акануеицәа реиҳабы дааин, ҳчаландар аԥыза диҳәеит:
– Ҳахьаангылаз аҭыԥ сгәаԥхом, иааҳакәыршаны
аиқәаҵәақәа нхоит, насгьы аԥсҭҳәа ахчылара иаҿуп,
ишубо, уи рхы иархәаны, иҳақәлар ҟалоит, аҷаԥшьара сырӷәӷәарц сҭахуп, учаландар иацу унарылаԥшны, жәаҩык раҟара сыҭ, амалагьы исҭахым, аԥара
сшәоит сара...
Исмаил Сабах, аԥара аӡбахә аниаҳа, амыргәырӷьа
ихы иҭалеит, сара сназлаз, фҩык ҳаалхны ҷаԥшьара ҳдәықәиҵеит. Ҳҽеиҩхны акануеира ҳақә­гылон,
сара саамҭа анааи, снеины сҭыԥ аҿы снагы­леит.
Амзагьы ихәацыхәаԥшьха иҩагылан, аса­кара
ҭбаа-­ҭыцәра иаақәлашеит. Саԥхьа, иҿыбгаз амар­
*

Там-там – адаул.
Зериб – (араб быз.) ачаландар аагыларҭа.

**

малташь бахә аԥҽыхақәа адәы иқәжьызшәа, еи­
лараа еилажьын итҟәаны иргоз аиқәаҵәақәа.
Иџьоушьашаз, аҵх агәахьы ишнеихьазгьы, дызусҭ­
заалакгьы аӡәгьы дыцәамызт, амза ахьырҿалашоз рхаҿқәа бҩа лыхызшәа, рыблақәа камкамуа,
акы иазыӡырҩуазшәа иааԥшуан. Сааигәараҵәҟьа
арԥыс наӡааӡак, имашьхәылҵқәа аԥслымӡра
илар­сны, инапсыргәыҵақәа ицламҳәа рынҵаны,
ибла ааихмырсыӷьӡакәа, абра сааин саагылеижьҭеи
сыхәа­ԥшра даҿуп. Зназы, уи иблақәа сара сахь имаз
ацәымӷра рхызбалеит, аха ԥыҭрак ашьҭахь, урҭ да­
ҽак сарҳәо иалагеит:
«Ани аби умоума уара?» – иҵааит аблақәа.
«Исымоуп!» – нараҭаскит гәаныла.
«Аешьа?»
«Дсымоуп аешьагьы».
«Иабаҟоу, нас, уҭаацәа?» – иҵаахит дара.
«Иахьыҟоу сыздыруам, дареи сареи ҳаицәыӡхьеит!»
«Ҳара ҳаиԥш уҭаацәа тҟәаны џьоукы инарцозар, урҭ ахьеилатәоу сара сашьа ҟарулс дрыдгылазар, – саҳәара иаҿуп араԥ иблақәа, – угәы рҭынч,
сара сашьа иакәзар, урҭ рыԥсы ҿихуеит, уи идыруеит аԥсадгьыл зыԥсоу. Урҭ ҳара ҳаиԥш еидԥахлазар,
рҿаҳәагақәа злаԥырҟаша риҭоит, Уаргьы уҿаҳәам
акәымзар, утәуп, узиндоуп. Уаха уара иулшаны ҳау­
ушьҭыр, уаҵәы, уара уԥсы даԥшәмахап даҽаӡәы.
Аԥсҭҳәа ԥсеиқәырхага еилаҳанто асакара ианыланы
иааиуеит, уццакы! Уццакы! Иуцәшар ҟалоит!..»
Абас бжьыда, ажәада, гәҭыхала исацәажәоит мгәацәха аԥсылмӡра илажьу араԥ иблақәа. Аиаша уасҳәарами, урҭ рыџьбарара сзымчҳакәа ашаҵәышаҵәра
салагеит. Мчыла сыҽрыҟәганы сахьынаԥшлакгьы
дара сыԥгылон. Уи шџьасшьоз, сҭаацәа рахь иниа­
ҟьеит схәыцра, урҭ рхаҿқәа, ма хазы-хазы, ма џьарак рҽеизакны, сара сахь аԥслымӡра илууаа рҿаар301

хеит. Сышьҭахь иааины игылазшәа слымҳа иааҭа­
ҩит исызгәакьаӡаз урҭ рыбжьқәа. О, анаџьалбеит,
заҟа ихьанҭарази, уи ауха сара сзы! Еилажьыз ауа­
аԥсыра сҩархыԥшны ажәҩан ашҵахь санынаԥш,
аҵармақьа еиԥш иҵшәаахьан, рацәак ихарамкәаны, асакара ԥша иаманы иааиуан анаҟәа, дук мырҵыкәа иныбжьахәаша ицашт амзагьы... Лассы аҵх
лашьца нархатәашт зегьы. Урҭ ашьагәыҭуаа рҿаҳәагақәа ԥыҟҟазар, рышьҭыбжь мыргаӡакәа ацашьа
иақәшәоит, аԥша иҵысыз иаразнак еиманаԥсашт
аԥслымӡ ианпыҟҟалаз рышьҭагьы... Қлыбки ҳәызбаки заҟаҩы еиқәнархарыда, анаџьалбеит!
Сгәазҭаз аблақәа шсыхәаԥшыц исыхәаԥшуеит
скылкааны. Снаскьеит шьаҿақәак уи арԥыс иахь.
Иаԥхьа ашьшьыҳәа аԥслымӡра инылаԥсеит ақлыби абичақи... Лассы сара сҭыԥ аҿы даҽа ҷаԥшьаҩык
дааргеит.
Ауха шаанӡа, смахҽ ахьтәаз саваиан, сыцәазшәа
ҟаҵаны, уажәы-уашьҭан иҟаларызеи ҳәа сыԥшын...
