Latin

Иалкаау. Аҩбатәи атом: аҭоурыхтә роман «Ацынҵәарах» - 10

Süzlärneñ gomumi sanı 3377
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2456
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
уи аныҳәара, аматанеира, агәнаҳақәа рахьтә аҽрыцқьара дамҽхакны дамоуп. Аурычра иҵоуп зегьы.
Ла илаҳа ила ллаҳи, Муҳамед ар-расулу-ллаҳи, – аҭак
ҟаиҵеит авизир.
– Асулҭан ду дзыхшаз иан, ишудыруа, аидыгьа
ҭыԥҳауп, шьала-дала ҳарҭ аублаақәа даҳзааигәоуп,
иаҳа илзымариоуп ҳгәаҟрақәеи ҳагәҭыхақәеи реи­
л­каара, иҟалозар, знызаҵәык лылабара соуааит! –
даҳәеит Ҳаџьы Кьарантыхә.
– «Аныҳәарахь шәнеила, ныҳәарыла шәыҽшәыр­
раҳаҭла, иныҳәауа шәрыцныҳәала, шәрыцхырхәала!» Амсылманцәа зегь раб гәҭыӷьӷьаала Аллаҳҭаала
дуӡӡа данимҵаныҳәо, иара изааигәоу зегьы аныҳәара иалашыҩкны иамоуп, даҽа уск алацәажәаха рымам! – дматанеиуазшәа иажәақәа неиҵых-неиҵыхуа аҭак ҟаиҵеит аҭаҳмада.
Ҳаџьы Кьарантыхә идырит ари аҭаҳмада ииҳәаз
дшахымԥо.
– Шәара шәца, аха аӷба шәҭамлакәа асқьалаҿы
шәысзыԥшыз! Иареи сареи ҳаицыншәыжь, џьара
акаҿы ҳкылибагап! – иҳәеит ҳахәԥҳа, иҿаԥшылара
еицакны дахьгылаз.
– Уҟазшьа ҳгәаԥхом, џьара машәырк умпыҵҟьар
ҳәа ҳшәоит! – ҳҳәеит ҳара.
– Акы шәысцәымшәан, уанӡа схы назгарым, сахьгылоу здыруеит!
– Ҳахәԥҳа бзиахә, уара иузымдыруа ҳара иуаҳ­
ҳәозеи, – ҳналацәажәеит ҳарҭ аишьцәа, дааныжьны
ҳамцар ада ԥсыхәа шыҟамлоз анааба. – Ари адунеи
уаароуп, иаҩнамхуа аӡәгьы дыҟам, хаҵа гәымшәарыла наџьнатә ирҳаны иумоу ухьӡ-уԥша умыр­
ӡын!..
Ҳцеит ҳара. Асқьалаҿы ҳаԥшын аҽны хәлаанӡа.
Нас дышԥаныҟәеи ҳәа угәы иаанагозеи, ҳажәлар
акыршықәса дбырфын бираҟха ирԥызоз, уара, Зау­
рҟан, шықәсыла зышькыл укыз, згәаҵәа уадҳәалаз, аублаа ҵеи хәыҷык данилак, абри уеиԥшхааит
ҳәа дыздырныҳәалоз, ахаҵа-ихаҵа ҳәа жәлар рҿы
иҭамӡоз Ҳаџьы Кьарантыхә? Агәыӷра уҽоумҭан, сылашара Заурҟан, уи аҽныҵәҟьа Ҳаџьы Кьарантыхә
ижәлагьы ихихит, имилаҭ маҭәагьы ишәихит! Уи
амш сымбакәа сыԥсыр, исыбаргәызыз.
Заанаҵ уи еилызкааз ҳарҭ аишьцәа, ҳан лгәы
шыб­зиаӡамызгьы аӷба дҭаагеит, Ҳаџьы Кьарантыхә
ихы иазиуз лаҳар, сара соуп изхароу, дысзымааӡазар акәхап ҳәа лхы машәыр азылур ҳәа ҳшәеит.
Ҳаргьы – шәыхәԥҳа бзиахә дыԥсахыҩхеит ҳәа аӷба
иҭаз аублаақәа зегьы нацәахыла ҳаибарбауа ҳаш­
лаԥшықәырҵоз дырны, ҳҽыԥхьаҳкит.
Адырҩаҽны
шьыбжьышьҭахь,
ҳәсеи-хацәеи
ԥшьышә ҭӡы зҭаз аӷба Сҭампыл асқьала инадҵны,
адгьыл­­­бжьаха Родостҟа идәықәлеит. Амшын еиҩы170

цәуа уи аӷба иашьҭаланы инеиуан «Халич»* ҳәа изы­
шьҭаз абаӷәаза аҟнытә идәықәлаз авизир ду иԥра­
ӷба шкәакәа. Иҭаацәа идкыланы уа иҭатәоу Ҳаџьы
Кьарантыхә иакәу џьыршьоит, ҿааҳәыра ахьырмоу­
шаз амҩа иқәу, егьи аӷба иҭатәаз аублаақәа. Усҟан,
мышкы ала ииз, мышк ала изызҳаз Ҳаџьы Шәлиман-ԥашьа шиакәыз рыздыруамызт.
Ҳан рыцҳа, иҟалаз лазҳәагәышьодаз, лыҷкәынцәа уи ҳзыгәаӷьуамызт. Лааӡамҭа дизыԥшын. Ҳаџьы
Кьарантыхә идыруан ианаӡӡеи лгәы шыбзиамыз,
дааин, бзиала сан, ҳәа ламҳәакәа, хыҵакырҭа лымамкәа агаҿа дықәыжьны, аԥашьамаҭәа ишәырҵаз даҵаҽырбо, Родостҟа ддәықәлеит. Лара дыгә­
жәажәон, лааӡамҭа дизыԥшын.
– Нан, шәыхәԥҳа бзиахә ихала дыншәыжьит,
ма­шәырк џьара имыхьааит. Уи дшәыманаҵ, шәарҭ
абаа иҭоу шәиҩызоуп, уи даҽа шьак далҵит, инамыс ҳаракуп, ичҳара дууп, инаԥшааԥшырҭа ҭбаауп,
ишәыбаргәузеи, ишәшьыра шәаҵанакит, насыԥла...
Уи дшысхагылоу сара анцәа сшьы!.. – дцәажәон сан,
лчымазара аҵкыс лааӡамҭа хьаас дҟаҵаны...
Абарҭқәа рышьҭахь сыбла хтит: ма сҽысшьыр
акәын, ма сышьҭахьҟа схынҳәыр акәын. Сашьцәа наскьаԥхьаны ирасҳәеит Аублаатәылаҟа, ҳаҩныжәқәа рахь ахынҳәра шысыӡбаз. Урҭ, ҳахьԥсуа
ҳаицыԥсааит ҳәа, исхьынҳаланы сшыркыз, сҽаарымҟәыҵхны, Самсунҟа иаауаз аӷба сҭалеит. Аха
ахынҳәра азин ыҟамзаап, ишубо еиԥш, Самсун са­
хыр­мыжьит...
Мшынуаҩык ила еилкааны исымоуп, ана иӡыхгылоу аӷба хыцҩыцк макьана инханы иҟоу асаӡқәеи
ахҷыԥсааи раагаразы ма уаха, ма уаҵәы ашацкыраз Рыдларҟа идәықәлараны ишыҟоу. Шахак ала
аӷба сҽадысҳәалозаргьы, сдәықәлоит сара. Ара уаҳа
Халис – (ҭыркә.) абаӷәаза хәыҷы, даҽакалагьы «Ахьтәы тәыҩа».

