Latin

Иалкаау. Аҩбатәи атом: аҭоурыхтә роман «Ацынҵәарах» - 15

Süzlärneñ gomumi sanı 3347
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2359
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
иԥхьаӡозшәа зынзырԥшуаз ауаҩы. Селым-ԥашьа
ауаа рыӷраԥшраҟны аԥышәа ӷәӷәа змаз, абарҭ реиԥш
аҟазшьақәа имоуп ҳәа диԥхьаӡеит Алоу-иԥа Шьардын, уи акәын иааигәара дыргылангьы дызимаз.
Аха ԥынҵаҭарс бзиа змаз амҳаџьыр аамсҭа ибон,
асулҭан иаҳҭынраҿы ахаларақәеи албааҟьарақәеи
иҟалоз ҵаҵӷәыс ирымаз: еизгәышуаз џьоукы ацәгьа
рыбжьаҳәара шымариаз; еинааларц иҟазгьы салҵас
реиҟәыҭхара шауаз; абарҭ зегьы зықәманшәалахоз
иакәӡан Селым-ԥашьа дныԥхьаҳәаны ивсра зылшозгьы.
Алоу-иԥа Шьардын, нхаранҵырала хар имамкәа
иҽанааибиҭа, лассы-лассы Сҭампылҟа анабжьысра хҭеикит. Иҟан мызла уахь данаанхозгьы. Уи ае­
дыгь­ҭыԥҳа асулҭан-аҳкәажә, макьанагьы зыԥшӡара
еицам­кыцыз, дналыдтәалан, лмаршәа кны кавказтәи
лафқәак налеиҳәауан, ма џьоук рцәажәашьа ҟаҵауа,
дирччауан. Уажәшьҭа иаамҭоуп анигәахә, аҳкәажә
лаԥхьа иааиргылт иԥҳәыси иаҳәшьа ԥшӡа Шьандеи.
Гәырӷьарыла ами зны-зынла рыцҳарақәакгьы рхы
шыркуа. Абри аҽны инаркны асулҭан иаҳҭынраҿы
чарак, хәмаррак, ма дкылара дук аныҟалоз, аҭацеи
анхәыԥҳаи уа иҟазар акәын. Ашьха ҭыԥҳа Шьанда
абас иаалырҟьаны асулҭан иаҳҭынраҿы лцәырҵра
иаргачамкыз рацәаҩхеит, уи лыԥшӡара ихнаҩеит
уаанӡа икыдшеишеилоз аеҵәақәа жәпакы. Аҳкәажә
раԥхьа данылба, иџьалшьеит аԥҳәызба лыԥшреи-­
лсахьеи, леинаалашьеи. Алоу-иԥа Шьардын иахь
днаҳәын, – излаулшазеи, уара сашьа, иахьа уажәраанӡа абри илеиԥшыз ахазына лыҵәахра ҳәа, гәыб­
ӷан наилҭеит. Нас, аԥҳәызба лнапы ҟәымшәышәқәа
кны даалыдылхалан, акырӡа иаԥсаз алмас гәлаҵа
ҳамҭас иланалшьеит, ажәа ҟәандала дааргәыбзыӷны,
«Кавказ ԥагьа алмас ԥҵәаха» ҳәа ахьӡгьы налылҭеит.
Иҳәатәуп, лара Шьанда, иблахкыгаз лыԥшӡара адагьы, агәеилгара ҟаимаҭ шлымаз: иахьаҭахыз дыԥхашьаԥхаҵо, аҽынкылашьагьы дақәшәон, иахьа­
ҭахызгьы деиҿамсын. Урҭ зегьы еилызкааз асулҭан
иан, длыдлыԥхьалеит ашьхаҭыԥҳа, дагьақәиҭылтәит
уи лассы-лассы аҳҭныҟа дааиларц. Аҳкәажә ԥшак
налҿалырсырц абаҳчара данныҵалозгьы, иара ус
агәҿыӷьра алалхылгарц кыдыршәылак ақәҵара данаҿызгьы, Шьанда лааигәара дыҟазар акәын. Ашьха
ҭыԥҳа зны-зынлагьы аҳкәажә лзы ихаакәакәараӡа
иаацәырылгон аублаа рашәақәа.
Усҟан аҳра зуаз асулҭан Абдул-Азиз, иахгара еиҵ­
а­з­ҟәаҟәаз аҩнуҵҟатәи иаӷацәа: «Осман ҿыцаа» еила­
ԥыххаа данрылга, аибашьрақәа еихсыӷь шрымамызгьы, ақьафура мацара иҽеиҭеит. Знарцәымҩа иқәлахьаз иаб иеиԥш, иахьахәлаанӡа ашәҟәыԥхьареи
ма илабжьаҩцәа идыртәаланы аԥсабараҿы иҟало-­
инылақәо иааԥымҵәаӡакәа рылацәажәареи дырҿымызт ҿыц ари атәыла иахагылаз анапхгаҩы. Ҳаи,
ишԥеиҭахыз уажәы, аҳәынҭқарра аус хьанҭарақәа
зегьы авизир ду ижәҩахыр илықәыжьны, иара аҳәса ԥшӡақәа қьаф рылуаауа, арбаӷьқәа реиқәырԥареи,
ашәарыцарақәеи, аҽырыҩреи рыда уаҳа ус имамкәаны дыҟазарц!
Имазкуадаз, мшәан, иара ишиҭахыз убас маца­ра
дааиуан. Ҽнак, Аравиатәи изааргаз иҽеиқәа цыҩ-­
цыҩ кыраамҭа иқәрыҩуа адәқәа дышрықәыз, даа­
ҽыжәҵын, ашәшьыраҿы абақьмаз днаҿыхәо дна­
тәеит. Даараӡа зыгәра игоз аӡәы, дааидгылан, илым­
ҳа дынҭахәыҭхәыҭит:
«Уанду аедыгьа ҭыԥҳа лхан аҿы ицәырҵит, зеиԥш
ааигәа Ҭырқәтәыла жәҩан аҿы икыдымлац иаҵәак!
Иаарласны уналыхәаԥшыр цәгьамызт уи ашьхарыуа
ҭыԥҳа еиҭаҳәатә!»
Уиакәхеит, зегьы зымчу – зегь изымариоуп! Асул­
ҭан ахԥатәи иԥҳәыс лакәхеит аублаа ҭыԥҳа Шьан­да.
Ԥхыӡны ибар ихаимҵашаз лабҿаба изыҟалеит
Алоу-иԥа Шьардын. Адунеи азбжак зымпыҵакыз
асулҭан ду иабхәында аагылашьас имазеи қыҭа
кҿахак аҿы. Насгьы, аус анагӡаразы ишԥхоу нап
арктәым. Дук мырҵыкәа Осман-Кои имаз анхара
ақьаҳиа днахаргыланы, иҷкәынзаҵә усгьы Таҳир
хәыҷы дицҵаны уахь дигахьан, иԥҳәыси, аӡәыкҩыџьак игәаҵәа иадҳәалаз иҭахцәа гәакьақәакгьы
аашьҭыхны, нхара диасит Сҭампылҟа.
