Latin

Иалкаау. Аҩбатәи атом: аҭоурыхтә роман «Ацынҵәарах» - 07

Süzlärneñ gomumi sanı 3401
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2385
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
– Уи макьана еимакуп!
– Дара еимаркуа зхәарҭагәышьоузеи, арахь аам­ҭа
иаӡбахьеит, – даацәажәеит саб, – ҳахәԥҳа диаш­оуп,
амшын ахылара ада, уажәшьҭа уаҳа царҭа ҳамам,
дад! Ус ҳалахь ианызар акәхарын, угәы каумыжьын,
Анцәа ииулак зегь бзиоуп, ԥыҭрак уааԥшы, аиҳабыра ангылалак, ирӡбуа усгьы иуаҳап. Сара сыццак­
уеит, аҳкәажә дсыԥхьоит, урҭ ацаразы аҽырхиара
иалагахьеит. Амала, ҳашьцәа ԥыҭҩык амҳаџьырра
рхахьы ирзаагом, рыҽдыруадаҩыр ҳәа сшәоит, аха
жәлары зегь дәықәлозар, урҭгьы рхы иазхәыцып,
иамуӡар, ҳахәԥҳа драцәажәап!
Абри ашьҭахь саб ажәлар дҩарылҵын, амҩахәасҭа
днанылеит. Сгачамкны сгылан. Саб заҟа изымариан
далацәажәазеи иахьак аизараҿы еимаркуаз, еиҿаркуаз, аха ҵыхәаԥҵәала ирзымыӡбаз аус. Ҳажәлантә
рымада имамкәангьы иара ихала хьаҳәрада ишԥеиӡбеи амшын ахылара? Насгьы, аҳкәажә – аҳкәажә
лакәын, аха жәлары зегьы ззыԥшыз аизара ныжьны
дышԥацеи уахь?
Абас, саб ихымҩаԥгашьа иахысҳәаара сзымдыруа
ашышгәара сшадгылаз, рацәак мырҵыкәа, аиҳабыра еицырхашьшьы, Ҳаџьы Кьарантыхә драԥгыланы,
ауада иаадәылҵын, абарҵа иааҵагылеит.
Уи гәазҭаз ажәларгьы уахь инеизыҵәеит.
– Ажәлар, шәхаҵкы! – ҽааиҭит аублаақәа ҳԥыза,
ишсаҳац еиԥш ибжьы ҵәыҵәӡа ианаасаҳа – «Аиба­
шьрахь ҩаԥхьа дҳаԥгылозаап, рыцҳа!» – аасгәахәит
сара. Макьанагьы аибашьрахь сгәы сыхауан. – Уахатәи
аҵх агәы анеиҩнашо инаркны, ладагьы-ҩадагьы аибашьра аҵыхәа ԥҵәоит. Ҳаӷа ҳара ҳаҵкыс даиааизаргьы, ҳадгьыл мацара имазааит, ҳара дегьызмаха
ҳаҽиаҳҭарым! Аҭырқә сулҭан, ҳазҭашәаз аҟымҟыра
гәаҭаны, ишьамдгьыл аҿы анхарҭа замана ҳзалихит, аӷбақәагьы ҳзааишьҭит, амшын ҳхылоит... Абас
еимгеимцарак аабаанӡа, аамҭала ҳадгьыл нҳажь­уеит...
Уашьҭан зны ҳхынҳәышт, асулҭан ири ҳареи ҳаилагыланы, ҳаԥсадгьыл ахы иақәиҭаҳтәырц! Амала, уажәы
ақәыџьма зласыз ауаса реиԥш акәымкәа, зегь ҿык ҳаицҭацәажәаны, ҳшызынтәыку амсылман дгьыл ԥшьахь
ҳхы ҳархоит! Аамсҭцәа ирхьыԥшу анхацәеи дареи
усгьы инибажьрым! Уаҵәы ашьыбжьон ҳшыжәлару зегьы ҳаизаны, злыԥха ҳаура Быҭха ҳамҵаныҳәоит, ҳалҭагылангьы ҭоуба аауеит, дшәизааит наунагӡа
жәлары зегьы ирыцрыҵны даҽаџьара зхы зырхаз!..