*

аангылашьа сымам, саангыларгьы уахык схыҵуам,
сыԥсуеит.
Амза гьагьаӡа, шьала аҽарҟаԥшьызшәа, ахалара
иаҿын. Ицәышҟаҟараӡа агаҿа ақәыԥшылара иаҳа-­
иаҳа ихәашьуан. Аублаа рԥыс Саид игәаҟ ажәабжь
иақәдырӷызуазшәа, агаҿа иаваз ацәқәырԥақәа гәрымуан. Уи исеиҳәаз – ихырзаманыз ҵабыргын, аха
изакәызаалак цәыкәбарк ацнамҵеит Ҳаџьы Кьарантыхә иахь исымаз ацәымӷра, уи capа сзы дыԥсхьан.
– Баша уҽҭаурхоит, узқәылаз амҩа узынагӡом, –­
сҽыназыскит са­ра, арԥыс изқәикыз иаԥрыҟәҟәаара, –
уаала ҳара ҳахь, ҵоуп, аҩны ҳәа акгьы ҳамагәышьам,
маӷазак ҳаҵоуп, еимгеимцарак аабаанӡа ҳҿаҵа
еиҩаҳ­шалап!
– Уҽҭаурхоит уҳәоу! Уиами зынӡак абзиа! Иала­с­
хузеи, мамзаргьы, аӡәыр иҭахума аарла иҭакьышәу
сыԥсы? – даацәажәеит Саид, уажәраанӡа ихыхны
ишьҭаз ихҭарԥа ааиҵыртланы, ирқьақьаны ахаҵара
дналагеит.
– Акы еиԥшымкәа суҳәоит, уаала ҳара ҳашҟа,
асӡа ицарым аамҭақәa, ԥсгарак аныҟала, зегь уахь
ҳдәы­қәлоит! – сиԥырҵуамызт сара, ахa исҳәоз иаҳа­
ӡомызт, иара итәы даҿын.
– Ҳжьаны ҳаԥсадгьыл ҳацәдырӡзар, аублаақәа
иҳаиӷьыз ижәла ахыхра изымариахазар, ахәԥҳа ианаӡӡеи дихашҭыртә аҟынӡа ҳнеизар, ҳхы аҵкыс иҳаракны иаҳкыз ҳанамыс цыгәҵыхәахазар, нас иҳәеишь, изысҭахузеи аԥсҭазаара? Е-е-х, анаџьалбеит,
заҟа ҳақла дныҟәазеи Бараҟаи-иԥа Аҳмеҭ! Ихраҭ
бзиахааит, ибаргәузеи абарҭ зегьы дрыламԥшыкәа, иԥсадгьыл агәадура шимаз инарцәы­мҩа
дахьықәлаз! Уи хаҵала дныҟәеит. Абзиараз Заурҟан,
абзиараз! Иудыруазеи, мышкызны Аублаатәыла
ҳаиқә­шәар?
Саид деихеигәо даагылан, асқьала шыҟоу дгиуа
иҿынеихеит, еиԥшын, иузеиҩдыраауамызт, ашьа
зҿыжжуаз амза иарҿиаз, ивахәхәа инеиуаз игагеи
иареи.
Е-е-ҳ, Саид... Саид... сыԥсҭаазара иаҳагьы изырлашьцаз, иаҳагьы ирыцҳазтәыз, ианамухгьы ашьа
ҳабжьаны, ҳаиӷацәаны ҳаҟазар акәымзи еиӷьыз.
Ахаангьы сызҵымҵуа агәнаҳа хьанҭа саҵеиҵеит...
Ашьҭахь зны, ишакәым џьара ҳаиҿаҳан, машәырла
дсымҟәыҵаԥсит иара гәышьа... Уи шыҟалаз уажәы
сналаԥалашәа исызҳәарым, ҳаԥхьаҟа, иара ианаа­
мҭоу, акгьы мӡакәа иузцәырзгарц сыҟоуп.