Абдул-Азиз ҿыц иднагалаз иԥҳәысԥшӡа убри
аҟара игәы хылхит, шьаҿак дзылԥырҵуамызт. Лҿы
иааҭшәалак ҟаиҵон, акы деигӡомызт. Ҿыц ԥҳәыс
даазгаз, зны-зынла абас ргәы ԥсысцәахоит, дад,
Шәа­рах. «Уара, сашьазаҵә иҵегь хлаԥшра иуҭандаз»
ҳәа Шьанда дыхәмаруашәа лхаҵа инаиалҳәаз азхеит, афицар чын, ауалафахәы ду нацҵаны Алоу-­иԥа
Шьардын изԥырҵәеит.
Абас, иимбарыз бауа дааиуан аублаа мҳаџьыр.
Ави­зир ду ихаҭа аҳҭныуаа даарылагылан дырзаԥ­
хьеит асулҭан ириде, зымчала Алоу-иԥа Шьардын
афицар чын иауз. Мыцхәы ииашацәаз аублаа-­
гәышьақәа дабарылҵи уҳәарауазеи абри иеиԥш ауа­
ҩы гызмал, ауаҩы хԥара? Алоу-иԥа Шьардын зегьы
иахьырбарҭаз шыҟоу дааскьан, изнапык – илахь, –
егьи – игәышԥы инадкылауа, ҿааиҭит:
– Исанашәшьаз агәрагара ду сҽаԥсастәырц сҭахуп, азин сымазааит аибашьра ацара!
– Иҟауҵо ҿырԥшыгоуп! Иара убас уҳәап ҳәа ҳақәгәыӷуан ҳаргьы! – аҭак ҟаиҵеит авизир ду.
Иҭахы-иҭахым уаҳа даҽа мҩак имамызт Алоу-­
иԥа Шьардын. Абас иаалырҟьаны аҳаракырахь ихалара иаҳәшьа лцәа-лжьы ахаара ихнахыз ишибзоураз изеилымкаауа дгаӡамызт. Уи нҵыра дук шамоуазгьы идыруан, избанда, Абдул-Азиз мыжда ибзиабара џьарак шьақәхашьа амаӡамызт, аҩарӡ еиԥш
иаахышхыҵәаны, иаразнакгьы иҭыкәкәа ицон.
Дзыцәшәаша иагьреицәан аҳҭны ахәыҵаҟәыкыра
иаршыз абызҳәацәа иара изыҳәа идәықәырҵашаз
ахҿақәа ирхьыкәкәоз ашҳам. «Ари аублаа аамсҭа
хаҭалагьы иаԥсаз уаҩызаап» рҳәартә еиԥш, џьара
ҵаҵӷәык ԥшаатәын: уи арра дцеит. Усҟан Балкан
аҭырқәцәеи аурысқәеи реибашьра иаҿын. Алоу-­
иԥа Шьардын аибашьра мцабз дагьналагылеит,
аурыс ры жәыло рҿаархан, аҭырқәцәа лықәцаны,
ахьыӡ сгәалашәом умбои уажәы, қалақь ӷәӷәарҭак
рымпыҵаркит. Ар рнапхгаҩцәа рацәак хыԥҽыгас
ирзыҟамлартә еиԥш иаарласны излеиҭарҳәарызеи
абри иҟалаз Сҭампылҟа? Уаҳәа ҭӷәыцәаа аӷа игәы264

длара иаҳа имариоуп, абри еиԥш ажәабжь хырзаман уманы асулҭан иаԥхьа уаагылар аҵкыс. Ажәа
аҟнытә баша ирҳәоит, ацҳаражәҳәаҩ дкым, дшьым
ҳәа, еибгала уи аҳҭны дыздәылҵуамызт аӡәгьы…
Абри шеимдырххоз, аӡәы дааигәалашәеит Алоу-иԥа
Шьардын. Рыԥсы ҿихыр ҟамлои асулҭан ихаҭаҵәҟьа
иабхәында! Иааиԥхьан иарҳәеит, макьана аибашьра
мца иаламлацыз афицар. Дымцаргьы ҟамло, даагыларгьы амуа, дҿазза ацәҟьа дакит Алоу-иԥа Шьардын. Ара саагыларгьы еибашьроуп, џьара сцәыҵадырҟабыр аҵкыс, исыхьлакгьы сыхьааит, – иҳәан,
иҽы даасны ҽырххыла ддәықәлеит. Аха, Сҭампыл,
данкылс, дышиашаз асулҭан ихан ахь дымнеикәа,
каҳуажәырҭак аҿы иҽааԥхьеикит. Дзықәгәыӷ­уаз
ҭахык ила иаҳәшьа длыԥхьеит. Урҭ еидтәаланы
еицәа­жәеит, Шьанда ишеиҿылкааз адырра уадаҩуп,
лашьа ихаҭыԥаны асулҭан иахь даҽаӡә дналышьҭит,
иагьизеиҭеиҳәеит Балкан иҟалаз арыцҳара. Абдул-­
Азиз дхагахеит, дҿаҳәатәхеит. Игәаӷьны адырра
еиқәаҵәа иман уахь иҩналазгьы, ашьаҟәада илҩыруа ауп ахан дышдәылыргаз. Убри инашьҭарххны,
иԥаҵақәа днарыха-аарыхо, ауарҳал ахәбаба дылагыланы асулҭан иахь дныҩналеит Алоу-иԥа Шьардын.
Зны, дидышшылоит иҟалаз арыцҳара игәы ишалсыз
ала, нас ажәа гәыжьжьагақәа шиҳәоз, ашьшьыҳәа
диасуеит асулҭан игәы ихазыршҭышаз ажәабжь­қәа
рышҟа. Еиҵашьыцрыла згәы еиҟәыҷҷоз аҳҭныуаа аӡәырҩы, уажәымзар-уажәы идәылыргоит ҳәа
иԥшын хызхагылаӡамыз ашьхарыуа аамсҭа ихәамц.
Аха баша ргәы иажьеит, адунеи азбжак зымпыҵакыз
адгьыл аҿы Аллаҳҭаала изаӡәу, иабхәында диваргыланы, дҿаԥха-ҿаччо азал ду дааҩналеит, агәырқьҳәа
инышьамхнышлаз аҳҭныуаа усгьы нарылеиҳәеит:
– Абри еиԥш аибашьра хьанҭа деибганы дахьал­
ҵыз азыҳәа, Алоу-иԥа Шьардын гәымшәа, ианашьазааит ихаҵара иақәнагахаша аҳамҭа!
Ари еиԥш агәыҭбаара асулҭан идрымбала­цызт,
иаргачамкыз рацәаҩхеит. Уажәраанӡа Алоу-иԥа
Шьардын «ҟьала-ԥала», «иаалырҟьаны аӡы иханагалаз» ҳәа ишишьҭаз, ицәшәо иалагеит. Азаптиеқәа
рминистр даақәгьежьын, шькылкҩыс дааидикылеит.