Алабҟьацәа шәааццакны шәҽи-шәкәадыри неи­
қәышәҵа, хыла-ҵыхәала еимыжәда Аублаатәыла,
жәла­ры зегьы ирылашәҳәа мҳаџьырра ҳашдәықәло!
Хазы иалхны аҳәҳәацәа дәықәышәҵа: Далҟа, Ҵабалҟа, Ԥсҳәыҟа, Ахҷыԥсыҟа, Саӡныҟа, урҭи ҳареи
иахьа уажәраанӡа ҳацәгьеи ҳабзиеи еилан, ҳнибажьрым, ҳаицдәықәлап ҳахьцо!.. Быҭха ҳанаҵаныҳәалак ашь­ҭахь, ԥшыха ҟамҵакәа, аӷбақәа рҭалара
ҳалагоит. Идәықәлаша, дахьдәықәлаша зықьрыхцәа
шәҩырыхцәа ирарҳәап, шәҩырыхцәа жәаҩырыхцәа
ирарҳәап!..
Аԥсра иаҳа сазыԥшын акәымзар, абас хаҳәырҵәиа Ҳаџьы Кьарантыхә иқәгьежьра сақәгәыӷуамызт. Дабаҟоу, мшәан, абираҟ еиԥш аублаа жәлар
ҳаԥхьагыла, акыршықәса хьыӡла-ԥшала аибашьра
ҳадзыԥхьалоз, ахаҵа-ихаҵа, аӷа иаԥхьа ианакәзаалак зшьамхы азмырсыцыз? Уи сара сзы адау сахьа
иман, ддауаԥшьын, уажәы ацәажәара иаҿу иаа­
бац уаҩасак иоуп, аӷа иахь изқәа рханы абналара
ауп дызлацәажәогьы!.. Дабаҟоу ахьшь еиԥш иаҳхагьежьуаз, ианшәарҭахалак зыхьӡ ҳәаны ҿаҳҭуаз
ҳԥыза хьӡырхәага?
Абас, аԥшатлакә иацҟьаз аԥсҭҳәа ԥжәахақәа реиԥш схәыцрақәа цҟьашәҟьа реидкылара сылымшо,
сахьыҟоугьы цқьа исзымдыруа сышгылаз, аӡә днасыгәҭасны днасаҩсит, ҟыт рыхәлымшәо иҳашҳатәараха игылаз ауаа рыжәпара амшын еиԥш еимгәҳәо,
абарҵахь аиҳабыра ахьгылаз ахь ихы рханы днеи­
уан уи...
Санихәаԥш, уажәы дызбазма, дыздырит: уи ауб­
лаақәа аурыс Афанас ҳәа изышьҭаз иакәын. Ҵабыргыҵәҟьан уи доурысын, зны иабџьар кны ҳара иҳаибашьуаз солдаҭын, аха ихатәгәаԥхарала ҳара ҳахь
диасит, аублаа ҭыԥҳа дааигеит, ҳбызшәа иҵеит, ҳқьабзқәа шьҭихит. Шықәса ҩажәа раахыс дҳаланхон,
ҳаҭыр иқәын, ауаҩ иа­ша, агәыҭбаа ҳәа дрыԥхьаӡон.
Ажәлар даарылсын, Ҳаџьы Кьарантыхә иаԥхьа
данаагыла, иуасцәа хылԥа ааихихын, ларҟәы диеиеихырхәеит.
– Иҟалозар, суҳәоит ажәазаҵәык азин суҭарц! –
ҿааи­ҭит иара.
Ҳаџьы Кьарантыхә ҿимҭит.
Нас ажәытә солдаҭ уаҳа дымԥшыкәа, ажәлар рахь
дхьаҳәны даагылан, ибжьы ааиҵихит, ахьхьаҳәа ауб­
лаа бызшәала. Уажәы дызбо џьысшьоит, аукы, аԥшькы, ирҳәы-рҳәыз ибарфын жакьа ашлара аахыҩ­
лахьан.