АШЬХАҚӘА БЫЛУАН
Амшын Еиқәа агаҿа, Трабзон инаркны Сҭампылнӡа, қалақьи қыҭеи уахьнеилакгьы, ахьҭа иԥханаҵаз аԥсаатә реиԥш, ирыцҳахәха, ирхамкәа-иршәымкәа, ҭаацәаныла иуԥылон, «џьанаҭ дгьыл» ахь
ҳцоит ҳәа инамӡашаз агәыӷра ргәы иҭакны, еиуеиԥшым аамҭаныла иӡхыҵыз ашьхарыуаа. Абра
иуԥылон ҳара аублаақәа ҳаԥхьа иӡхыҵыз аедыгьқәa, иаҳҳәап: наҭхәыжәаа, бжедухаа, ашаԥсыӷқәа,
ԥыҵәҵәа-ԥыҵәҵәа аӡхыҵра иаҿын аҟабардақәа,
аԥсуаа рахьтә, амшын ахылара иахьымӡаз џьоук
ракәымзар, усҟан иаахьан асаӡқәеи ахҷыԥсааи зегьы.
Ҭырқәтәылатәи аиҳабыра, иацы зны ишысҳәаз
еиԥш, амҳаџьыр ирыхәашаз цхыраарак рҽазырымкит, иахьындырхашаз адгьылқәагьы алхны ирымамызт. Уимоу, шәнызқьҩыла еизыҵәаны ауааԥсыра
атәыла иқәнагало ианалага, аиҳабыра ирцәымыӷхеит, ирҩашха еибарҵысыз ажәлар раанкылара цәгьа
ирымбо аҟынӡагьы инаӡеит, аха уи аԥынгылара ауамызт уажәшьҭа.
Атәымтәылахь иӡхыҵыз амҳаџьыр рхы иана­
жьын, уаҩ дразҵаауамызт, иахьыӡхыҵыз инхозу,
ма даҽаџьара анхарҭа рырҭозу еилкааны ирыма­
мызт, дара зыргәаҟуаз азҵаарақәа рҭакқәа еилырфаҷа иразҳәашаз аӡәгьы дрықәшәомызт. Урҭ
зықәшәаз агәаҟра уаҩ ибла иамбакәа ҿыки-бзыки
иазҳәашам. Амлеи ахьҭеи рызхымго ишыҟаз, ус
аԥырқьҳәа амцабз еиԥш иҩыҵҟьан, шаҭарак амамкәа иаарылагьежьит азҩа ҿкы; иҵысит амгәахьи
аршреи. О, анаџьалбеит, заҟа ҭаацәара нҵәазеи,
заҟа жәла аныӡаазеи урҭ амзақәа рыла. Иҟан убри
еиԥш мышқәак, зыԥсы ҭаз раҵкыс аԥсцәа анеиҳахоз, аԥсыжра уаҩ данахамшәалоз, мышкала ҩышәхышәҩык анышә ианарҭоз.
Адунеи аҿы иины инкашәахьоу зегьы аԥсра рԥеиԥшымзар, адгьылгьы иазкрымызт, аха аԥсрақәа
зегь еиԥшым. Зҳәазҵам аиаша ухы ақәумҵар ада
ԥсыхәа амамкәа уааҭагылар, игәаӷьны уаԥылароуп
аԥсра, уара уҭахоит, аха адунеи иазынужьит ахьӡ.
Дызгашаз ахы зықәшәаны иқәыз аублаа, баша ицәыригомызт ахацәа рашәа. Уиала иара дызԥыхьашәаз
аԥсра агәы еибаиркуан. Уажәы, азҩа злалаз арахә
реиԥш, атәым тәылаҿы анҵәара иаҿыз ашьхарыуаа,
иаҵашьыцны иргәаладыршәозар акәхарын рыԥсадгьыл ианахыз аԥсра ишаԥылоз.
Аԥсра уаҩ дзацәцом усгьы, аха ианамуӡахгьы
ауа­ҩы дахьиз, дахьааӡаз иҩнаҭаҿы идунеи иԥсахыр – насыԥуп! Уазхәыц уара: аԥсхыхра уаҿуп,
уҭахцәа зегьы укәшан иухагылоуп, аттаҳәа икаҭәоит гәыразыла ирԥхоу алабжыш. Бзиала ҳәа роуҳәоит иузгәакьоу зегьы, урылабжьоит, умшра рзыну­
жьуеит, адунеи шәықәнаҵ ҟыбаӡыба шәымамзааит
ҳәа урықәныҳәоит. Ажәакала, уара ууасиаҭ – дара
рзы еилагашьа зқәым усԥшьахоит. Еиҿыҵуа аԥацәа умазар, ҭыӡшәа ҟамҵакәа еиҿыҵып, имаҷ-ирацәа, ирзынужьыз амазарагьы еимакеиҿакыда
иршап, анкьа зны угәы нханы аӡәыр душәихьазаргьы, уԥсымҭазы дныҳәаныԥхьаны дҿухып, уара
ухаҭа угәнаҳақәагьы нкауԥсап. Уԥсы анааухыҵлак,
напы ҳалалла уеиқәыркып, удырҽеип, урҵәыуап,
урхьып. Уԥсыжра аҿҳәара анԥырҵәалак, ашәаџьҳәацәа ҿҟьа­са ақыҭақәа инарылалап. Лада иҟа, ҩада
иҟа, еизап уабацәа рашҭаҿы ауацәа-аҭахцәа, аҽны
хәлаа­нӡа лаӷырӡыла уркәабап, урџьабап, урчгап.
Амш анҵәа­мҭазы рнапы уқәыргыланы унаргап
уабацәа рыԥсыжырҭаҿы, џьара ужьык ухьыр ҳәа
ишәозшәа, аӷәааса укәыршаны инауқәрыԥсап уара
узқәиааз анышә гәакьа. «Уԥсаҭа бзиахааит, џьым,
ҳаузыра­зуп!» ҳәа неибыҳәаны, уҭахцәа гәакьақәа
ашьшьыҳәа рҿынархап рышьҭахьҟа, уажәыҵәҟьа
анышә иамардаз игәыжьжьаганы ирзынужьыз ахьӡ
бзиахә, уажәраанӡа ирызгәамҭацыз, дара еиҳагьы
еидызкылашаз мычхарак шрыԥнагало еибыҳәауа. Ашәыџьангара ршәырхрым ушықәсцәымзанӡа.
Усҟан, уԥсаҭа ныҳәаны иузхырҭәалап аҩы, иргәаладыршәап даҽа зныкгьы ари адунеи иазынужьыз
уламыс, уа­ҳа­ҭырбара, уҳалалра…
Рацәак мырҵыкәангьы, цқьа иацклаԥшны гәарак накәдыршап уҳаҭгәын бзиахә, леи-бгеи ма даҽа
шәарахкгьы уи агәы изықәларым.
Амҳаџьыр разҟыдақәа уи еиԥш аԥсра бзиа қәашьс
ирызҭодаз, рыԥсыбаҩ мыжда адәышкәаӷьаз ицәым­
халакәа, лаҳәеи-қәыџьмеи еимырххатәыс ирмоуа,
нышәк аабӷьаҭны ицәыҵаҳәҳәазар насыԥс ирԥ­
хьаӡон.
***
Ҳара ӷбак еицҭыҵыз аублаақәа аџьықәреи ҩна­
ԥсарҭа амаӷазақәа ирыҩназ, егьырҭ зегь раԥхьа
амгәахь ҳалалеит. Аҟәышцәа ашьҭахь гәҩарас изла­
роуз ала, уи еиҳарак изыхҟьаз аџьықәреи ҟәкы,
аџьықәреи баа, арахәҵәҟьа ирымҵоуԥсар, иҵкьы­
ҵкьашьаны наҟ иназԥырҵуаз чысс иахьы­шьҭырхыз
ауп. Ауаа млагақәа акы иацклаԥшуа иҟазма, аҳәынаԥ
уац злататаз аџьықәреи, хаҳәла иасны ирдыдны,
аҳаса шалататаз, алыхәҭа абаҟахыз, хрыӷны ирсаны
ианырфа, амгәахь амырҵысыр ҟалозма!
Макьана, машәыршәа, еибганы иааиуан сан, саб,
сашьа, саҳәшьцәа ҩыџьа, аха изхәарҭагәышьоузеи,
алԥсаа дзауз реиԥш, сан ҿи-лаӷырӡи еиқәылхны
иҟам­леит, лыфа ыҟамкәа, дхырқәақәо, дахԥсаауама,
ана­џьалбеит, ҳҳәо аҟынӡа днаӡеит. Уи лгәы дыҵа­
леит хаҵа ирымаз саҳәшьеиҳаб Ааишьа.
– Уи лыбаҩлтәымызт, ари еиԥш агәаҟҵәаҟра
лзых­гомызт, сыԥхыӡқәагьы хәарҭам! – ҿанхьырас
илкит.
Ааишьа лҭаацәеи лареи ҳара ҳаԥхьа Самсун иӡхы­
ҵхьан. Мраҭашәарахь рхы рханы, агаҿа иавалан акыр
ианынаскьа, џьара иаагылазшәа ҳаҳаит ҳәанҳәахла,
аха иарбан ҭыԥҵәҟьоу еилкааны иҳаздыруамызт.
Еихсыӷьшьа змамыз сан лылабжышқәеи, аҭаацәа
зегьы реилагәжәажәареи сыдмыргылт, игәаӷьны
ам­ҩа уаҩ дықәло ишыҟамызгьы, ишԥазурыз, сҽааибыҭаны саҳәшьа слышьҭалеит. Ус ами ишыҟоу, ауа­
ҩы иԥсы ҭанаҵы игәыӷрагьы аԥсы ҭоуп!
Ааишьа деибганы слыниар, лҭаацәагьы ларгьы,
иҟас­­ҵалакгьы, ҳа­ра ҳахь, Самсунҟа иаазгараны акәын
хаицәажәаны ҳшыҟаз.
Агаҿа саваланы сцон, мраҭашәарахь схы рханы.
Ее, дад Шәарах, уи алмҩанык сара сызлаԥшыз еиҭа­­
ҳәашьак амоуп ҳәагьы сыҟам, убарҭ амшқәа рзы акәхап заанаҵы сӡышӡа санышлаз, сыблақәа ахаан изымыччо алҩа анхылаз, ахаҳә еиларҭәах аҵкыс иан­
кьакьахаз сгәы...
Ҳара аџьықәреи маӷазақәа ирыҵаз ҳаҟны мацара акәымзаап ауаатәыҩса, ахәшә зфаз арахә реиԥш,
анҵәара иахьаҿыз. Ашьхатәыла згәы ҭганы иааӡаз
аублаақәа, аӡиас цқьа иӡыхьым ҳәа изаҭәашьаны
изымжәуаз, ашыла ҩынтә ихәым ҳәа бысҭас изымуаз, аҟабақҵәҟьа ахәҵәы хжәар, иԥсхаԥсит ҳәа иа176