Ацәылашамҭаз аҟәҟәаҳәа ахысбжьы геит, иҵысит
аӷьалпал... Ҳнеизар, аҟарулцәа хҩык шьны ишьҭан,
итҟәан иргоз ауаа, анаҟә лашьца асакара ианхыҵ­
уаз иалагыланы, рыуа-ршәаџь зҳәара аӡәы даанымхакәа ицахьан...
***
Сзықәшәаз даҽакгьы уасҳәап, дад Шәарах. Сахара
ҳәа изышьҭоу асакара ҳашьҭахьҟа иааныжьны, ҩбахԥа мза алада ҳхы рханы ҳныҟәахьан. Исгәалашәоит, амра ладантәи ҳаҵаԥшуа ҳнеихьан. Рацәаӡак
ихарамкәа, арӷьарахь, иӷьазӷьазуа иаацәырҵит
иҟәашкакараӡа анаҟәа зықәжьыз шьхарак.
Аублаатәыла сықәҵижьҭеи убарҭ раҟара ҳара
ҳашьхақәа иреиԥшыз џьаргьы исымбацызт. Амшын
Еиқәа аҟәара сықәгыланы Кавказтәи ҳашьха ссирқәа
сыргәыдыԥшылозшәа сааҟалеит зназы. Исцәыӡхьаз
ҭах гәакьак абра дсыниазшәа, сгәы ҭыԥрааит. Исызцәырҵит схала исызмыртәоз хьаацәгьак, исҭаххеит
анкьа зны гәырҿыхагас исымаз – шәарыцара ацара,
ашьхақәа сыԥхьозар акәхарын... Сшәақь агәҭа кны,
адыхҳәа сыԥо, ахәырпҳәа аӡыхь казказқәа снар­ҿы­
хәо, сааԥсар, хаҳәык снықәтәаны аԥхӡы сыларбо,
шьабсҭак анбацәырҵуеи ҳәа сылаԥш ахраҿҟьарақәа
ирыхго сдәықәымлар сзымчҳауа сааҭагылт, еиҭа­
сҳәоит, ашьхақәа сыԥхьозар акәхарын... Исмаил Сабах иасҳәар, сагьишьҭуам, алажә еиԥшгьы дсацәҳауеит, абџьаргьы сиҭашам, бџьарда снапы ыркало
сабацахуаз, аха ҳԥыза «асакара бжьас» илеишәацәгьарагьы схадыршҭит урҭ ашьхақәа!..
Цқьа ицәылашаанӡа хра казказрак саҿаланы акыр
сҩаскьахьан. Ус, амрагьы ҩагылан, аҳәиҵәҳәа амра­
хәага аасықәнаԥсеит. Шьыжь ӡаӡашла рҽыркәабан,
еилаарцыруа снарылаԥшит ашьхақәа. Ажәҩан цеи­
цеира иадызбалон ашьха уарбақәа еилаҩеиласуа,
сагьаарыҵашьыцит... Еҳ, иаҳауеи, урҭ реиԥш сҳаракызар, сызхара исымбарызиз ашьхатәыла, издыруада, сылаԥш нахьысыргьы Аублаатәыла.
Аҿаҟьа анхыҵҟа наҟ, рҩаш ҟәыҵәак агәгәаҳәа
абжьы саҳауан. Убрахь сынаԥшырҭаны акәын
ахалара сшаҿызгьы... Ус, сылаԥш нарықәшәеит
ҩ-шьабсҭак еишьҭагыланы ашьшьыҳәа арҩаш ахь
албаара ишаҿыз... Сҽаарманшәаланы ахаҳә алгәыгәра сыҽнавазӡеит, аха макьана ашәарахқәа цқьа
избарҭам, ицәырҟьацәырасуеит, рымариа сырҭом.
Ус, иаҳа ижыцәыз руак, ахаҳә ҟьаҟьа ду иаақәгылт
агәышԥы сыҭаны... Аҵықьҳәа иааҭҟьеит сшәақь,
ахысбжь хәаа-заауа, ахрақәа еимдо инарҿаҩит. Издыруада уи еиԥш абжьыцәгьа ари ашьхара кәазаҿы
ахаан имгацзаргьы. Ашьабсҭа қәԥақәсуа ишлеиуаз,
арҩаш ахықә инықәҳаит. Уахь сылбаауеит ҳәа ашәақь
агәҭа кны аҿаҟьа санаахықәгыла, аиқәаҵәақәа иреиуаз арԥыск сымариаша нырцә, ихыц неиҵыхны,
ихәымпал сара сзеихсыз ашәарах ахь идәықәиҵарц
игәы ишҭаз мҩашьо дышгылаз сылаԥш наиқәшәеит.
Иаргьы икылкааны даасыхәаԥшит, ихыци ихәымпали ларҟәуа. Сналбааит ҵаҟа. Ахаҳә дуқәа снарықәгыла-аарықәгыло арҩаш снырын, Ажәеиԥшьаа исанеишьаз снахагылан, ахәда ааԥысҟеит. Сыхҭыгәлаҩ
сихәаԥшын, дахьгылаз дгылоуп, сара сахь дааԥшуа.
«Уааи арахь!» ҳәа снапы насҟьеит, иаргьы исҭа­
хыз еиликаан, дыкәкәаӡа дынҭалан, абри сҳәонаҵы
дааин дасыдгылеит, маҷкгьы даасеихырхәан, ажәа­
қәакгьы иҳәеит иара ибызшәала, «удырҩатә еиӷьхааит!» ҳәа акәхарын иаанагоз.
Ашьабсҭа ацәахыхра сахьаҿыз, ихыц нышьҭаҵаны дааин даасыцхрааит. Ҳабацәа шьхатәыла ины­
ҟәыргоз рқьабз еилазгозма, акәац анеиҿысх, ҩыџьараны исшеит.
– Уахҭыгәлаҩуп, уҿаҵахәы алазаарын, Ажәеи­
ԥшьаа иҳаҭәеишьаз, ҳалалс иуоуааит, абар уара ухәҭа!
– сҳәан, акәац абжак иаԥхьа инаган инышьҭасҵеит.