– Динлагьы шьалагьы, шәара ишәабашьуа ауры­
сқәа ирылҵыз соуп сара... Убри аҟнытә, сара ишәа­
сҳәо агәра шәымгаргьы ҟалоит. Аха ижәдыруазааит,
хаҵара згым аублаа жәлар, уи аинрал Геиман, даазыдгыло зегь былуа, даазықәшәо зегьы дырмеигӡауа иаауа, абра дшаакылслак, сара соуп зегь раԥхьаӡа
абарҭ ажәытә ҵлақәа руак аҿы икәалкәало икнеиҳауа. Избан акәзар, шәара шәеиԥшҵәҟьа аурыс
ҳәынҭқар шьаарҵәыра саргьы дсаӷоуп, ир сырцәыбналеит, иаӷацәа срыуахеит. Шәаҳәшьа сыҩны дыҩнагылоуп, шәжьы иалҵызгьы ҩыџьа-хҩы ахацәарԥар
ҳаҩны иҟоуп. Дгьыли-жәҩани ныхеи-нцәеи сыманы сшәыҳәоит, ццакырак шәылашәымҵарц! Наҟ
ишәҟәыблаазааит ахҵәара! Излажәгәаӷьуазеи, уара,
абааԥсы, абри еиԥш атәыла ссир, зеиԥш уаҳа адунеи аҿы иҟаӡам ашьамдгьыл ааныжьра? Жәытәнатә
аахысгьы шәабацәа рабацәа гәышԥыла ишәзеиқәдырхаз, урҭ рыбаҩқәа згәыҵаҳәҳәаны измоу, иахьа
уажәраанӡагьы аҽырӡыса ашьарҩаш зыз­кашәҭәахьоу
шәыԥсадгьыл еиқәқьаԥҭажәха иншәыжьырц аума
шәгәы иҭоу? Ҵоуп, шәара ишәыздыруам араҟа
ишәԥеиԥшхаран иҟоу, аха иара убасҵәҟьа ишәыздыруам шәара, уа шәахьнеиуа­гьы ишәзыԥшу. Ара, иага­
шәыхьыргьы, шәыдгьыл аҟны шәыҟами! Аурысқәа
зегь шәара ишәаӷоу џьышәымшьан. Аамҭақәа асӡа
ицарым, аҵх лашьцарагьы мышлашарак азыԥшуп!
Шәнапқәа аларԥсны ишәкы шәыԥсадгьыл, аҳаҳаи,
шәацрымҵын, зыԥсы ҭахогьы аамҭак ихьӡап!..
– Иазхоуп уажәшьҭа, иазхоуп! – ицәажәоз днаи­қә­
ҟааит Ҳаџьы Кьарантыхә.
– Агьааур! – неиҿыҵҟьеит Саҳаҭқьери, иҭаҷкәым­
қәа раҵәаны еиҿакшо дахьгылаз.
– Иага умҳәан, доурысми, иара итәахьы дахоит,­ асолдаҭ ԥса ҳахеишьырц ауп игәы иҭоу! – дна­
ҵаҳәҳәан ҿааиҭит ажәлар реилачырахьынтәи да­
ҽаӡәы.
– Ееҳ, анаџьалбеит, абри еиԥш ахырзаман иалам­
ԥ­шыкәа здунеи зыԥсахыз ҳабацәа ирыбаргәузеи?
– лоунытә даақәыԥсычҳаит сҩадахьшәа алабашьа
зҽа­н­ҵаны игылаз аҭаҳмада хынҷыгәыгә.