ламкьысуаз, ирзымычҳаит атәым дгьыл аҿы амыҟәмабарақәа изҭашәаз.
Агаҿа саваланы сахьцоз издыруаз, исзымдыр­уаз
иахьабалак ашьхарыуаа сԥаҳалон, аҳәсақәеи аӡӷабцәеи рыхцәқәа еиқәкьларха ршьапаҟынӡа инаӡо,
еихьыжәеикәыжә, ирыцҳахәха, акәымжәы шысшәыз анырбалак, ржьы ахьааԥшуаз иацәыԥхашьаны
рҽырҵәахуан. Ахәыҷы насыԥдақәа, ршьапқәа хыр­
ҟьаҟьа, алымтбаа ргәыҵыкәкәо, иаарбалак аӷуҳәа
иааикәшан, амла, амла, чаҿаҵак ҳәа рнапқәа наим­­
ҵаркуан.
Ҽнак, сҵаауа-сыԥшаауа, сымаҳә ихабар збозар
ҳәа сышнеиуаз, џьармыкьак сналалеит. Уа, арахә
раҵкыс ауаатәыҩса марианы иахьырҭиуаз ҭыԥзаарын.
Аублаа ԥҳәысеибак, Ҟазырхан ҳәа издыруаз, ихбыџ-хбыџӡа ҩыџьа лыҷкәынцәа рнапы кны аарлаҳәа
дгәагәо аџьармыкьа далаланы днеиуан, аҷкәынцәа
зҭахыда, аҷкәынцәа сҭиуеит ҳәа ҿыҭуа.
– Бажәымҭа цәгьахааит, Ҟазырхан, иҟабҵозеи, иааӡа-ихьча ибымоу быхшара шԥабҭиуеи! –
сӷьаҵәы­ӷәаҵәуа сналԥылеит сара.
– Ажәымҭа аҟынӡа инеиуада, уара абзиара збаша!
Схәыҷқәа сара исыдыԥсылар аҵкыс, аӡәы иааихәар,
итәитәыххаргьы, рыԥсы ҭазаап, амла иаганы иԥсрым! Даргьы саргьы ҳагәнаҳа Ҳаџьы Кьарантыхә,
жәларык ҳақәызхыз, изыӷьашкып, дабацари, аԥсцәеирымга! – абас налҳәан, сылзымдыруазшәагьы
наҟ днасаҩсит.
Ус, аџьармыкьа даалалт, афез хылԥа иаҵәа зхаз
ҭуџьарк дбаҟысаҟуа. Иҿы иҭшәарызеи ҳәа, агага еиԥш
дӡыӡымкуа дишьҭан имаҵуҩы. Аԥҳәыс даанкылан
дынлацәажәеит, аҷкәынцәагьы дынрыкәша-аарыкәшан, днарыхәаԥшит. Заҟа рыхҭниҵозгьы нацәала иналирбан, лаԥхьа ахьхьаҳәа инкеиԥсеит аԥара.
Аԥҳәыс гәаҟ лнапы қыџьқыџьқәа рыла илыҟәшәеит
аԥарақәа, зны аӡәы илымпыҵиԥаар ҳәа дшәозшәа
иааилалыџьгәон, нас иааҵыртланы днарыхәаԥшыхуан, дқьыпшәыпуа ажәақәакгьы нарықәылҳәон...
Знызаҵәык дынхьаҳәны наӡаӡа илцәыӡуаз лыхшара
днарзыԥшит. О, анаџьалбеит, изакә лаԥшузеи уахь
иналыршәыз! Лгәырҩареи лгәаҟреи рыгәхьаа лкызма, лыхшара рыԥсы ахьҭахара убри акәӡан дзызхәыцуаз! Урҭ рнапы ианкны инеигон аҭуџьар имаҵуҩы,
ран лахь ахьаҳәхьачара иаҟәыҵхьан насыԥдақәа,
ча-ҽыҭк, ча-ҽыҭк иркыз иаацҳауан...
Уиаамҭазы аӡӷабцәа хынҩажәа-ԥшьынҩажәа мааҭ
ҳәа иаахәаны Сҭампылҟа идәықәырҵон. Жәеиза-жәаҩа шықәса зхыҵуаз аҷкәынцәа, ҩажәижәабаҩын­­ҩажәа мааҭ ҳәа иаархәон. Хырзамануп уажә иуа­
сҳәо, аха ус иҟан, дад Шәарах.
О, злыԥха ҳаура, сызладагәамхазеи, уи абжьгәаҟ
ансаҳаз?! Сыблақәа зламцазеи зан илҭиуаз ахәыҷқәа
санрыхәаԥшуаз? Аублаақәа! Ахаҵарԥыс данырзилак
ҳажәла Анцәа азирҳааит ҳәа аҟәҟәа ихысуаз, ашәырҵәҟьа аџьармыкьахь икылганы аҭира ԥхашьа­
роуп ҳәа изыԥхьаӡоз, иабакылси, рыцҳақәа! Уажәы,
рыҷкәынцәеи рыӡӷабцәеи аџьармыкьа иқәыргыланы ирҭиуеит! Уаҳа исзымычҳаит, сыблақәа снапы
рԥыракны аџьармыкьа сналҟьеит.
Сназыдгылалакгьы зегьы агәаҟра рыман, игә­
жәа­жәон, игәамҵхамҵуан, амҵҵәҟьа рықәтәар ирзычҳауамызт, бзиара убааит аҳәараҵәҟьагьы рцәыуадаҩын. Аӡәык-ҩыџьак сыздыруаны исықәшәоз
саанкыланы, дад, уара ухы ахьурхаз бзиара ыҟагәышьам, уҽҭаурхарц уҭахымзар, ушьҭахьҟа ухын­
ҳәы ҳәа сабжьыргон.
Аха, ари еиԥш уаҩы иимбац, уаҩ имаҳац иала­
ԥшыз, саҳәшьа лхабарк еилымкаакәа хынҳәышьа
сымамызт. Сахьнеиуаз џьара ҵәыуаран, џьара ԥсыжран, бжаҩык аҩнқәа рызҭодаз, аԥхынра анрыхьӡа,
иааилышьыз ақьалақәа ирыҵан, ачымазцәа, аԥс­хы­
хцәа амҵ рхаабыцуа абӷьынҵә рыҵаԥсаны ишьҭан.
Жәытәнатә аахыс инхоз дара аҭырқәцәагьы, ишым­
гәыӷӡоз ари еиԥш акаамеҭ излаԥшыз ргәы ҭҟьаны
иаман, ишәаԥырҳаԥуан. Акыр зымпыҵакыз аҭу­
џьарцәеи ашьерифцәеи* рыхәаахәҭра еиҵырхырц иашьҭан, хәыдаԥсада мгәахәык азыҳәан заҟаҩы
рҭахыз ақьаранџьцәеи аусуцәеи роуан. Акаимакамцәа** ракәзар, аџьармыкьақәа ишрылаз ирылан,
иреиӷьыз ауб­лаа ҭыԥҳацәа аархәон, руадалықьқәа
рзыҳәан.
Хәылԥазыла, наџьнатә ишыҟац еиԥш, аџьаама­
қәа рықәцәа ахәаџьа даақәгылан жәлары ириҭон
азан: «О, Аллаҳ ду, шьарда зымчу! Ижәдыруазааит
Аллаҳ ида уаҳа нцәа дшыҟам! Ижәдыруазааит, Алл­
аҳ­ изаӡәу Маҳмед шиакәу! Шәуалԥшьа нашәыгӡа,
шәааила ныҳәара. Шәааила хҿыхра, ԥсҿыхра! О, Аллаҳ ду, шьарда зымчу! Аллаҳ ида уаҳа нцәа дыҟам!»
Хәылԥазтәи аилашәшәра иалхәхәа инеиуаз ахәаџьа ибжьы иалаӡҩон ақьыбжьи, аҵәыуабжьи, ашәи­
ԥхьыӡи. «Убарҭ зегьы леилаҵәан иԥсҭҳәа еиқәараха
амшын иаахылар, аӷбақәа ахьцо рзымдыруа илашьцарын!» – схәыцуеит сара абас ахырзаман салаԥшуа
сахьнеиуа.
Ҵабыргыҵәҟьаны, наҟ санынаскьа зынӡак аума­
қәа срылаԥшит: избо дрымамкәа аԥсхыхцәа, урҭ
шџьа­сшьоз, абар ахәа рылпыпуа, рбаафҩы уқәнамыргыло аԥсцәа снархагылеит, изжышаз ааигәасигәа уаҩ дыҟамкәа зегь нҵәахьазар акәхарын.
Убысҟан сцәа иалашәеит саҳәшьа рыцҳарак дша­
қәшәаз, аха егьа сҳәаргьы, лыԥсахәага шҭоу слы­
хьӡап ҳәа сгәыӷуан...
Џьоук неидаҳало, еибакеибашьҭуа иааиуан, снарыдгылан санразҵаа, аарлаҳәа рҿы еихыԥхьеит:
Шьериф – (ҭырқә.) акыр зымпыҵаку ауаа нагақәа.
Каимакам – (ҭырқә.) адгьыл ҿацә ахылаԥшцәа.