Иблақәа аразра рхыҳәҳәыла даасыхәаԥшын, исҳәаз
еиликаазшәа, инапсыргәыҵақәа неидыԥсаланы,
мра­гыларахь ихы рханы дааныҳәаныԥхьан, акәац
идикы­леит. Нас, ихәда иахаз аимхәыц еиқәаҵәақәа
руак ааихихын, иааган инапала сыхәда инахеиҵеит.
– Нгәыги! Нгәыги! – ҿааиҭит уи, ихысгамацәа
игәы­­шԥы иадкшало.
– Заурҟан! Заурҟан! – сҳәеит саргьы, иара иеиԥш
смацәа ҟаҵо.
– Заурҟан! Заурҟан! – ибжьы ҩҭигеит сыхҭыгәлаҩ,
ахьырхьырҳәа дыччо.
Днеиқәҟьашан, абри сҳәонаҵы, афархь ааган,
амца еиқәиҵеит. Акьаԥаҭра еиԥш имаҟа иаадҳәалаз ааир­тын, аџьыка ааҭигеит, афасара днылаххын,
афҩы хаа зхышәшәоз ҵла ҿыск ааԥҟаны кәац ӡыга
ҵәык алихит. Иара ихәҭа акәац ҩ-жьыхәҭак ламисан, аҵәы илахаҵаны амца илыҽҳәеиҵеит. Ианиӡ,
схәы ааган иаасиҭан, ҳнеидтәалан акраҳфеит. Напыла-шьапыла ҳшеицәажәозгьы, ҳаилибакааит, уимоу
ҳагьеибарҽхәеит. Ҳнатәазар, ибла ҭаа сшәақь дахәаԥшуан, инаганы ианынеисыркы, ихы-иҿы ааихалашеит, апатрона нҭасыршәын, алахысшьа анисырба,
игәырӷьара изыҵәахуамызт. Ахаан уи еиԥш абџьар
инапаҿы имкыцзаргьы ҟаларын, иҩа­шьомызт уи
еиԥш акы имазар шиҭахыз. Издыруада ихы алеихьчарц иҭахызҭгьы? Мамзаргьы иԥсадгьыл ахақәиҭраз иҭахызҭгьы? Сандәықәла, иаргьы даасышьҭалт,
иаҳа иааигәаз мҩахәасҭала архаҟа сыл­бааигеит.
Ҳаицрыҵуа ҳаналага, сшәақь сыжәҩа иаахы­хны,
аҟанҭаруазгьы нацҵаны: – Иудкыл абри, зыԥсадгьыл
иацәыӡхьоу мҳаџьырк имҭаны! Хьӡы алоугааит!» –
сҳәан, аҵықьҳәа схысны инеисыркит. Иблақәа ччеит,
сааигәыдиҳәҳәалт, иашьаҵас, исҳәаз еиликааит ҳәоуп иахьагьы сшыҟоу. Анаара иалкьыз ахаҳә дықәгыланы, дкалаӡа, ишәақь агәҭа кны, ицқәа ҟәаш-ҟәашӡа
дԥышәырччо дсышьҭаԥшуан, хара­ӡа сцаанӡагьы.
Џьашьатәшәа иубозаргьы ҟалап, дад, уи аҽны
сгәы иааҭаххалак ҟаҵо сахьдәықәыз! Иуасымҳәеи,
ашьхақәа сышьҭырхит сырԥеиԥеиуа, исхадыршҭит
сыштәитәыхыз!
***
Ача кәамԥеи абанан шабеи згәы ԥнаҵәахьаз,
сҩызцәа ари иназгоз ашәарахжьы рзымхаргьы,
ахәырпҳәа тәан цаҳәцаҳәак дсыржәып ҳәа сгәырӷьаҵәа саауан. Аха сгәы сажьозаарын, ашьха ҳаракқәа анызба, исхашҭзаап сзакәыҵәҟьаз, исхашҭзаап хынтә сшырҭихьаз, хынтә сшаархәахьаз. Зегь
зхароу, сыгәнаҳа зықәшәаз, ашьхақәа роуп, урҭ мыш
заҵәык акәзаргьы, сышьҭырхит ажәҩан ахь, исыздырхынҳәит амҳаџьырра иафахьаз, аԥслымӡ сакара
иқәыӡхьаз сгәамч.
Агәыԥ сышрыламыз изгәамҭо дыҟазма Исмаил
Сабах, дахьыҟазаалак дшәыԥшаа ҳәа сҩызцәа еилацаланы дышрыдгылаз, саарыхҭыгәлеит.
– Ушәақьи уҟанҭаруази абаҟоу? – даасазҵааит
иараз­нак.
– Амҩан абрагьцәа сықәшәан, исцәыргеит! – аҭак
ҟасҵеит сара, сызҵаз ашәарах ажьгьы наган, иаԥхьа
инышьҭасҵеит.
– Ус гәабзиара уоуааит! – днасықәхәааит ачала­
ндар ԥыза, – урҭ уҭиит, рыхә ыҵухит, уашьцәа абнауаа ракәхап изааурхәаз. Ҳчаландар шнеиуа,
аҟәҟәаҳәа иааҳалаҵаны ҳаландырҵәарц ауп иуӡбаз! Шәисны, деиқәԥах дҿашәҳәа! – нарыдиҵеит
аҟарулцәа. Жәаҩык ауаа ласықәеибаҳәан, сԥахны
сҿаҳәаны иаԥхьа снаган снышьҭарҵеит. Нас, акаҳуа
еиқәаҵәа ыжәны данаалга, иаашьҭихит иҟамчы,
аԥҵаҵа ҟьаҟьа аҳауаҿы иртҟәацуа даасхагылеит.
– Иҳәа, ушәақьи уҟанҭаруази зааурхәаз зусҭцәоу,
насгьы заҟа рыҭнухыз?