– Аҭәа шәаах, уара, аҭәа! – ҷкәынцәақәак инары­
диҵеит Ҳаџьы Кьарантыхә, алаапк еиԥш дықә­гье­­­
жьуа дахьгылаз. Урҭ неибарыҩны, аиҳабыра иалахәыз, рыҽқәа ахьҭарклоз аҽҭра абарҵа иҵажьыз
аҭәаӷыӷк ишыҩарзышьҭхуаз иргәыдыҳәҳәала аус­
ҳәарҭа иаахалан, ауадақәа инарыҩналан, иахьа­
балак, аҭӡыварақәа, акәакьҭақәа чаҟәа-чаҟәа ины­ҩ­
на­рԥсеит. Лагьанла агаз ырҟасҟасо икны рышьҭахь
иааиуаз арԥыс, аҽыр-ҽырҳәа инақә­ҭәа-нақәҭәаны
дна­­хысит.
Ақәгьежьаара иаҿыз Ҳаџьы Кьарантыхә днеи­
кәшаҟьан, аҵәыџьмца наларшәуа иҿынеихеит. Дук
мырҵыкәа, ижәпаҳаҳараз алҩа еилахәашьра иҩа­
лҟьеит амцабзқәа, нас иблаҟы-блаҵәо аҭӡывара ин­
кы­­дыззалеит.
Ажәлар ираҳаз иаргачамкны, ирҳәара рҿамшәауа
ишгылаз, иаалырҟьан Ҳаџьы Кьарантыхә иҟаи­ҵаз
зынӡа ирзымбатәбарахан, аилагьежьра, аилахынҳәра
иналагеит. Анаҟа, араҟа ихәыҵҟьон абыжьқәа:
– Ари аҩны иамашәкузеи, абааԥсы?
– Нас, уара иззынужьырц угәы иҭада?
– Ҳусқәа блит аублаақәа, уи ауп измааноу!
– О, Аллаҳ, ҳрыцҳашьа!
– Ҳхала ҳхы ҭаҳархеит ҳәоума иуҳәо?
– Абраҟа ҳаршьыр хараӡа еиӷьуп, амшын ҳхыӡлар
аҵкыс!
– Уиаҟара ухаҵазар, нас ара узгылоузеи, уабџьар
кны уиԥымлои аинрал иаауа?
Ус абри абжьы еилаԥса иаалҩит иҵарыхәҵәаӡа,
зегь ирылкьыз бжьык:
– Ҳнапалаҵәҟьа иааблырц аума, нас, ҳхатә ҩын­
қәа­гьы?
Ахәылбыҽха ааилашәшәымҭаз, ажәҩан ҵызблаауаз амцабз гәазҭаз ааигәасигәa инхоз ауаа рлақәа,
ахухуҳәа ашра ишаҿыз, иныхҵаӡаны аибарҟуура
иналагеит. Урҭ инрыцлеит, иналк-ҩалкны, ажәқәа
рыхәаабжьқәа.
Ҳаџьы Кьарантыхә, иара ихаҭагьы амцабз ицрасыр ҳәа дшәазшәа, абарҵа дналбааҟьан, аҽҭрахьы
иҿынеихеит, аиҳабыра иалахәызгьы дасу рхы ахь­
хаз еиԥхьытта инеиԥырҵит. Иҽеиқәа ҭуӷан ыр­
ԥаџь­ԥаџьуа иаԥхьа ишгыламыз аниба, дынхьа­
ԥш-­аахьаԥшит, сара ишькылкҩы сакәхарын ииԥшаауаз, аха сара аилаҩынтра иаҿыз снарылҵшәа,
ашышгәapa сҽынахшьны амца зыцраз ҳусҳәарҭа
сазыԥшн. Cгәы цагәхьан, баша бардк былуазшәа
акәын сшахәаԥшуаз. Ҳаџьы Кьарантыхә иҽыжәҵара
сахьымнеиз акәым, иара ихаҭагьы уаҳа дыҟа­мызт­
сара сзы. Даҽаџьоукы дҽыжәырҵазар акәхап, уи
дышзахәоз ҽырххыла, имацара заҵәык аџьар днарылҵны аҳҭныҟа ддәықәлеит, амцабз ишьҭацеиуа.