Ари ажәабжь иуасзҳәаз, дад Шәарах, аҵабыргреи
амцреи салалом, иара убасоуп аублаақәа ҳҟынӡа
ишааҩыз. Кыраамҭагьы цәажәатәыс иҟан Алоу-­
иԥа Шьардын дахыҵны Сҭампылҟа ицара. «Аллаҳ
иџьшьоуп, наҟ даҳԥырҵит, издыруада, уажәшьҭа
ҳуал­қәа иаҳа ихыдахар?» – рҳәон џьоукы. «Ахыдахара акәым, ҩынтә ирызҳараны иҟоуп ҳуалқәа, ақьаҳиа
ԥсымҭә ихәҭагьы наҳзацлоит, ижәдыруаз!» – нараҭаркуан егьырҭ. «Алоу-иԥа Шьардын иаармарианы
дхалацәеит, иара убасҵәҟьа лассы дылбааҟьар ҳәа
сшәоит!» – налаиҵон даҽаӡәы. «Уара шәарҭ хәыцырҭа
шәымаӡам, ҳарҭ аублаақәа иҳаиуаз аӡәы аҳәынҭқарра ахадараҿы дгылазар, аиҵашьыцра мыжда жәынгьы-ҿангьы иҳазкамыжьит акәымзар, ҳаигәырӷьар
ахәҭамыз! Ҳандырҵәо иалагар, ҳхы еиҭаҳамҳәои ҳизнеины!» – иамаркуан иаанхаз џьоукы. «Баша шәгәы
шәыргәыӷуеит, уахь ихалаз, шамахамзар, ишьҭахьҟа
дхьаԥшуам, ҳгәеиҭарангьы дыҟаӡам, ҳшыжәлару зегьы ҳиқәымӡааит! Убриоуп шәзыҳәалаша!» – агәҽанызаара аԥшьыргон даҽаџьоу­кыхгьы.
Ҳара ҳаб Ҳамырза ихәԥҳа лассы-лассы ибла да­
хьамбоз дыгәхьааигон, дахьыҟоу џьара машәырк
ихьырҳәагьы дицәшәон… Хәҭаала сара, саб иахьиа­
ҳауаз аҳәара сҭахымызт акәымзар, Алоу-иԥа Шьардын ҳабла дамбо дахьынаскьаз сеигәырӷьон, сынцәазма, иабаздыргәышьоз ахырзаман ҳаԥхьаҟа
ишышьҭаз.
***
Шьыжьымҭанла – аублаа бызшәа аҵара, шьыбжьышьҭахь инаркны – зхы икыз ажәабжь анагӡара,
аханатә абас ҳалагеит сызҭаз аԥшәмеи сареи аусеицура, аха рацәак мырҵыкәа еилагеит уи. Избанда,
Заурҟан еиҳарак ажәабжьҳәара иҽеиҭеит, шьыжьы,
шьыбжьон, хәылбыҽха, ианааиҭаххоз иаацәыригон.
Иахьа иаасзыманшәалахан, шьыжьы инаркны
аублаа бызшәа аҵара напасыркит, саԥхьа дтәоуп здаҟам арҵаҩы. Санааи аҽны сназлагаз аублаа
жәар хәыҷы, маҷ-маҷ ахарҭәаара саҿуп. Иаци жәаци
аигәыцхәратә терминқәа анысҵон, иахьа – аҩнымаҭәақәа, ачыс маҭәахәқәа, анырхага маҭәахәқәа
рыхьыӡқәа. Capa сгәы ишаанагоз акәымкәа, иаҳа
ирацәаны избо салагеит, арҭ атерминқәа рҿы, аҩада-мраҭашәарахьтәи кавказтәи абызшәақәа еицырзеиԥшу ашьагәыҭқәа...
Иахьа рацәак гәаҳәара имамкәа дызбеит Заурҟан,
дгәамҵхамҵуеит, амҵҵәҟьа иқәтәар изычҳауам,
аҭаҭын дахоит, деиҭахоит, ацәажәара ицәыхьанҭоу­
шәа ауп дшыҟоу, аҭакқәа исиҭо кьаҿ-кьаҿуп. Иҿа­
ԥшыларагьы кыр еицакуп; иблақәа хәашьуп, иблакыҵа аҵшәаарақәа иаҳа иҭыгьагьоуп, ижакьа
ӡыш иаҳа ихьанҭахазшәа, ицламҳәа хьнаҳәошәа
збоит...
Шьыбжьхьа анаҳфоз, изыхҟьаз акгьы ыҟаӡамкәа,
Бирам диацәҳаит, ихәгьы днацкласҩацкласны дҩагылт. Шьыбжьонла иԥсы ааиҭеикырц днықәиалон,
убригьы ныбжьажьны, амӡырха ҭшәараҿы алеиҩеира хҭеикит. «Афуҟаражә! Амри!» – днеизаӷьит Бирам,
агәашә ахь дышнеиуаз аниба, аха уи акгьы имаҳаӡазшәа ҟаҵаны, ҳхәы знаҳфалаз ачанахқәа ырхәархәаруа ахшьыра дынҭалеит, аҩныҟа ихы рханы.
Заурҟан макьана алеиҩеира даҿын. Нас даақә­
ҵәиаан, дахьтәалац ашәшьыраҿы днатәеит. Издыруада, иахьа ҳаидтәалара аҭахымзар ҳәа слакҩакуа
сышгылаз:
– Уааи, дад Шәарах, ҳус ҳалагап! – ҿааиҭит аҭаҳмада, сара сахь инапы ааҟьаны. Сҽааиқәыршәаны
снаидтәалахт. Иаха иажәабжь ахьынирҵәазгьы неи­
гәаласыршәеит. Аха лассаамҭа ацәажәара дзалам­
геит, акыҷыра ҵаулақәа зылдаз илахь ҳаракы
уажәы-уажәы инапсыргәыҵа нықәишьуан, ииҳәаран игәы иҭаз џьарак еизирҵәарц иҭахызшәа.
Даналагагьы, абжьааԥны еиԥш, иажәабжьқәа сиу­­
жетк еиднакыломызт, еиԥшьырак рымамкәа иԥы­
ҵәҵәа-ԥыҵәҵәан. Игәалашәара уаҳа алнамыршозу,
ма иара зҳәара иҭахымыз бжьаижьырц даҿызу, аҳәара уадаҩуп. Ажәакала, уи ҩнуҵҟала акы даргәамҵуан.
Иҟалап, Бирамгьы ақәнамга зиаахаз уи азы акәзар.
Аха уеизгьы, ԥыҭчыҭк анысҵеит.