– Иуасҳәаз ауп, уаҳа акгьы сзацҵом! Амала, суҳәоит, алажә еиԥш ҟамчыла сумыпҟан, ухаҵазар, исгәыдҵаны усылга! – сиашьапкуан дышсысуаз ангәасҭа,
амаҭ еиԥш шьҭахьҟа сышьҭыҳәазаны анаскьара
саҿын. Аха исҳәоз заҳауадаз, ашыҵә-ашыҵәҳәа
сықә­шәара иналагеит аҟамчы. Ееҳ, анаџьалбеит,
аамҭақәа шԥеиҭасуеи! Аублаатәыла сшьапы анықәгылаз, уажәы сжьы иалапо аҟамчы аԥҵаҵа Бзоу
инахьысыр, уи зуз икьатеиқәа исырԥхьаӡара сыҟан.
Мап, мап, стәитәыхзаргьы, суаҩуп, асҵәҟьа ҟамчыла аӡәгьы симыпҟацызт.
– Уаҳа усыламкьысын, уҽсуршьуеит! – сиҳәон сара,
аха иаҳа-иаҳа аҟамчы сыжәиҵоит. Нас исыхьыз ҳәа
акгьы сгәалашәом. Аддыҳәа иԥыҵәҵәеит сҿаҳәагақәа, али-ԥси рыбжьара иҟамчы лаимпыҵԥааны,
иааԥыҵәҵәаны, убриаҟара ирыӷәӷәаны исыршәит,
иахькаҳазгьы уаҩы изгәамҭо. Сыԥсы алагаҩагара сцәыхьанҭан иаԥхьа сгылан Сабах, иаразнак
сшигәыдлара. Жәаҩык дырҩегь еиҭаласықәпапан,
ӷәӷәала сырԥахит. Сара изакәызаалакгьы аҽҟьара
ҳәа саламгаӡеит, адырҩаҽны шьыжьымҭанынӡа аӡәгьы дсызхьамԥшит, иара ус аԥслымӡра сылажьын...
Адырҩаҽны, ииҳасабыз сеидру, Исмаил Сабах
ихала даасхагылан, иаҳәызба ааҭыхны, сҿаҳәагақәа
ааԥиҟҟеит.
– Уца, какал кы, нас уус ахь унеи! – иҳәан, гәалак
имаӡамшәа днасԥырҵит.
Убри аҽнынахыс, егьырҭ еицыз раасҭа, ҳԥыза
иаҳа смаршәа икуа далагеит, зны-зынла даасыԥхьалон, дсазҵаауан, сабжьгарақәагьы дырзыӡырҩуан,
ак ансеиҳәозгьы иаҳа иҽраԥсышәаны дсацәажәон,
аха сара мҩашьарада издыруан, ҳчаландар ԥыза,
исылоу сымч зегь анаасылицәцәаалак, уи сҿаҳәагақәа злаԥиҟаз ибичак сыбӷа ишалаирҟацоз.
***
Ҽнак, Бирам шьыбжьхьа ҳзааигараны даныҟаз
дагхеит. Ҳшизыԥшыз, ашьыбжь лхыҵын, амра кыр
илҭагьалеит.
– Ихьзеи, иҟалазеи, ари ас ҟаиҵалаӡомызт, сара
егьсурым, аха уара амла уаҳаркит, хәашамашак
иумҵаҳҵозгьы ианаамҭаз иунымиеит! – иҳәон,
Заур­ҟан хьаас иҟаиҵеит. Дааиуазар акәхап ҳәа
игәшәы-мшә исҳәозгьы дазмырҭынчит, џьара
дызтәом, амӡырха дықәгьежьуеит, уажәы-уажәы
агәашә днылагыланы дыԥшуеит.
Ус, илабашьа аакыдихын:
– Дад, сара Бирамраа рҿынӡа снеиуеит, ирыҵа­
шәазгьы збап, лассы схынҳәуеит, – иҳәан, иҿынеихеит. Агәашә аартны данынҭыҵуаз, Бирам дааиԥылеит. Ажәакгьы иамҳәаӡакәа даахынҳәын, илабашьа
нкыдиргылан, днатәеит.
Бирам даасыдгылан:
– Гәыбӷан сумҭан, Шәарах, ухаҵкы, – даацәажәеит иара, – аԥшәмаԥҳәыс лгәы рахәымкәа дышьҭоуп,
афатә ианаамҭаз иаҳзахьымгӡеит!
– Илуазеи уԥшәма? – сҵааит сара.
– Иахатәиашара лхы лхыҵны ицон, иахьа маҷк
дааԥшит!
Еибаҳҳәоз Заурҟангьы иаҳауан, аха изакәызаалак
даламцәажәеит...
– Крыфан ҳаналга Бирам аџьамқәа, амҳаҵәқәа
имакәан инҭаҵаны дандәықәлоз, снаидгылан:
– Даҽа ԥыҭрак умааир, Заурҟан уахь душьҭалан
днеиуан! – ҳәа наиасҳәеит.
– Ҳаи, сшьапқәа ԥҵәанда, издырыр, даҽа ҳамҭакы
сҽаанысымкылози! – иҳәеит Бирам.
– Избан? – сиазҵааит сара.
– Жәашықәсаҟа ҵуазар ҟалап саб аҭаҳмада сыҩны ашә дхымҵижьҭеи! – Заурҟан имаҳартә еиԥш
ибжьы аармаҷны даацәажәеит Бирам.
– Изыхҟьазеи уи?
– Даҽаџьарагьы днеиӡом! Сара сахь иҽхьакра
зыхҟьаз, сыԥҳәыс длызгәааны дахьыҟоу акәзар ҟалап, ишудыруа, хшара дҳамагәышьам. «Саргьы
сцынҵәарахын, сааӡамҭагьы, бара бхарала дцын­
ҵәараххеит!» ҳәа зны-зынла дылзаӷьуеит. Иуасымҳәеи, ари аҭаҳмада имаршәа акра уадаҩуп! –
абарҭ­қәа насаҳәаны, Бирам дынҭаланы дцеит.