*

**

– Уара узышьҭоу макьана рыԥсы ҭазар, абнаҟа ауп
иахьыҟоу! – снарԥшны ҭыԥк сдырбеит.
Ахаҳә­сса зҿыҩҩуаз ҿаҟьак снаҿысын, алаҟәрахь
сналбааит, ачалеи зҭаҩҩы иҟаз аӡытҟәа снахыкәшан
сышнеиуаз, ӡиаск сныҽԥынгылеит. Убасҟанҵәҟьа аӡба
сшамкуазгьы, сгәаҳәны сыҟамзи, аӡы анызбагәышьа,
сҿи снапи ааӡәӡәаны, схы лӡаакылан снаҿыхәеит,
иҟәандашьшьыраӡа, марҭх Аублаатәылатәи арҩашқәа
реи­ԥш, ухаԥыц ыҵнаршәаара иҟан, сарамыжда! Ам­
ҩан ча кәамԥак иаасхәаз сыхҭырԥа илаҳәан сыбӷа
икыдыз ааҭызган, аӡырҟәанда нашьҭаҵо, снацҳаит.
Сҩагылан, анаара саныҩхала, наскьашәа исымар­
иашаны адәҳәыԥш аҿы аԥсыӡкцәа рқьалажә снагәыдԥшылеит, иаарццакны уахь сҿынасхеит. Шьаҿақәак
ныҟасҵахьан, ԥҳәыск лысаби дылгәыдкылан, деи­
зҟьа адәы дшықәжьыз сылаԥш налықәшәеит, аӡы
таны днеиуазар акәхарын, илымпыҵҟьаз леирыӡ
лывараҿы ихынааны икажьын, ибааӡажжыраӡа.
Сых­хымшақә сналхаххызар, абар акаамеҭ, сыҽкы­
нҵо сыззаауаз саҳәшьеиҳаб Ааишьа!
– Аа, саҳәшьа, ибыхьзеи? – сыҳәҳәаны лхы­
жәҩабжь снапы наҵаҵаны сҩалыхеит, даақәсыр­
тәоит ҳәа, аха усҟан дабаҟаху, дыԥсхьеит! Аха ааигәа
акәхап ианыҟалаз, лыԥхаԥсы макьана илылымҵыцызт... Ларма напы асаби лгәыԥҳәы дадырӷәӷәаланы
дахьакыз, иҩанҭхьӡа ус иаанханы иҟан, асаби иԥсы
ҭан, дҵәыуомызт, аҟаҵәы-ҟаҵәыҳәа аԥсы гәыԥҳәы
дадҳәаҵаланы ацәара даҿын.
Иҟасҵара сзымдыруа снеилууа сцеит зназыҳәа,
аха нас, cгәы ааԥсахны, асаби сҩаихеит, о, уамас
иҟоу зегьы ирхаанхаз сара! Уиаахыс заҟа шықәса
ниагә­гәахьоузеи, аха уажәыгь слымҳарҭа кылнаҵәоит асаби мчыла аԥскыка аниҿыскәкәаауаз аҵәахҳәа
абжьы игаз, сыбла ихыҵуам, иқьышә хәыҷы иахьы­
жжуаз ан ԥсы лкыкахш… Ахәыҷгьы дычмазаҩын,
аԥырԥырҳәа амца ихҟьаны ицон, иҭаҷкәым хәыҷқәа
раҵәан, деиҵақьны аҵәыуара даҿын. Хымз раҟара
акәхарын ихыҵуаз иара, хлаҳәада, иабаидыруаз дигәыдырӷәӷәаланы дызкыз ианшьа гәакьаҵәҟьа шиа­
кәыз! Ари еиԥш аамҭа мыҟәмабара иқәымшәакәа
иара иԥсадгьыл аҿы диир, жәлары рзы дҵеимышхаргьы здырхуадаз, ианамуӡахгьы, ма дыхьчахарын,
ишакәхалак иабацәа рхәышҭаара ирӡрымызт. Нас,
дызусҭада абас илахьынҵа зыреиқәаҵәаз?
Дад Шәарах, иахьазы сазхәыцуеит, абриаҟара
аамҭа адгьыл сахьықәхаз – хәарҭарак алазаарын убама! Аӡәы иузеиҭеиҳәар акәымзи аублаақәа шықә-­­
ӡааз.
Аӷба агаҿа иазцалароуп,
Аиаша жәлары ираҳалароуп!