Аублаақәа русҳәарҭа абылра иаҿын. Амцабз ахыбра аҽагәылҳәаны, алашьцара зхылахьаз ажәҩан
иаҵасуан, ацыԥхьқәа жжа-жжаӡа иахьабалак икар­
ддуа.
Амцашыра зыдцеилоз ажәлар, шьҭахьҟа маҷк
инеи­­зыҵәеит акәымзар, макьана еилшәара рымамызт, иԥшын, аҵыхәтәантәи рыԥсадгьыл аԥхара
ргәыҵаҳәҳәаны амшын ихыларц рҭахызшәа. Сгылан сара сышгылац, ашышгәара сҽадҵаны, схы ҭууа.
Ҵа змам тыша дуӡӡак сылҭаҳан, искуа, исышьҭуа ак
сымаӡамкәа скаууа алеира саҿызшәа збон, сыла­
ԥш ихгылан амцабз зҿалашоз агәыҭҟьара бааԥс
еи­цанакыз ҵҩа змамыз ауаа рхаҿқәа: иӡыӡымкуаз аблақәа, лассы-лассы иаатуаз аҿырҟьарақәа,
иҵыс-ҵысуаз ажакьақәа...
Ус, аӡәы иҟамчхәы сыжәҩахыр инадирӷәӷәалеит,
аҭҳарцәҳәа схәыцра саалҵны санаахьаҳә, ҳахәԥҳа
Алоу-иԥа Шьардын, игәыжь лаҟә дақәтәаны дгылан.
– Уҽыжәл, уҽыжәл! Унасышьҭалан аҳҭныҟа унеи,
уаасыцхраа, маҷк сеилахоуп! Уажәшьҭагьы дузеилымкааи, ухы гаӡарыла изыхҭнуҵоз уаҳ Ҳаџьы Кьарантыхә дзеиԥшроу! Ҳа-ҳа-ҳа! – игәарԥханы дааччан, игәыжь даасны иҿынеихеит.
О, анаџьалбеит, изакә гәузеи имоу! Излаилшазеи
абри еиԥш аамҭа хырзаман ҳанҭагылоу аҟырҟырҳәа
игәарԥханы аччара! – аасгәахәит сара, ԥсым-бзам
сахьгылаз. Ҳаџьы Карантыхә сара сзы дыҟамызт
уажәшьҭа, аха Алоу-иԥа Шьардынгьы азҩа еиԥш даасцәымыӷхеит иаразнак.

... ҲНЫШӘНАПҚӘА ШЬҬЫХНЫ...
Аҳәынҭқар иеинралцәа ажәылара ааныркылеит, Ҭырқәтәылаҟа ам­шын ахылара шалаҳхыз агәра
анырга.
Аҭырқәцәагьы адырра ҳарҭеит ҩаԥхьа аӷба ҿыц­
қәа шаҳзаарышьҭуаз ала, уажәшьҭа иаанхаз ахҵәара акәын, аха уи мышкы-ҩымш уаҩы изалагӡомызт, мчыбжьыла аамҭа аҭаххеит. Уи иаҳагьы еицәан,
избанда, аԥсрада мҩа змам, иԥсы ықәханы дыҟазар
аҵкыс, иара уахык далгар еиӷьӡами.
Аублаатәыла ҭӡы иҭаз раӡәаӡәа адгаланы, ԥшьашак аҽны ҳаизеит Быҭха амҵан. Ашьыбжь агәазы, хәыц еиқәаҵәа зламыз аџьмашьтәақәа шьны,
агәи-агәаҵәеи, алҩа рхылзз, арасаҵәы иахаҵаны,
шкәакәа маҭәала еилаҳәаз ҳныхаԥааҩ Соулаҳ иаа­
нкыланы, ҳаԥхьа дааины даагылеит. Ҳара зегьы
агәырқьҳәа ҳнышьамхнышлан, ҳныха ду амҵаны­
ҳәара ҳналагеит.