Аусура ҳналагахт Заурҟани сареи. Амра нҭашәан,
иааилалашьцеит. Аҩны сныҩналан, ацәашьқәа асыркит. Уахь ҳаниасгьы, иажәабжь ԥимҵәеит аҭаҳмада.
Исеиҳәон уи аки-аки еиԥшымкәа Африка данықәыз ихигаз, дзықәшәаз. Игәалеиршәарц иҭахын
дахьнанагаз атәыла ҿацәқәа, бызшәала, ԥшрала
еиуеиԥшымыз ажәларқәа, урҭ рыбзазашьа. Цқьа
еилыскаартә исеиҳәарц дашьҭалон, ашкәакәақәа
аус бааԥсқәа имҩаԥыргоз ирыхҟьаны, ашьагәыҭуаа уаӷеи­мшхара ишҭагылаз. Еиҳараӡак дырзааҭгы308

лон мра злымԥхацыз абнатоурақәа, аӷбақәа зырӡсоз
аӡиас дуқәа, ашьхақәа, асакарақәа...
Аха урҭ зегь ицәеилаԥсон, знык ииҳәахьоу изгәамҭаӡакәа еиҭеиҳәахуан. «Ԥса, ԥса, иаасараӡа!»
иҳәон, ииҳәашаз анааимҵәалак. «Иҭыкәкәаӡама,
ажәла­нҵәеит!» ҳәа аҿеҩҳәа илахьгьы напсыргәыҵала днаслон.
Аашықәса инарықәгәыӷуа, бжеиҳан шьапыла ачаландар днашьҭаҳауа, Африка асакарақәа дрықәын
уи ахаҵа...
Аашықәса маҷума, ԥсҭазаарак ыҟоуп, уиаҟара
зхыҵыз аҷкәын хәыҷы дыҵурҟьар дузкуам!
Уахыки-ҽнаки иԥсишьон Заурҟан, адырҩаҽны
деиҭаналагеит.
***
Исмаил Сабах ииҭиша ҭины, иааихәашаз аахәаны даналга, ҳчаландар Каирҟа ахы ирхеит. Уажәшьҭа
ҳхы ҳақәиҭхоит, ҳџьабааԥсагьы ҳауеит ҳәа еицыз зегь
гәырӷьон. Аҩны змаз, иҩныҟа ахынҳәра дахыццак­уан,
иҭаацәа рбара дахгәаҟуан... Сара сзыргәырӷьоз исымази?! Ухы уақәиҭуп, уажәшьҭа уца ҳәа соурышьҭыргьы, схы абасырхарыз?! Сҭаацәа ахьынсыжьыз
Ҭырқә­тәылаҟа схынҳәыр, ҩаԥхьа иаацәырҵрын Селым-ԥашьа иҭахара, уи иуацәа-иҭахцәа инармыгӡар
рурымызт ашьауӷа исықәыз – сыкнаҳан ашьра!
Мшәан, избан, адунеи аҿы цәгьарас иҟоу зегьы
аӡәы имацара дақәшәаран изыҟоузеи? Анышәынҭра
агәыҵәҟьагьы шәҭыцк ықәиаауеит рҳәоит, гәырӷьара мрахәага заҵәык џьара иаасызкылԥхар иауазеи?
Аха иамуит, иамуӡеит, убама!
Ҳчаландар ԥыза џьара дыррак имазар ҟаларын,
Каирҟа дыццакуан, уахи-ҽни аагылашьа имамызт,
амахҽқәа иахьынӡарылшоз ршьап дуқәа еихҳәаеихҳәауа асакара ианын. Сива ақалақь аҽадхалара
ҳаҿын. Исмаил Сабах иаҳцәымӡакәа иҳаиҳәеит ҳаз309

ныз амҩа акырӡа ишшәарҭаз. Африка агәахьынтәи
ихәаахәҭны ихынҳәуаз ачаландарқәа, лассы-лассы
абрагьцәа рҿаҳалон, иацыз шьны, ирымаз рцәыргон. Убри аҟнытә ҳара агәаҽанызаара ҳаман, бџьарла ҳаибыҭан зегьы.
Уахык, ишылашьцара иаалашьцахьаны, ӡыхьк
ахьа­­маз ҳаԥхьара наагеит. Ҳара ҳадагьы уаҩ дмааицызт уи аагыларҭаҿы, Ҳашьҭахьҟа иаауаз ачаландар­
қәа ҳарзыԥшырц ҳҭаххеит. Амахҽқәа аидарақәа
рықәаҳххьан, мцакгьы неихәлаҳҵан, аҟарулцәа
рықәыргылара ҳшаҿыз, ашьшьыҳәа, ацәҳәыра ԥша
ашьҭыбжь уаҳараҳа, излааз ҳәа ҳамбаӡакәа, иааҳакәшеит ҽыла иҟаз абрагьцәак. Аҟәҟәаҳәа ихысуа, афырҭын бааԥс анышьҭасуа еиԥш, ҳаидарақәа инарзыҩит. Еилаҩынтрахеит, арахь, мзаҭахамҭан, илашьцоуп, иушьуа дуздыруам, узшьуа дузгәаҭом. Аӡәы
дыжжаӡа дшааиуаз ҽыҳәҵәыла дсысит, сшьапы сықәгылаӡамшәа аԥслымӡра адыжә аалсыргеит, агылаха
сымҭакәа деиҭасысит, ицеицеиуа ажәҩан инадызбалеит исылиҳәарц иикыз аҟама, аха акшаха даламкӡакәа схысит, иҽы дахҟьаны аԥслымӡра днылаҳаит.
– Аа, сыршьит, сыршьит, ҭынхада сара! – дааӷьа­
ҵәыӷьаҵәит иара аублаа бызшәала. Схәы-сжьы ааилагылт иаразнак, издыруаз бжьык акәызшәагьы сааҟалеит. Сыххымшақә уахь сҿынасхеит.