Уи исеиҳәон, аублаақәа рдин хада Саҳаҭқьери
Осман-Кои данықәҵ, ирзаарышьҭыз амула дшаҭырқәаз, Орҳан шихьӡыз, зназыҳәа ажәлар дыш­
рылаҵәаз, Аллаҳҭаала димаҵуҩыҵәҟьоуп рҳәо
аҟынӡа ихы шыдирбаз, аха нас хәыҷы-хәыҷла, маа­
нала иара итәы анагӡара дшалагаз. Ачара ма аԥсыжра, жәытәнатә аахыс аублаақәа шашьцылаз акәымкәа, амсылман ԥҟарақәа рыла инармыгӡар шыҟамлоз. Ажәлар аџьаамахьы дрыԥхьан – «Аллаҳҭаала
есқьынагьы иаҳауеит гәыҭыӷьӷьаала иҵаныҳәо ибжьы!» ҳәа, азқьыр* аҳәашьа шидырҵаз. Асаби данилак, амула Орҳан изымҵаакәа ахьӡ ирҭар шыҟамлоз,
аҳәсақәа аҿаршә рҿаршәымкәа адәныҟа ацәырҵра
ишақәиҭымыз, аџьаамахьы имнеиз џьазие шидыршәоз, ашьхарыуа-мҳаџьырқәа зҭалоз аџьаамақәа
рҿаԥхьа аҽхарԥарҭақәа шарсыз, уа рыбџьарқәа
кнамҳакәа аџьаама аҭалара ишақәиҭымыз...
Саҳаҭқьери ихьӡ аниҳәоз, Заурҟан ицәа дҭаӡыӡон,
убасҟак дицәымӷын. Иара усгьы, амулацәа, аџьаама,
амсылман дин иадҳәалаз егьырҭ аԥҟарақәа ртәы иауазар наҟ дрывсуан акәымзар, игәы иаҭахны дрылацәажәомызт, цқьа еилкаангьы имамызт.
Азқьыр – (ҭырқә.) амсылмантә гимн.

*

– Урҭ аӡәгьы игәра згаӡом, Аллаҳҭаала ихьӡала,
цәыкәбарк аԥхӡы камҭәаӡакәа қьафла рхы ныҟәыргоит! Еи, дад Шәарах, аныҳәара аӡәыр акрина­ҭозар,
саб Ҳамырза иаҟара иматанеихьадаз, аха акыр ихәама, иҵыхәтәа ахькылсыз убоит! – абасгьы неиҳәеит
аҭаҳмада, ихы ларҟәны, иаԥхьа ак ицәкашәазшәа
дышьҭаԥшуа.
Ԥыҭраамҭак деиқәбеиқәыԥс дтәан, нас даасыхәа­
ԥшын, – шәарҭ аԥсуаа «зашхәа уҭоу иашәа ҳәа» –
шәҳәалоит, аублаа мҳаџьырқәа ҳзы мацара ауп ҳәа
сыҟоуп изаԥышәҵа! – дналагеит иара. Аха инеи­
ԥынкыланы акәымкәа, дналас-ааласуа, аублаақәа ҿыц
иахьаанагаз рыбзазара шыхьанҭаз дналацәажәеит. Уи
иҳәеит, араҟа адгьыл, Аублаатәыла аасҭа иаҳа ишыԥсыдаз, аха абаџь иақәыз шыҳаракыз, аԥхын ашоура
шӷьыз, аӡын аҵаа ишарӷьеҩуаз, убри иахҟьаны рыкәшамыкәша инхоз аҭырқә нхацәа реиԥш, аҩнқәа
уацла ирымшьыхыр шыҟамлоз, Аублаатәыла ус уацла ашьыхра шыԥхашьараз, аҳәырҭақәа ахьыҟамыз
азыҳәан, дара зышьцылаз аԥсаса шырзанымҵаз,
аӡын абна ахьыхараз аҟнытә, амҿаагара шрылымшоз,
уи аҭыԥантәи ма ауац, ма ачаз шырбылуаз, аӡиасқәа
шмаҷыз, аӡлагарақәа рзыҳәа џьамыӷәа шырбауаз...
– Абас, дад Шәарах, ҳабзазараҟны ҳазланагалаз рԥышәа ҳхы иаҳмырхәар ҟамлеит, – иҳәеит Заурҟан. – Аха аҭырқә нхацәагьы ҳарҭ амҳаџьырқәа
иаҳҿырҵааз маҷӡам! Иаҳҳәап, ашәырбаҳча ааӡара,
аџьықәреилаҵара, ауардынҟаҵара уҳәа зегь уажәы
исгәалашәом.
Нас акыр игәы иаланы далацәажәеит, ари адгьыл аҿы аӡахәа шанаалоз, аублаақәагьы имаҷымкәа ишеиҭарҳаз, аха ажь қьышьмышь мацарамзар,
арыжәтә алырхыр шыҟамло, арыжәтә здырбалаз
дызлоу ақыҭа дшалырцоз...
– Аҩы имамкәа аублаа дызбахьадаз, уи аԥхьа иргылоз ичеиџьыка акәын! Аҵла аӡахәа шаҟәну еиԥш,
аҩгьы аублаа иԥсҭазаара иузаҟәымхуа иадҳәалан, –
даҿын Заурҟан Золак. – Ахшара данилак, дԥазар –
ԥамш, дыԥҳазар – ԥҳамш ҳәа иныҳәа-ныԥхьаны
аныҳәаҿақәа шьҭырхуан. Ҩыда ачара збахьадаз,
ҩыда асас идтәалахьадаз! Ауаҩы даныԥслакгьы,
ухраҭ бзиахааит ҳәа ҵәыцак изхырҭәалон...
Ауаҩыжә ицәа иҭамӡаша убахьоу! Урҭ зегь наҟ
иаҳ­хаҳаршҭит. Ихоуҵару, дад Шәарах, абыржәы абтәыҩа ԥаҭхьк, ҩы ԥхеиԥхеила ихыхәхәо иааган иаасуркыр, ус ӡышхәас снаҿыхәап акәымзар, иара ахаҭа
агьама шысхашҭыз еиԥш, аныҳәашьагьы схашҭит!
Аҩгьы – ҿаҵахәуп, ауаҩы игәы анамыҳәо, игәы
абӷажә ықәнахуеит, деихыккеиҵыкка дҟанаҵоит!
Ауаҩи ауаҩи еизааигәанатәуеит! Уи иацу аныҳәаҿа
еинаалагьы зыԥсоузеи! Исгәалашәоит, саншьа еиҳабы убриаҟара еиқәыршәаны, еинааланы дныҳәон,
иаҵәца иҭаз аҩы ачараҳәа ашра иалагап уҳәарын!
Аха иабаҟоу, дад, урҭ зегьы? Иабаҟоу? Иабаҟоу? –
ашьшьыҳәа ихы лаикәаҽит Заурҟан. Абас ҳааиԥырҵит уи ахәылԥаз.
***
Хәашак аҽны, хацәа зхылаҳәо зегьы аџьаама
аԥхьа ҳаизеит. Ҳабџьарқәа аҽхарԥарҭа инхаҳшьын,
аџьаа­ма ҳныҩналан, аламазкра ҳналагеит. Орҳан
ибжьы хҵаны даҿын:
– Аллаҳҭаала ида нцәа дыҟам! Уара ҳуеихырхәоит, иҳагумыжьын улԥха-угәыԥха! Ҳнагала амҩа
иаша ҳақәҵаны!