Асаби дысгәыдырӷәӷәала, сыҭрысны ақьалажә ахь
сҿынасхеит, уа аӡәыр уҟазар уаадәылҵ ҳәа ҿыҭуа.
Аха ахыбражә гылан иууаӡа.
– О, уара, зегь шәынҵәаӡама? – аҿыҭра саҿуп,
саҿуп... Арахь амца ихҟьо исгәыдкылоу асаби ҵәыуароуп, ҽышьроуп дызҿу. Иҟьаҟьаӡа иаартыз ашә
саннадыххыла, иааузымычҳартә хаҵа қьыбжьык
слымҳа иааҭаст. Саныныҩнашыла, сҿаԥхьа ахәыш­
ҭаара аханы, арахь иҿы аарханы, аҭӡывара даджьылоуп сымаҳә Ҳарун, иӷра инапқәа ҭарӷәӷәаны. Ауб­
лаа­тәыла зыхьӡ адыруаз ашәарыцаҩ, дахьцалак
Ажәеиԥшьаа лыԥха зырҭоз, ашьабсҭа кәалаа шьапыла иахьӡаны изкуаз ахаҵа. Е-е, иаҳауеи, сзымԥсуазеи, уажәы аԥсыӡкцәа зыҩныҵхьаз ақьалажә аҭӡывараҿы ааҵәажә еиԥш деизҟәыҿны дышԥакҿажьу!
Сара иабхәында еиҳабы сакәым, ҳажәлантәык
иреиҵыб­ӡаз даниқәшәалак дыԥхашьаԥхаҵо маҳәра
изиуан. Уажәы санаагәеиҭа:
– Аа, Заурҟан, Заурҟан, уанаџьалбеит, ҳшынҵәаз
убама? – иҳәан, агылара иҽыназикит, аха илым181

шакәа ишьҭахьҟа днеизҟәыҿит, ахаҳә дацҳауазшәа
ихаԥыц аӷырҿ-аӷырҿ ныҵгеит, иблацәагьы неимеирӷәӷәеит. Алаҳәа амҵәыжәҩа еиԥш илахь аҽны­
қәнакхьан аԥсхыҵра агага.
– Ӡык аалгарц дындәылҵит уаҳәшьа, шьҭа дааи­
уазар акәхап! – иҳәеит иара, аха уи убриаҟара иблақәа амца рхылахьан, ахәыҷы дысгәыдырӷәӷәала
дшыскызгьы изгәамҭеит зназы. Иааигәара саннеи,
убасҟан ауп Ааишьагьы уаҳа дшыҟам анидыр. Усгьы
дааӷызыӷызит:
– О, Заурҟан, Заурҟан, ҳҭынха ду, жәларык хьӡыда-цәада ҳашԥанҵәеи уҳәарауазеи! Ҳаԥсадгьыл
бзиахә, ҳашԥоушьи, ҳарчачатцәан ҳуааӡан, узыԥсаз ҳзымдырит! Заурҟан, уара избац ахаҵа уакәзар,
иҭҟьо акы умамкәа уҟаларым, исгәыдҵан усылга!
Зегьакоуп, ари азҩаҿкы сыргәаҟны хәыҷы-хәыҷла
сафоит! Сацәынхаӡаргьы, адунеи иқәысхгәышьозеи, смидагәидаха, сымацара! Усылга, абааԥсы,
усылга! – абас дшыӷьаҵәыӷьаҵәуаз дынхьашьшьын,
иԥсы ааихыҵит.
Гәынхәҵысҭала акәхап акәымзар, схы зқәыскра ҳәа акы ҳасабны исымаӡам, иара ус сшьапқәа
снарга-ааргоит. Асаби ацәардаӷәы днықәыршәны
аԥсы снеихалан, снапала дааиқәыскит. Афырҳәа
сындәылҵын, адәы ицәыжьлаз саҳәшьа хлаҳәада
даашьҭысхын, ақьалажә ахь сҿаасхеит. Алаҳәахӡы
иаԥшшәалаз лыхцәы кахәхәа сашьаҳауа исышьҭан,
дааган лхаҵа днаивасҵеит. Ссиршәа иубаша, аԥша
зҿаҭәҳәаз ацәымза абз еиԥш, иԥсыахәага ҵысҵысуа, иӷьазкны иҵәыуоз асаби, иан данааҩназгала
ибжьы ааиқәтәеит, иҭаҷкәым хәыҷқәа еидыкшало,
ус дықәыршәын ацәардаӷәы. Ибжьы уаҳа ианс­маҳа,
ихьзеи, рыцҳа ҳәа санынеихаххы, маҿак иҟамыз
аԥшқа убас лақәак аасыхәаирԥшит, аиаша уасҳәар
ами, адунеи сықәнаҵ исхашҭран сыҟаӡам, урҭ
рхыԥшылара цәгьаны, бырг бла ҳасабла исыхәаԥшуан, зны агәаӷ мца рхыҳәҳәылон, даҽазныхгьы
исыҳәон: «Сумшьын, абааԥсы, усыцхраа, усыцхраа,
саншьа!» Дҵәыуам, дыхьуам, икылкааны дсыхәаԥшуеит, иҭаҷкәымқәа раҵәаны икуп... Ааи­шьа, разҟыцәгьа, илымпыҵыҩрны икаҳаз аирыӡ ааҩ­назгалан,
маҭәажәк аарбааӡаны асаби иқьышә инықәсшьит,
џьара иаасԥыхьашәаз акы ала аӡы неи­ҿасырхәхәеит,
инап хәыҷқәа нхьашьшьын, ацәа дынҭанагалазшәа
збеит.
Ари ажәабжь, дад Шәарах, лакәушәа иубартә иҟоуп,­
ихоумҵаргьы ҟалап, аха сзыниаз ауп иуасҳәо, иҟаминым заҳҭахгәышьоузеи! Хаҵа дызнымиац акгьы
ыҟам рҳәоит, саргьы убас разҟыс исымазар акәхарын.
Аринахысгьы ухы умыргәыӷын, дад, иуаҳаран иҟоу
сажәабжьқәа, ак аҵкыс ак еицәахоит. Ашьа зҿыжжуа ахәра ахәрыбӷьыц аҭыԥаны уаԥсҵәык аџьыка
наҿарԥсар – иԥсҿаҵагахоит, убасшәоуп сҳәамҭақәагьы шыҟало, аха ҳабацәа ирҳәо умаҳахьеи – ахәшә
иага иашаҩынҵәазаргьы – ихәшәуп!
«Уажәшьҭа схы зқәыскрызеи?» – саахәыцит, саҳә­
шьеи сымаҳәи ихәхәа-хәхәаӡа еиваҵаны сахьырхагылаз. Аҩныҟа сҭаацәа рахь аԥшқа чымазаҩ дсыманы сдәықәлар, абар, хаха-хымш сныҟәахьеит, иԥсы
сызнагогьы сеидру? Издыруада, агәыԥҳәы змоу
ааигәа џьара ԥҳәыск дыҟазap, аамҭала длымаздарын, нас уашьҭан хыхәашьак уаҩы иҟаиҵарын. Аха
дабаҟоу аԥҳәыс? Сабалышьҭалари аԥшқа ихала дааныжьны? Нас, арҭ аԥсцәа ақьалажә иҵажьны сцарыма? Ааишьа гәаҟцәгьа лаби лани, лаҳәшьцәеи,
лашьеи дыдмырҵәыуакәаны, ҭынха дызмаӡам леи­
ԥш дызлазжрызеи? Дабаҟоу ашәаџьҳәаҩ, урҭ адырра
рызҭаша?
«Мап, ара уаҩ дахьықәыршәым сакарам, зегь
ным­ҵәаӡазар, ааигәасигәа еибгоу аӡә дышԥаҟам183