– Уаублааума, узусҭда, уара, зхы сзыршьыз? – неиқәҿысҭит. Абрагьцәагьы акгьы шрылымшоз анырба, ишаакылҟьаз еиԥш, иаразнак инеимбӷьыжәаан ицеит. Снеихагылеит ахә дԥаҭԥаҭуа дахькажьыз,
алашьцарагьы сԥырхагамхеит, дыздырит, уажәы дызбазма, аублаа рԥыс, Ҳаџьы Кьарантыхә ибзыцәашьа.
– Саид уоума, уанаџьалбеит, Саид? – наиқәҿысҭит
сара, ишьаԥха сымҟәыҵаш. Аарла, сара соуп ҳәа,
издырыртә ихы ааирҵысит, ибла бзиахә ҭиаҵәаақәа ҟәандаӡа иаасыхәаԥшызшәа збеит, аха иара
уаҵәҟьа дынхьыдышьшьын, иԥсы ааихыҵит. Усҟан
ацәашьқәа жжа-жжаӡа иаркны сҩызцәагьы аасыдеизалахьан, сӷьаҵәыӷьаҵәуа аԥсы сахьихаз гәарҭахьан.
– Шәсыцхраа, абааԥсы, шәсыцхраа, сымала сжьы
сфеит, шәымбаӡои, дсамхашьит аублаа, исзааигәаз
ауа­ҩы! – сӷьаҵәыӷьаҵәуан, аԥсы сихагьежьуа, аха
сҩызцәа рзы уи акгьы аҳәомызт, урҭ ақәылацәа
рхым­ҭа иаҿамшәакәа иахьеиқәхаз еигәырӷьон.
Убриаҟара сеилашны сыҟан, схы ахькыдсҟьара
сыздыруамызт. Слышьҭасын, снаҩс аԥслымӡра ила­
жьыз сшәақь аашьҭԥааны, сгәы инаҵаскит сҽысшь­
уеит ҳәа, аха сааигәара игылаз Исмаил Сабах сшәақь
аасымҟәыҵиԥааит. Смаҟа иавҵаз сбичақгьы сцәигеит.
– Дышәԥах, абааԥсы, ари деивысит! – дыҳәҳәеит ҳчаландар ԥыза. Сеимлагәа сшыркыз саарымпыҵҟьан, схы ахьынахаз аԥслымӡ сакара снықәлеит,
скаууа. Снеиуан, асакара ԥша саԥысны, сҩыза бзиахә Саид иԥсы ицаз сахьӡаны иааныскыларц сҭахызшәа. Наԥшырҭак ыҟаӡам, аҵх еимаҳан ила­шьцан,
сышнеиуаз акы снанҟьаны, схы надхәашалан ицаргьы, ма ҵа змаӡам тыша дук сынҭаҳаргьы иаҳагьы
еиӷьасшьон. Абри Анцәа дзықәшәихьаз аҭыԥ хара
саԥырызгашаз амч акәӡан исыхоз...
Саид хлаҳәада, Ҳаџьы Кьарантыхә ибзыцәашьа...
Аҵыхәтәаны Самсун агаҿаҿы ҳаиԥырҵит иареи сареи, уи зшықәсан ҳаӡхыҵыз акәын. Аублаатәылаҟа
ахынҳәра акәын хәыцырҭас имаӡаз, уи амҩа даны­
ӡлеит ҳәа сыҟан... Африка данбақәнагалеи? Дырҭима, даархәама, дтәитәыххама сара сеиԥш? Снапаҿы
дыԥсраны дышԥаҟаз? Иарбан мчы еиқәаҵәоу адунеи аҵыхәан ҩыџьа аишьцәа ҳаиҿазыжьыз? Ҳуаӡәык дҭамхакәа ҳашԥазымки ари адгьыл ҭбааҭыцә
ду?
Заҟаамҭа аԥслымӡра еиҩыцәуа саханы ацара
саҿыз сеидру, уаҳа сылымшо саннеи, сыблахаҵ аагьежьын, сыԥсы сылышәшәаны уа снылаҳаит.
Ауха шаанӡа, асакара ԥша схашәышәуа, патора сымамкәа уа скажьын... Адырҩаҽны, асакара
ҭацә амра анаақәлаша, саалҵит, ацәбара сыӷралан анҵәара саҿын. Изулак, аухантәарак аԥша
исықәнажьуаз аԥслымӡ насықәҳәаны саақәтәеит...
Уи сажыр, сызбодаз, сгәаҟрақәа рҵыхәа ԥымҵәози, аха Сахара ианыжьлаз аԥслымӡрагьы сара сзы
имаҷхеит... Сыблақәа ҭрыцқьааны, саанаԥшы-­
ааԥшит... Рацәак набжьамкәаны, наҟ-ааҟ ҩ-сакара бгалаџқәак рҽышьҭакны, рыбла ашьа хыҵәало
исыхәаԥшуан... Иаасыкәыршан ицхлымуа сывагьежьра иаҿызаарын, аха шьашәы иҭарблыша, исыламкьысит, убама! Агыгшәыгҵәҟьагьы, зашьа дызшьыз ижьыфара рзымгәаӷьит сыҵкьыҵкьашьаны... Урҭ ауаҩы ишьа рмоургьы макьана ирычҳа­
уан, сара аӡы смоур – сыԥсуан. Сахьынаԥшуаз,
хара, аҳаргь лакациақәа сырхыԥшны игәасҭон ҵиаа
иаҵәарак, уа иҟан азериб, ус анакәха, иҟан аӡыхьгьы. Уахь сцоит ҳәа саныҩагыла, абгақәа шәан,
инеиҭаҵит... Снеиуан сара скаҳабӷало, аӷәырџ­
ӷәырџ аргон аԥслымӡра сшьапы ахьыласуаз... Сызныз асакара дуӡӡа, амшын аҿы аӷба еиԥш, агазҽазра иаҿызшәа збон...

ИҬАБАХЬАЗ АӠХЬЫШЬҬРАЛА
Каирҟа иаауаз тәым чаландарк сахьыԥшит, Анцәа
иҵаԥшуаз уаазар акәхарын, алмҩанык крысҿарҵон,
крысдыржәуан, саахәара, сыҭира иашьҭамлеит. Нас
излеилыскааз ала, ачаландар иаанагоз аидара ерманы ҭуџьарк итәызаарын, Каирнтәи Сҭампылҟа иааигарангьы дыҟазаарын.