– Амин! Амин! – ааилдыргон арахь. Иара деиҭаналагон:
– Уи ишеит дгьыли-жәҩани! Уи ус дук аниӡбо,
ҳара иаҳҳәоит: «Уҟаз, уҳагмыз!» Уара ишақәуҵаз
иҟалоит зегьы!
Иҟьаҟьаӡа иаартын аџьаама ашә. Убрахь сына­
ԥшымҭаз, сылаԥш дааҵашәеит ндәылҵ игыла270

ны иаҳзыԥшуаз аӡәы. Ашьхарыуаа дышҳаиуазгьы
ҩашьом, ахылԥарч ихоуп, ҳқыҭа деиуазар арахь
дыҩналон, мап, араҟатәым уи, аха дызусҭадашь?
Абас агәҭыха шсымаз аныҳәара ҳалгеит. Абӷьаа­
ҳәа зегь раԥхьа сындәылҵит, сабџьар аҟәынҵара
сшаҿыз, игәасҭаз ауаҩы сара сахь иҿааихеит.
– Уа, мшыбзиа, Заурҟан! – иҳәеит, ахьхьаҳәа аидыгьа бызшәала. Даасыдгылан, сааигәыдиҳәҳәалеит.
– Уанаџьалбеит, уабаанагеи, Магомеҭ? – ҿаасҭит
сара сгачамкны; саԥхьа дгылан санду, уи усгьы иуасҳәахьеит, дедыгьа ҭыԥҳан, лашьа иԥацәа руаӡәы.
Магомеҭ иашьцәеи иареи Езмыд иацәыхарамкәа
џьара ишынхоз аҟара ҳаҳахьан, аха абрахь ҳақәнагалеижьҭеи, хаҭала дареи ҳареи ҳаибамбацызт. Иасҳәара сзымдыруа, сиеигәырӷьаҵәа ҳасас сышидгылаз, саби сашьеи аакылсит, урҭгьы уаҩы ишимбац
иеигәырӷьеит, дгәыдыркылт, дхыдыркылт.
– Нас, ара ҳазгылоузеи, ҳдәықәшәымҵои аҩныҟа,
асас дахь даҳҭоуп! – наҳабжьигеит саб. Аха Магомеҭ,
ажәлар аимпра иаҿыз ҳнарылиԥхьан:
– Шәыҩныҟагьы снеихьеит, Насигьы дызбахьеит,
уи лоуп арахь шәшыҟазгьы сазҳәаз, – џьара ихәарҭамыз акы шҳаиҳәоз мҩашьо, илахь еиқәышьшьы
дналагеит уи: – Уахаҵәҟьа сышьҭахьҟа сыхнымҳәыр
ауам, иҟалап ахацәа шәымацара сахьшәыниаз еиӷьзаргьы. Иагараан ашәаџьҳәацәа шәашҭа иҭалахьан,
шәгәы ҿызкаашаз аԥсӡы рыманы, аха иахьа сара
ишәзаазгаз ажәабжь бааԥсеиԥш аублаак иҩны инаргахьеит ҳәагьы сыҟам.
– Иҟалазеи, анаџьалбеит! – неиҿыҵҟьеит саб.
– Саҳәшьа дызбоит ҳәа Езмыдҟа инеиз шәыӡӷаб,
лымаҳә Селым-ԥашьа хатә ԥҳәысыс дааихәеит!
Сашьеи сареи ҳҟамақәа рымҳасҭақәа лҭарбаӷьа
икны, адыхсыхҳәа шьҭахьҟа ҳнеиҭаԥеит, ҳаԥхьа ак
тҟәацыр ҳәа ҳшәозшәа. Магомеҭ илахь еиқәышьшьы
деиҭаналагеит:
– Сара уи аԥашьа маҳагьа ихан зҭагылоу абаҳча
зыхьчо аҟарулцәа среиуоуп. Игәаҟҵәаҟәуаз аиҳә­
шьцәа, аԥенџьыр икылԥшны сгәарҭазар акәхап,
зны рыбжьы сықәырганы маӡала рхы сдырбеит.
«Ҳшыҵабгаз ҳашьцәа рлымҳаҟынӡа иҳазнаг, уара
ҳҭынха ду, ухы уҭиуазаргьы! Ҳзықәшәаҵәҟьаз еилкааны ирдыруазар, имԥсӡазар, ҳабаҩ ҭарыжьрым!
Ақьаф ԥсҭазаара ҳамоушәа раҳахьазаргьы – мцуп!
Араҟа гәаҟроуп, баша лаҟьалак иаҳа ҳаҭыр ақәуп,
ҳара ҳаҵкыс. Араҟа, ҳҽаҳшьырц ҳҭахызаргьы, аҽ­
шьы­рҭа ҳамам!»
– Шәызнеигәышьозар, ҳаицхыраап, уанӡагьы
стәарым, исылшалак жәбап! – абас ахырзаман лага
илаҳамҵаижьит уи аныҳәарҭа аԥхьа. Нас, Езмыд ҳазнеины ҳҟалозар, дахьҳақәшәашаз ҳацәхымҟьартә
инаҳаҳәаны дцеит.
Хҩык ахацәа: саб, сара, сашьа, улаԥш хаа ҳагумыжьын ҳәа Аллаҳҭаала ҳиҵаныҳәаны ҳанаадәылҵ,
амацәыс зысны ицәнарбблыз аҵла хыжәжәарахқәа
реиԥш, ахлымӡаах иҳаҳаз ҳаргачамкын, ҳхы зқәаҳкра ҳзымдыруа ҳгылан. «Ибашоуп аныҳәаныԥхьарақәа ҳазҿу! Ҳара ҳзы дыҟамзаап Аллаҳҭаала!
– сгәеибакра сызнымкыло ахәыцра саҿын сара. –
Зны­мзар-зны уи шьарда зымчу аҵыхәа изԥымҵәеитеи ҳара ҳрыцҳара! Аҩа ҳкын – иԥҵәеит, аӡа ҳкын
– иԥҵәеит, нас иалаҳхузеи ари аџьаамагьы?!»
Ахыбра сахьагәыдыԥшылоз сыбла ашьа хыҵәалон, саҳәшьцәа гәықәхақәа ахьыҩнахәаҽуаз Селым-ԥашьа ихан акәызшәа збон, рыҵәаабжь дәыл­
ҩуазшәа саҳауан. Ашырҳәа снеиҭаԥаны амца нацрасҵаргьы цәгьа избомызт.
Саб днаҳаԥызан, аҩныҟа ҳхынҳәит, иааӡоз иҳамагәышьазеи, раԥхьаӡа ҳиԥхьеит Сиҭ, нас егьырҭ
ҳҭахцәагьы, ираҳҳәеит ҳзықәшәаз арыцҳара. Сан,
аккаҳәа дақәҵәыуон саҳәшьцәа рымаҭәа кҿаҵаны. Ҩыџьа аиҳәшьцәа хаҵак дрыманы Аублаатәы272

ла иҟамлацызт. Иҟаларгьы, уи хьымӡӷы бааԥсын.