лари!» ҳәа сгәы сааҭахәыцын, лак ҩналар ҳәа сшәаны ақьалажә ашә нкыдҵаны адәы снықәлан, акыр
саны­наскьа, хынтә акәукәу-акәукәуҳәа сыҳәҳәаны,
аҵықь-аҵықьҳәа схысит.
«Ҳоу!» ҳәа хаҵак ибжьы аагеит, рацәак набжьамкәа. Иахьынӡасылшоз сеиханы уахь сҿынасхеит.
Ақәыц кәыкәымдрақәа снараҩсуаны, хҩык ахацәа,
ԥҳәыс быргк дрыцны, еибакеибашьҭуа, рыла-рҿы
ахьҭоу умбо, аарлаҳәа игәагәо ишааиуаз снарԥылеит. Ахацәа – ажыгақәа ркуп, аԥҳәыс еиқәаҵәама­
ҭәала деилаҳәоуп, лыхцәы ԥыртланы илықәыԥсоуп.
Издырит арҭ анцәа иҵаԥшуаз џьоук шракәыз, иаазықәшәоз аԥсцәа анышә иаҭо иааиуазаарын. Иҟалаз
арыцҳара – ҭаацәак шынҵәаз, аӡәызаҵәык – асаби
макьана иԥсы шҭоу нарасҳәеит сара.
– Ее, нан, уара узықәшәаз зԥеиԥшхаз ҳрацәаҩуп.
Адунеи ҳара ҳзы иааҳәит, Анцәа ҳаицәымыӷхеит,
ишубо! Инҳажьыз ҳаԥсадгьыл агәырԥса ҳақәшәазар
акәхап! – даасыдашшылт аԥҳәыс.
– Ҳгәы иалсит ацәгьара узықәшәаз, здунеи зыԥсахыз анышә иуцаҳҭап, уаҳа ҳазлаухәо ҳәа акгьы
ыҟам! – рҳәеит дара, ржыгақәагьы аҽыҩсыҩҳәа инадырсит.
Снараԥызан, ақьалахь иаазгеит. Акәукәуҳәа
дыҳә­ҳәаны аҵәыуара иалагахьаз асаби даашьҭыхны
аԥ­ҳәыс бырг дналысҭеит.
– Аа, нан, нан, аригьы инхо иакәӡам! – дааӷьаҵәы­
ӷьаҵәит лара, нас длыжьжьарц, длыршәыкьарц,
дыл­гәыдыҳәҳәала дҟьо длыма адәы даақәлеит. Ахацәа ақьала иныҩналан, аԥсцәа дырҽеит.
Сыхҭарԥа нкаршәны cгәы сҭасуа снархагылеит.
Исҵәыуон урҭ сара сыхьӡ ала, сани, саби, саҳәшьцәеи, сашьеи рыхьӡала. Иахьиз, иахьааӡаз уажәы
еи­ҭым­хаз Аублаатәыла ахьӡала...
Амра ҵлак ашәара илеиуа ианалага, анаара аҩхаԥаларахь инаагеит аԥсцәа. Урҭ рыжра ҳшаҿыз,
асаби хлаҳәадагьы иԥсы ааихыҵит, иани иаби
дрышьҭамлар имуит. Уигьы днаган уа днарываҳ­
ҵеит.
– Дад Заурҟан, шьҭарнахыс ари ухазыршҭша цәгьара узыҟамлааит, ҳаҟазаргьы ҳабаухәарҭоу, уажә­­
шьҭа ҳцоит! Ҳаԥсы шҭоугьы, ари анышә иаҳҭаз
раҵкыс ҳрыцҳауп, ари азҩаҿкы изацәцо ҳакәӡам,
ҳанԥслак ҳазжуа дҟамлакәа, алеи абгеи рзы адәы
ҳақәхозар акәхап! – рҳәан, Анцәа илԥха роуратә,
еикәанҵәаз ҭаацәак иахьынӡалшоз ирԥшӡаны, иҩагыланы ицеит.
Ҿыц еимаҳаԥсаз анышәынҭрақәа саарыдхалт
сара. Исыӡбеит, Аублаатәыла ҳаныҟаз ҳабацәа аԥсы
даныржлак ауха ишыҟарҵало еиԥш, џьара гыгшәыгк рымԥынҟа иқәымларц амца рыдеиқәҵаланы
исҷаԥшьарц. Ианааилалашьца, агәгәаҳәа амца неи­
қәҵаны снеины аԥсцәа ахьжыз рханы снатәеит. Рацәак мырҵыкәа амзагьы ҩагылеит, ажәҩан цеицеи
аҵаҟа ахыз хҭәалазшәа еишьылҟаҟараӡа ааԥынтәи
анаҟә иаҵәахуан амшын. Адгьыл аҵахьтә иаауазшәа иҭахәаҽын ацәқәырԥақәа ирхыҩуаз агәрым­
бжьы. Егьирахьҟа, угәы ааԥнаҵәартә, иахьабалак
ҭынчран, саԥхьа ихырқәақәон, изыргылах сеидру,
аҵыхәтәаны саҳәшьеи сымаҳәи амармалташь хан
иааҩырхуаз, егьзыҩнанҵәаз аԥсыӡкцәа рқьалажә.
Ариабжьарак ӷәӷәала сымгәаҟхьази, сахьынатәаз,
сылацәа нҭааит. Ԥхыӡла сабду, ар ишьҭазшәа,
дыцца­­кы­ццакуа даасыдгылахит, уи иԥсы анҭазгьы
дсымбацызт, аха саб иҳәамҭақәа рыла уи шиакәыз
здырхит, ихахәгьы, ижакьагьы, имаҭәа ишәугьы
ҿыц иауз асы еиԥш иҟәашккараӡа иҟахуп, ирҟасҟасо
қәаб еиқәаҵәа дук азна аӡы икыхуп. «Ҳаи, Заурҟан,
ус суқәгәыӷуамызт, жәлары зегьы еибарҵысны
иахьдәықәлаз уара урышьҭамлакәа ара ушԥатәоу!»
гәыбӷан ҳәа насиҭахит. «Иҟалазеи, цәгьарас?» ҳәа
сиазҵаахит сара. «Улашәхама, амца ҳажәлан ҳахь185