Каир сааит, аха иалсхуазыз уи ақалақь ду, сыуа
дыҟа­мызт, сҭахы дыҟамызт, исхамызт, исшәымызт,
амла сеиқәыцәон. Сгәы сыхеит сҭаацәеи сыжәла312

ри ахьынсыжьыз Ҭырқәтәылаҟа. Издыруан сара уа
исзыԥшыз, аха, уахызаҵәык иадамзаргьы, сҭаацәа
снарылаԥшында, ахра иалхәрааны иааиуа аӡыхь
еиԥш ахьхьаҳәа аублаа бызшәак насаҳанда, нас сыкнаҳан ашьра акәым, хәынтә аиха цагәыла сеиҩырҵәҵәаргьы усс измадаз!
Сҭампылҟа игатәыз аидара аӷба ианақәырҵоз
срыцхрааит исылшоз ала, аҭуџьар сиԥырымҵит,
сыш­кавказтәыз аниасҳәа, срыцҳаишьеит, Сҭампыл­
нӡа сааигеит хәыдаԥсада. Ҳаиԥырҵуа ҳаналага, иара
ихарџь ала сеилеиҳәеит, ҳамҭакы сыԥсы змышь­
ҭышазгьы ԥарақәак сиҭеит. Амазареи ауаҩреи еинаалоит ҳәа сыҟамызт, акрааҵуан уи агәрагара сцәы­
ӡижьҭеи, аха урҭ аҩбагьы ауаҩы дрылаҟазар шауаз
абра еилсыргеит.
Мамзаргьы изысҭахызи, сзахӡыӡаарызи, ум­ҳәои,
сыԥсҭазаара? Ақәаб иага ишызаргьы ажьҵәы иаԥырхагаӡам, џьоук алаҭхаџьырц акәац ҭнагоит. Саргьы
усшәа ауп сшыҟалаз џьоукы рнапаҿы. Урҭ рқьафуразы, рмазара иазсырҳалап, изырҳәырц ирықәлаз, Саид
хлаҳәацәгьа иеиԥш, иргәыдҵан исшьлап.
Уиаҟара ҳзалаларызеи, аерманы ҭуџьар ибзоурала сыӡхыҵит Сҭампыл. Сҭампыл – ари ахьӡ саныхәыҷызгьы издыруан. Аублаақәа уи аҵкыс идууз,
уи аҵкыс иԥшӡаз, ибеиаз адунеи аҿы даҽа қалақьк
ыҟоуп ҳәа иҟамызт. «Сҭампылҟа дцоит» анырҳәоз,
реиҳа ихараз амҩа дықәлоит ҳәа дрыԥхьаӡон. Егьызеиӷьым аҟама, ма ԥҳәысмаҭәа бзиак рбаргьы,
Сҭампыл иҭнагаз џьыршьон. Уимоу, аԥҳәызба ԥшӡа
лыблақәаҵәҟьагьы Сҭампыл қаруа иадыркылон.
Ишқалақьҵәҟьазгьы еилкааны ирымамызт, уи акәхап мҳаџьырра ҳандәықәлозгьы, бжаҩык: – «Шьам
дгьыл Сҭампылҟа ҳцоит», – зырҳәоз.
Абас, ахаан сахьнанамгацыз ақалақь саалахеит,
сыхрааӡраауа, сшәаԥырҳаԥуа. Асқьалақәа рҿы аидарашьҭыхыҩцәа ркәымрақәа рҿы ԥхьарҭас измаз,
иахьахәлаанӡа ԥсымшьҭыгак абасырҳари ҳәа аԥхӡы
зҿашы аидарақәа ирыхоз, исызгәаҭарызма уи ақалақь ду аԥшӡареи абеиареи? Ҵоуп, наԥшыхақә сыбла
иаахгылоз рацәан: абааш ханхьыҵәцарақәа, амзаҿа
сахьа зхагылаз аџьаамақәа, урҭ рахьтә зегь реиҳа иссирыз – Аи-Софиа, асқьалақәа рҿы хыԥхьаӡара змамыз аӷба мызгәыҭқәа, ашьхыҵә гылазшәа иахьахәлаанӡа аууҳәа еилашуаз, еилаҭыруаз аџьармыкьақәа.
Уа ирымҭиуаз, иаарымхәоз ҳәа иҟази – ахьымаҭәа
инаркны аҟаԥҟаԥқәа рҟынӡа, зынӡакгьы игәыҭҟьагаз: арахә реиԥш ауаа рыҭира, еиҳаракгьы аӡӷабцәа.
Ара иумаҳарыз ҳәа иҟази: аӷьбжьы, аҽхырцәажәара,
амцкакара, аччиа иҳәара-чара... Аԥашьацәа, амаҵура
дуқәа змаз, иара ус ауаа беиақәа иршанхагаха рҽеи­
лаҳәаны ианымҩасуаз, «Амҩа рышәҭ! Амҩа рышәҭ!»
ҳәа аҿыҭбжьқәа, цәҳәи-ҟьантази иршәымкәа, ирхамкәа, рнапқәа амҩасцәа инарымҵакуа иахьнеиуаз...
Адамраҿы ауаа зегь еиҟароуп, адунеи иқәнаҵ хазы-хазы ҭыԥк-ҭыԥк рымоуп усгьы. Сара сҭыԥ, ҵҩа
змамыз аидарашьҭыхыҩцәа рыгәҭаны, асқьалаҿы
акәын. Милаҭ хкыла еилаԥсаз, бызшәа хкы рацәала
ицәажәоз, аха ҭырџьманда еилибакаауаз, урҭ срыдыркылеит анкьаахыс ирдыруаз аӡә сакәызшәа, аӡәгьы дазымҵааит схы-сҵыхәа, сахьынтәааз. Ирымаз
ахәыҷы еигӡомызт, рҿаҵа еиҩшаны исҿарҵон.