Сашьеи сареи ҳхы ақәаҳҵарц ҳаӡбеит Џьунеи Қәынеи рлахьынҵа. Ма ҳаԥсыр акәын, ма иаҳхаҳхыр
акәын, ҩыџьа ахьеидгылоу ҳзымнеиуа ахьымӡӷ каҭа
иаҳхаԥаз!
Саб иӡбеит, имоу зегьы иҭиуазаргьы, Сҭампылы­
нӡа дцарц, уахь нхара ииасхьаз ҳахәԥҳа илымҳаҟынӡа
инеигарц ҳзықәшәаз арыцҳара.
– Адунеи амаа зку аҭынха дҳамоуп, ҳиаҩсыр қәнагам, – ихы иргәыӷуан уи, – знык илымҳа
иҭасны ианыҟала, сыԥҳацәа рынасыԥ зрыцәгьаз
иҭыԥ дықәиҵап. Издыруада, Алоу-иԥа Шьардын
дсықәымшәакәа дҟалар, иаҳәшьа асулҭан-ԥҳәыс
Шьанда, уажә ҳлымбеит, ҳрыцҳалшьап!
Ҳамырза инықәыршәны Алоу-иԥа Шьардын
иаҳҭ­ныҟа дцеит. Аха изхәарҭагәышьаз, аԥсҭазаараҿы изхахәлаз иҵх шаӡом, ҳаб деиқәымшәеит.
Алоу-иԥа Шьардын Сҭампыл дыҟамызт, Балкан
аибашьра иаҿыз ар дрылазаарын, иԥҳәыс аҳкәажә
лакәзар, лыҷкәын Мансоу длыманы ныҟәара Францызтәылаҟа дыҟазаарын, асулҭанԥҳәыс Шьанда
лыхшараура аамҭа ааигәахахьазаап, ҩымзгьы ауаа
рахь дцәырҵуа дыҟамызт.
Абас саб игәыӷырҭақәа зегь аҳәасабаа еиԥш инкаԥсаны дхынҳәит. Ишԥааурыз ҳарҭ аишьцәа? Еибашьра ицаз, аибашьра нырҵәаны дхынҳәаанӡа,
ныҟәара ицаз, атәылақәа еимданы дгьежьаанӡа,
збаҩзтәымыз аԥҳәыс ахшара длоуаанӡа, ҳаҳәшьцәа зҭашәаз аџьаҳаным иамажьны ҳнапы еиқәыԥса
ҳазтәомызт, ҳхы ҳақәгәыӷны амҩа ҳақәлар акәын.
Ҽнак шьыжьымҭанк аҩны ҳандәылҵит Матеи
сареи. Сара сцәа иалашәаны сыҟан сызхылҵыз рылабара уаҳа ишысмоуаз. Убри акәын, амҩа архәараҿы ҳнеиаанӡагьы, агәашә иҭыҵны иҳашьҭаԥшуа
игылаз сани саби рахь уажәы-уажәы сызхьаԥшуаз.
Сан Наси, касы еиқәаҵәала лхы-лҿы ҭаҳәҳәаны,
илыгхан, дмаҵәыхәахәаха алабкьаҿ илкыз лыҵар­
ӷәӷәаны дгылан. Саб, имч дазнымкылакәа агәараа­
нда днадҳалазшәа, инапқәа игәыҵаԥсаны, агәашә
ибӷа надҵаны даҳзыԥшуан. Ҳаҩнызаҵә, ҳмаҵур­ҭа
ашьыжь иҩахылҵыз алҩаҵә царҭа азымԥшаакәа
ласахаҵас еишьылӡа ахыбраҿы иқәчын. Дук хара
имгакәа, ари ахәышҭаара уаҳа лҩа ахылымҵуа,
зынӡа еихәлацәарц ишыҟаз акәзар здыруада уи змааназ?
Ҳнеиуан сашьеи сареи, закәызеи, ҳҽы ҭуӷанқәа
ҳрықәтәаны, ирдыд-ырмацәысуа ҳцоз џьушьома,
ҳныгәнысуан, асаба жәпа ҳашькларч. Еҳ, уаҳа сҭахымызт, снапала исырҭынчыз Бзоу хлаҳәада, ашьапхыц ахьакуаз адгьыл аҿы иара сыҵԥраауа сақәтәаны сықәзар, исылымшарыз иҟазеи? Селым-ԥашьа
маҳагьа ибаҳча снадыххылан, «Бзоу уеиҵамхан!»
ҳәа сыбжьы нақәсыргар, ашьабсҭа еиԥш, иакьымсӡакәан аихатә гәара ҳарак инахыԥарын!
Анкьа ҳаԥсадгьыл ҳшьапы анықәгылагәышьаз,
сашьеи сареи ҳаиԥш гәаҟрацәгьак зманы амҩа хара
иқәлозгьы – ҽыла ддәықәлон, сасра ицозгьы – иара
убас. Аҭаца, ҽыла ада шьапыла дааргар ҟалозма?
Аҷкәын хәыҷы данилак, уҽыуаҩхаҵаха ҳәа, аҽҵыс
ихырааӡалон. Ахаҵа еибӷьаа данԥслак иҽы ықәыргыланы иабџьармаҭәа ахшьны иадҵәыуалон. Баша
ирҳәомызт ҳабацәа, дад Шәарах, абас ашәаны:
Аҽы – ус баша ҳаиуанс иумшьан,
Уахәаԥш, игәаҭ иара аҟазшьа,
Ишалоу удыруеит ауаҩы ишьа!

Атәым дгьыл ҳанықәнагала, ҽыда, кәадырда ҳааилахеит. Ара пату зқәыз – аҽада акәын. Уи змаз
ауаҩы амал зымпыҵакыз рахь дыԥхьаӡан. Аидарамҩангара адагьы, иақәтәан иныҟәон. Аублаатәылаҿы, – рацәа аҽада уақәтәеит! – анырҳәоз, ахьымӡӷ
угеит акәын иаанагоз, убриаҟара аҳаҭыр лаҟәын
уи аԥстәы. Ажәакала, дад Шәарах, аххьа кәадырқәа
нкажьны, ишьҭаҳхит акьахь! Зназыҳәа уи уама­
шәа иаабазаргьы, ишԥаҟаҳҵарыз, хәыҷы-хәыҷла
ҳҽаҳар­шьцылеит.
***
Езмыд ақалақь. Аџьармыкьа аҵыхәтәахьшәа
џьара еицырхәоуны иааган аԥсыӡкцәа ркәымра
жәижәыхқәа. Аедыгьа Магомеҭ нхарҭас имаз руак
ҳаҩнатәан уажәы иара аԥшәмеи, Матеи, сареи.