былуа умбаӡои, абааԥсы?» Инапы ахьирхаз снаԥшызар, ари ахьыҟало Аублаатәыла акәхуп, ҳашьха
ӡышқәа рхы иаркны рҵыхәанӡа агәгәаҳәа амцаԥшь
рыцралан абылра иаҿыхуп. Иблаҟыблаҵәуа амцабз
дуӡӡақәа убриаҟара рҽеиҵҳәан ҵәҩанҵәыҟа ихалоит, ажәҩан аҭакар азымчҳазт, аҿеҩсеҩҳәа ишьшьаны, аԥҽыхақәа алҩырны амца иалаҳахуеит, ӷбакы-­
ӷбакы иаҟароу ацыԥхьқәа хәыҵырдыдуа. «Иҟалазеи,
ари зыхҟьазеи?» ҳәа снаиазҵаахит аҭаҳмада. «Анцәа ҳаицәымыӷхеит! Ари адгьыл ҳақәҵран ҳаҟазар
акәхап. Иаха иҟьаҟьаӡа иаашаанӡа абамба сы иауа-иауа мацара, ҳашьхақәа, гәаҩеи ԥсҭеи узгәамҭо
ихырҩаԥшьааны иаалгеит. Нас, иахьаанагаз сеидру,
абамба иналашәеит кәицк жжаӡа, уиакәхеит, агәырқьҳәа амца еибакит. Заурҟан, уеиха, абааԥсы! Ҳашьхақәа анблы, ҳаргьы ҳаблит!» – дӷьаҵәыӷьаҵәуан аҭаҳмада. Ақәаб ду иикыз ааимҵԥааны, амца
арцәара сдәықәлоит ҳә саныҩаҭрыс, сцәырҳаны
сыԥхыӡ саалҵит. Сцәамхьаны сыҟамзи, зназыҳәа
сахьыҟаз сзымдырит, аха ҿыц иԥҟаз аҳаҭгәынқәа
санаары­хәаԥш, сшьара саақәлеит. Амза санҩаҵаԥш,
агәы ихыҵхьан. Ла ҟьалак, изтәу здырхуада, снаҩсшәа итәаны исыхәаԥшуан. «Ҭиҭ, уаапкааит, ара
иуҭахузеи?» ҳәа саннаҵаҟьа, инаскьаны, ашьҭахь
нышьҭакны, аҟуура иналагеит. Уа исыршәан, уа инеит, уаҟа исыршәан, анаҟа инеит, егьазундазгьы уи
ашҭа исзы­қәымцеит, абжьы ҭаҟыҟы, амла инҵәозар
акәхарын, иҟууан... иҟууан...
«Издыруада, ари ақьалажә зыргылаз аԥсыӡкцәа
иртәызҭгьы уи ала? Ус анакәха, иара аԥшәы­моуп,
сара соуп асас, арахь иара ахьырааӡаз амӡырха иҭысцарц саҿыхуп», – саахәыцит сара.
Ҭаацәарак анышә раҭареи, аухатәи сыԥхыӡ бааԥси, ала ҟьала аҟубжьи еилаҩынт-еилахынҳәуа
сыхшыҩ дыркшон. «Рыԥсы ҭоугьы сеидру инсыжьыз!» – уи сыцрыхон хазы. Адунеи ду ахьынӡеи186

барку сара сеиԥш рыцҳа дыҟамзар ҟаларын убасҟан,
сгәазҭагәышьодаз акәымзар!
Сдәықәлеит аҩныҟа, мап, аҩны сызҭахда, сдәы­
қәлеит инсыжьыз сҭаацәа рышҟа, ашьхақәа иры­ц­
ралаз амца сырцәар сҭахызшәа сыццакны.

«...АЛЛАҲ ИДА, НЦӘА ДЫҞАМ…»
Ҳмаӷазақәа ахьықәгылаз адәы санаақәгыла, ам­
ҳаџьыр еилаҵәаҵәан ишеилагылаз збеит. Иагхазгьы хьышәшәаԥышәшәа уахь анеира иаҿын.
– Иҟоузеи иахьа ара? – сиазҵааит сназдгылаз
ҭаҳ­мадак.
– Самсун ақалақьгьы, иара акәшамыкәшагьы
знапаҵаҟа иҟоу авали* Омер-ԥашьа дааиран дыҟоуп, амҳаџьыр драцәажәарц! – иҳәан, иҿынеихеит,
илабашьа иҵарсуа. Саргьы снаишьҭалт.
Ус ажәлар ҳнарылагылт. Ҳара ӷбак еицҭнагаз ҳадагьы, исзымдыруа егьырҭ ашьхарыуаа иреиуоугьы маҷҩымызт, ргәы ԥыжәжәо ицәажәоит, зычҳара хыҵызгьы џьоук аӷьуеит, ицәҳауеит, рыблақәа
амцабз хәыҵҟьоит, еиқәаҵәа маҭәала еилаҳәоу
аҳәса быргцәакгьы ахацәа ирывагылоуп, уажәы-­
уажәы иқәыԥсычҳауеит. Лаԥшыла сеимдо ажәлар
сышрылаз, саб Ҳамырза снаихьыԥшит, илабашьа
иҽанҵашәа дгылан. Уи сара заа сгәеиҭахьазаарын,
илаԥш кыраамҭа иаасыдхалеит. «Иҟалаз схы-сҿы
ианибаалома, анаџьалбеит!» – аасгәахәит. Иара уаҳа
иҭыԥгьы дахымҵысит, днаҳәын, иварахь игылаз
хаҵак иацәажәара дналагеит. Ус сашьа Мата даасыд­
ххылеит.
– Уа, Анцәа иџьшьоуп, уеибганы уахьызбаз, Заур­
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Иалкаау. Аҩбатәи атом: аҭоурыхтә роман «Ацынҵәарах» - 11