Аидарашьҭыхыҩцәа сҩызцәа ахьеицәажәоз ир­
ҳәоны исаҳаит, ашьхарыуаа жәпаҩны Сҭампыл
ишаа­нагаз. Изусҭцәада ҳәа санразҵаа, абазақәа
роуп ҳәа сарҳәеит. «Аурысқәеи дареи анеибашь, дара
аҵахеит, нас уа аагылашьа рымамызт, Ҭырқәтәылаҟа иахыҵит!» – абас акәын ишырдыруаз сҩызцәа.
«О, анаџьалбеит, еиҭаҟалахма амҳаџьырра? Ҳа­ра
ҳаиԥш аԥсуаагьы рҽыршьма, ҳаӷеиҭа?!» – саахәыцит
сара. Хҭацәыхак шаасоулак, ақалақь сеимдо сналалон. Издыруада ҵабалаа саншьцәа срықәшәар, ма
издыруаз аԥсыуак дысҿаҳар? Акаҳуажәырҭақәа рҿы,
аџьаамақәа рашҭақәа рҿы, аџьармыкьақәа ргәашәқәа
рҿы исҿаҳауа салагеит ԥыҵәҵәа-ԥыҵәҵәа еицныҟәоз, кәымжәыла еилаҳәаны, бџьарла еиқәных
ашьхарыуаа. Рааигәара сгылан санырзыӡырҩы – аԥсышәоуп ирҳәо. Сан лыбызшәа саҳаландаз ҳәа сазыгәышьуа, дара цоит, сара срышьҭоуп. Аха макьана
ҳауацәа-ҳҭахцәа, ма иара ус издыруаз аӡәгьы сылаԥш
дыҵашәом. Рылахь еиқәуп, игәаҟҵәаҟуеит, ирфо
иржәуа рымам. Зшықәсан ҳарҭ аублаақәа Самсун ҳаныӡхыҵ ҳазҭагылаз арыцҳара ҩаԥхьа сналаԥшыхит
абра: аҳәсақәа лаӷырӡышуеит, ахәыҷы насыԥдақәа
еибарҵәыуоит, аҭаҳмадцәеи аҭакәажәцәеи уахьнеилак ихырқәақәо еидтәалоуп, аԥсра, амлакра, ачымазара, аҳәсақәа аџьармыкьа иқәгыланы ирыхшаз
рыҭира. О, Анцәа злыԥха ҳаура, абри еиԥш ахлымӡаах лахьынҵас ирымазма ашьхарыуаа зегьы?
Нымҩахыҵ, иуапа иҵаршәны ахаҳәрыддыра ды­латәан ҭаҳмадак, иӡырӡкәымжәы қәыршәҵаршәын,
икан­еимаақәа ԥжәан, ишьацәхыԥқәа кыл­ҳәҳәон.
Хьаа змаӡамыз ақалақьуаа ивсны инеиуан еижәхысла, аҭаҳмада урҭ ибаӡомызт, ихы еимлагәа икны,
ҵаҟа дышьҭаԥшуан.
– Ишәыхьзеи, иҟалазеи, шәзыниазеи? – снаиаз­
ҵааит сара, снаидтәалан ԥсышәала сышцәажәоз
аниаҳа, иџьашьаны даасҿаԥшит, кәымжәылеи кабалеи еилаҳәамыз аӡәгьы аԥсышәак идыруеит ҳәа
дыҟа­мзар акәхарын...
– Дад, ҵаара ԥхашьарам, уара узусҭада? – иааргьежьны азҵаара насиҭеит.
– Заанаҵ иаанагаз амҳаџьырқәа среиуоуп, сауб­
лаауп!
– Аа-а! – иҳәан, лоунытә даақәыԥсычҳаит. – Шәара, дад, аублаақәа, аума шәақәшәазаргьы, шәхы иавыжәбартә шәыҟоуп: избан уҳәар, шәхала еиӷьшьаны Ҭырқәтәылаҟа шәдәықәлеит, ҳара аԥсуаа ҳауп
ахамшҭыхә ианиаз, ҳандәылцаны ҳаҩнқәа рыблит,
ҳадгьыл мчыла ҳахырцеит!
– Аурыс ҳәынҭқар иоума шәахызцаз?
– Мап, Аԥсныҟа иӡхыҵыз асулҭан ир роуп! Урҭ
ирҭахын аурысқәа нықәцаны ҳтәыла рымҟәыҵархаларц. Ақыҭақәа рблит, ашьарҩаш каҭәеит! – ишызбоз ибла аиқәаҵәарақәа ацыԥхь нархыҷҷалеит.
– Зхатәгәаԥхарала идәықәлазгьы, мчыла иаар­
цазгьы еиҩырго акгьы ыҟам, џьаҳанымк еиц­
ҭашәеит, уи арахь уаҳа ҭыҵшьа амам, угәы иалымсын, дад, хараӡа еиӷьын, шәыԥсадгьыл шәшықәгылаз шәырҟәаҟәар! – сҳәеит сара, аҭаҳмада игәы
акаҳара агәхьаа мкыкәа.
– Ус ирҟәаҟәазгьы заҟаҩы ыҟада, аха зегь уи
ҳалым­шеит, ҳанацәеи, ҳаҳәсақәеи, ҳхәыҷқәеи, деигьызмаха адәы иаҳзықәмыжьит! Иҭацәит, Аԥсны
ҳәа акгьы ыҟам, дад, уажәшьҭа! – дцәажәон аҭаҳмада, ибжьгәаҩа ҵәыуабжьҵас игон.
– Ҵабалаа рхабар иудыруазеи, шәара ишәыцӡхы­
ҵма? – сиазҵаахит сара, саншьцәа ртәык саҳауазар
ҳәа сгәыӷны.
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Иалкаау. Аҩбатәи атом: аҭоурыхтә роман «Ацынҵәарах» - 18