Мчы­бжьык ниасит абра ҳаԥхьоижьҭеи. Заҟантә ҳадгәаҟлахьоузеи ҽмыршьагала уи амца зҵагьежьыша
аԥа­шьа ибаҳча, аха илҭаршәны ирҵәахызшәа, изакәызаалак ҳаҳәшьцәа рхабар ҳәа акгьы ҳзеилым­
кааит. Ҳарҭ убрахь ҳанкылсуаз аламҭалаз, ауадалықь
аҩнуҵҟа цәыӡк ҟалазаап, аԥашьа дгәаан, аҟарулцәа
ԥыҭҩык ԥсахны аҿыцқәа нықәиргылеит, аамҭалагьы аҳәсақәа абаҳчахь рҭыҵра ааникылеит. Рацәак
ҵуам уажәгьы убрахьынтәи ҳхынҳәижьҭеи.
Мата игәахы ԥыжәжәо ҿааиҭит ус:
– Ҳашиашоу аԥашьа иахь ҳныҩналап, ҳиҳәап, хаала ирхынҳәааит ҳаҳәшьцәа!
– Абӷаџьыҟә адамра ада акы дазырҽеиуам! Ма
ҳаиҳәҭахаа ҳҭеикуеит, ма дҳаҵаҟьан ҳдәылицоит! –
гәырҩа ччаԥшьк неиҿықәлеит Магомеҭ.
Матеи сареи, ҳаҳәшьцәа зықәшәаҵәҟьаз арыцҳара уажәы ишаадыруа еиԥш, нахьхьи аҩны ҳаныҟаз еилкааны иҳамазар, дахьыҟазаалакгьы дыԥшааны, ма дԥырҳхуан, ма ҳхы иҳаршьуан, алаӷырӡи агәыԥҳәыхши еилазҭәаз, аӷа иаҳзимура ҳзызуз ҳахә­ԥҳа Алоу-иԥа Шьардын. Ҳҭахцәа гәакьақәа
раԥхьа иҳаргылоз, ныхак еиԥш зыхьӡ ҳнықәуаз,
изла­илшазеи, уи еихышәашәо игылаз иашьа иԥҳацәа рыҭира, рхыччара, рынасыԥ хәыҷы аҳәынҵәа
алакәаҳара? Иабаҟоу аублаақәа жәытәнатә аахыс
ҳаидкыланы ҳазмаз ауара-аҭахра, ажьрацәара, агәабылра, аламыс? Избоит, ҳара иҳазгәамҭаӡакәа, урҭ
зегьы хәыҷы-хәыҷла иҳампыҵыҩрны ацара ишаҿу.
Избан? Аҳаҵламахә аҵәа ҿалом, издыруада, ҳаԥсадгьыл мацара акәызҭгьы урҭ рдацқәа тәырԥсаны
измаз? Атәым дгьыл аҿы урҭ адацқәа ԥсуазар? Ҳабакылсуеи, иаҳзыԥшузеи уаҵәы? Издыруада, адунеи ду иахьабалакгьы убас залымдара мацарала еибаркызар? Ҳарҭ аублаақәа шьхарԥык ҳахькҿаԥсаз,
урҭқәа ҳазгәамҭо кәалаԥк ҳҭахҩазшәа ҳаҟазҭгьы?
Ҳҭахы, адыгьа хаҵа Магомеҭи ҳареи аџьаама
аԥхьа ҳанеиԥырҵ ашьҭахь, машәыршәа, знызаҵәык
иоугәышьеит ҳаҳәшьцәа рылабара. «Шәымшәан,
абааԥсы, шәҽырхианы шәыҟаз, шәашьцәа амҩа
иқәлоит» ҳәа адырра риҭеит.
Уи иҳаиҳәеит Џьуна лыхьӡала асалам шәҟәы
иҳауз лара ишылымҩыз, егьи ҳаҳәшьа илеижьаны
дшааргаз, фаетонла Осман-Кои аҳәсақәа рнеирагьы ҳахәԥҳа Алоу-иԥа Шьардын еиҵеиҟәаҟәаз акы
шакәыз, уи, ҵәҩанҵәыҟа зегьы зымчыз асулҭан
иахь ишьҭыԥраара иаҭахызар акәхарын ҳаҳәшьцәа
насыԥдақәа ԥсаҭатәыс рыҟаҵара.
Абас, ишымгәыӷӡоз ҳаҳәшьцәа аҩыџьа еиқәшәеит Селым-ԥашьа иуадалықь аҿы. Мчыбжьык хырқәақәаран аҩыџьагьы зҿыз. Џьуна лаҳәшьа лынасыԥцәгьара лара илхараны илыԥхьаӡеит, сҽысшь­
уеит ҳәа асаркьа ԥҽыха лыхәда иаҿлырхеит, аха
дымԥсыкәа деиқәхеит. Қәына – аԥашьа маҳагьа
сыҽисҭом ҳәа уадак дыҩнатәан, лымԥынҟа уаҩ
дықәылмыжьларц кыраамҭа ақәԥара даҿын.
***
Ааԥынран. Уи ара лассы иаауеит, иаразнакгьы
ишоурахоит. Аедыгьа Магомеҭ уаҵәы ашьыбжьон
аҳәсақәа абаҳчахь ишҭыҵуаз еиликааит. Уаҵәы
ашьыжь инаркны хәылбыҽханӡа, иара аедыгьа Ма276

гомеҭ ихаҭа абаҳча агәашә аҿы дҟарулуеит, илшоит
аӡә илаԥш ҳаҵамыршәкәа, убрахь ҳҭажьлара. Аԥшәма ихаҭагьы, аҩны дыҟазар, шьыбжьонла даауеит
абаҳчахь, днатәоит аӡыршә* азааигәара, аҭәаҵла
ашәшьыраҿы, уахь иаарыԥхьоит иҳәсақәагьы, иахәмарларц, игәы дырҿыхаларц.
Хҩык ашьхарыуа хацәа ҳхы неилаҳҵан, иҳаӡ­
беит: шьыбжьааира ԥыҭрак шагу Матеи сареи абаҳча
агәашәахь ҳнеирц. Мата, зеиԥш ҟамло акгьы ыҟам,
нҭыҵҟа даагыларц, сара сҽеибыҭаны абаҳча сҭаларц.
Иманшәаланы Џьунеи Қәынеи срыниозар, исыманы,
ҳара ҳзын иаартыз аихатә гәашә сҭыҵырц. Нас Магомеҭгьы дҳаманы, уи усгьы аанхашьа имамызт Езмыд, акәыкәымдрақәа ҳаҽрываӡо агаҿахь ҳкылсырц.
Уа даҳзыԥшын уаанӡа ҳазлаӡахьаз аҭырқә ԥсыӡкҩы.
Ишхәа ҳнақәтәаны, ҳарҭ зегь ажәҩаҟьара ҳазҟазан
усгьы, алада ҳхы рханы агаҿа ҳаваларц, такәы ҳанынаскьалак, ҳаиҭаӡхыҵырц, нас бнала, рхала, ашьхақәа рахь ҳнаскьаны џьара ҳҽаҳҵәахырц...
Амра акыр иҩхашлахьаны, Матеи сареи, Магомеҭ усгьы ашьыжь иус ахь дцахьан, агаҿа ҳақәлан
ҳнеиуан, абаҳча иаҵәарахь ҳхы рханы. Сыварахь, шьаҿақәак рнаҩс, ихызазо иҭажьыз амшын
уажәы-уажәы сышхыԥшылозгьы, сыблақәа ирбаӡомызт, ацәқәырԥақәа рыбжьы мацара акәын сара
сҟынӡа иааҩуаз, аха иара убригь, сыҩнуҵҟа, аӡыршеиԥш агәараҳәа еилаҽҽо – сгәаӷ абжьы акәызшәа саҳауан. Схы џьасшьон сара, абра, Езмыд саа­
ижьҭеи исаҳақәаз рышьҭахь, сабџьар ҭԥаа шьоура
сдәықәымлакәа, иахьанӡа ачҳара ахьсылшаз.
Ииаҵәҟаҟараӡа игылаз абаҳчара, џьара-џьара аԥс­
ҭҳәа ԥжәахақәа рыбжьатәазшәа, ибыбышӡа ишәҭыз
аҵлақәа улаԥш рықәшәон. Ҵаҟа инеиԥын­кылаз ашә­
шьыра жәпа ҵдырлашаауан ааԥын игәылнарпытыз,
Аӡыршә – афонтан.

*

еиуеиԥшымыз аҵиаақәа. Избан, абас иагәарԥханы
изышәҭызеи абри абаҳча? Избан аҟармаҵысгьы абра,
аҳәсахәыҷқәа рыгәнаҳарҭаҿы, изаҳәарызеи ашәа хаа?
Ус ауп, аԥсабара гәлымҩуп, ауаҩы игәаҟра азгәа­ҭом,
алацәа хҩоуп. Ус иҟамзар, амш ааилахәаны, ақәаршырпыҟҟара иалагаанӡа, аҵырҵырҳәа иаамацәысын, адыд лаисны, ихы еиҟәжәа изканамыжьуазеи
есышьыбжьон ара иааны итәало агәылшьап цәыршәага, аԥашьа!
Уажәы, аҟарул Магомеҭ, ауаа реимгеимцара ихы
иархәаны, ивҵирааз аихатә гәашә сынҭижьын, абаҳчара сныҵалеит, аҵлақәа сыҽрываӡо сҽыԥхьакны. Зышьҭахь уахь иҭахаланы игылаз ахангьы, ԥсы
зхоу дыҩнаӡамшәа, иууаӡа игылан. «Иарбан уадақәоу саҳәшьцәа гәықәхақәа ҭаҵәахны измоу?» –
аасгәахәит сара, хынтә еихагылаз ахан саннадыԥшыла. Шьа­хәла санынаскьа, амҩахәасҭа нымҩахыҵ,
ҵлак аилабабара сыҽналакны саагылеит. Сымариаша сылаԥшуеит ахан ашьҭахь ала адәылҵырҭа.
Сарӷьарахь, рацәак бжьамкәа, ӡык аилаҽҽабжьы
саҳауеит, ааигәа ишыҟоу ҩашьом аӡыршә.
Ашьыбжь агәы аныҩхашлоз, иаатит ахан ашә,
зықәрахь инеихьаз ҩыџьа ахацәа аадәылҵит, руаӡәк
иеилаҳәашьала кызлиар-аӷа* шиакәыз ҩашьомызт. Аӡәы ибар ҳәа ишәозшәа, иахьаадәылҵҵәҟьаз
иааиԥырҵын, лассы абаҳчара иныҵаӡит. «Урҭ ԥшь-­
блак рымоуп, угәуҽаныз» ҳәа Магомеҭ исеиҳәахьазгьы саазхәыцит. Рацәак мырҵыкәа, аӡәаӡәала,
ҩыџьа-ҩыџьала инеишьҭагыланы иаадәылҵит аҳәсахәыҷқәа жәпаҩык. Урҭ зегьы еиқәлацәамзаргьы,
рацәак еиҩыргомызт, иқәыԥшқәан. Ҩыџьа уа иахьаадәылҵҵәҟьаз арымарахь игылаз асқам инықәтәеит,
рхы еидкыланы, ак рымҵакны иахәаԥшуан. Егьырҭ,­ еицәажәо наҟ игаз амҩахәасҭақәа инарнылеит.
Кызлиар-аӷа – (ҭырқә.) ауадалықь хылаԥшҩы хада.

*

Ҩыџьа сара сахь иаагаз амҩахәасҭа ианыланы рҿаархеит. Акыр днарҟәыҭханы, даҽаӡәгьы убарҭ дрышьҭан
лымацара. Сылаԥш гәаҟ-гәаҟуа иаадәылҵыз зегьы
инархызгеит, аха саҳәшьцәа урҭ ирыламызт. «Рыцҳақәа, изеиԥш ҳәсахәыҷқәоузеи, рыԥшра, рсахьа,
анреи, аҭаацәареи наунагӡа иалхәдаахаз!..» – схәыцуан сара, урҭ рыцҳашьаны сахьрыхәаԥшуаз. Ҩыџьа,
сара сахь зхы рханы иааиуаз, ахаан исмаҳацыз бызшәак ала еицәажәо, инасаҩсит. Ирышьҭалан иааиуаз
ахҩык сылаԥшгьы налхьысит, адырдырҳәа сцәа аасхыбзааит, зназы амра атыҩ иакызшәа, иаалашьцеит сыкәшамыкәша. Мап, сыбла самжьаӡеит, исывгаз
амҩахәасҭа даныланы даауан Фелдышь.
– Фелдышь!.. – сыбжьы ныҵакны ҿаасҭит, ашырҳәагьы аҵиаа иаҵәара саалҵны лаԥхьа саагылеит. Ас иаалырҟьан сцәырҟьара даршәазар акәхап, дадырсызшәа дааҭгылт, акы лҳәарц лҿы ахьааихылхыз, ус иаанхеит.
– Заурҟан уоума? – ҿаалҭит лара, сышлықәшәоз
лдыруазшәа, сахьылбаз рацәакгьы иџьамшьакәа.
«Лыб­лақәа роуп иаанхаз, избахьаз дабаҟоу, рыцҳа!
Исаҳацыз акәӡам лыбжьгьы!» – саахәыцит, сшанханы сахьгылаз.
– Фелдышь, бымшәан, разҟыла, сбықәшәеит иахьа!
– Уажәшьҭа сзыцәшәо ҳәа исымоузеи, разҟылагьы
сшеиқәшәаз убоит. Уаҳәшьцәа ракәхап узышьҭоу,
урҭи сареи, лахьеиқәаҵәақәа, гәылшьапк ауп ҳазфаз. Иуцәызӡом, Заурҟан, Џьуна саркьа ԥҽыхала
лҽылшьырц дшаҿыз дақәыркит, усҟак ибыргәым
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Иалкаау. Аҩбатәи атом: аҭоурыхтә роман «Ацынҵәарах» - 16