Абжьааԥнеиԥш акәымкәа, ибжьы иаҳагьы игәыр­ԥшаагаха, илаӷырӡ иҿашы, гәҭыӷьӷьала дны­ҳәон
ҳныха­ԥааҩ. Иҟалап ҳныха мацара акәмызҭгьы уи
дызҵаныҳәоз, зегь ҳшыҟаз акәын дшыҟаз иаргьы,
– ан лыхшара данлымҟәыҵыржәаауа еиԥш, ҳазԥыр­
ҵуаз ҳадгьыл гәакьа дахьҵәыуон, игәы иҭыхон,
дарҭынчуамызт еилкаашьа змамыз уаҵәтәи амшгьы...
– Ҳазқәыло мҩа хьанҭоуп, улԥха-угәыԥха ҳагумыжьын, ҳашрыцҳахаз гәаҭ, уа, шьарда зымчу ҳныха ду! – иҳәан, даалгеит иныҳәаԥхьыӡ.
– Амин! Аллаҳ иуциҳәааит! Амин! – ааилдыргеит
ишьамхнышлаз.
Нас аӡәаӡәала, ҩыџьа-ҩыџьала, хҩы-хҩыла зҳәаз
еиԥш, ҳнеины ҳныха ҳнамҵагыланы ҭоуба аауит,
амшын ахылара мап ацәызкыз дызусҭзаалакгьы
нау­нагӡа шәиԥхьыӡ игымзарц. Ихаҭа идагьы ихшара, идаракәац ахьынӡанаӡааӡо днырҵәо-дныхуа
ҳны­ха ду ишьҭазарц.
Ҳныхахә ҳәа иаагаз ачыс лаҳамҵаҵаны, ҳалабжыш иадкыланы ианаҳфа ашьҭахь, Соулаҳ даагыланы аҳәара ҟаиҵеит:
– Ҳшызынтәыку ҳадгьыл гәакьа ҳақәҵны ҳахьазымдыруа атәыла ҳазцозар, ҳазҵаныҳәо ныха ҳама­
ӡамкәан ҳазхәарҭоузеи? Ҵаныҳәарада ҳныха, алужә
еиԥш араҟа икҿаҳажьыргьы ҵасым. Ажәлар шәха­
ҵкы, азин ҟашәҵозар, идәықәызгаларц сҭахуп Быҭха ду аҟәых, амҩангьы алԥха ҳагхарым, ҳахьнеиуагьы иаҳхылаԥшлап!..
Ажәлар, зназыҳәа, злыԥха ҳаура алакьысра шԥа­
ҟалои ҳәа ирцәымыӷхеит, аха нас, цқьа ианазхәыц,
иақә­шаҳаҭхеит.
Шәышықәса ирҭысхьаз, ҳаҭыр зқәыз хҩык аҭаҳмадцәа, ҳныхаԥааҩ Соулаҳ раԥхьа днаргыланы,
ахаан уаҩ инапы ахьымнеицыз Быҭха аҭра иҭырхит. Уи – ашьхауарба акәын еиҳарак изеиԥшыз,
иара иаҟаран, ашьанҵашәыгәра иалхын, аблақәа
ҭыџьџьаауа ахьы ҭарҭәан, аци, амҵәыжәҩақәеи,
ашьапхыци аразныш рхьыршан. Уи Быҭха «Аиҳабы»
акәын, мышкызны, зеиԥш ҟамло акгьы ыҟам, ахын­
ҳәра ҳақәшәаргьы рҳәан, ишьҭырымхит, ины­ҳәаныԥхьаны аҭра инҭадыртәеит. Иара иавагылан, зегь
рыла иара еиԥшҵәҟьаз, аха ҳәыҳәк иаҟараз иара
аҟәых – «Аиҵбы», убри аашьҭырхын, ацәашьаршь
акәыршаны, иаразы мацара иҟаҵаз асахҭан қьаса
инҭарҵеит.
Ҳандәықәлоз аҽны Соулаҳ имаҟа инадҳәаланы
зегь раԥхьа днагылеит. Амҩа ҳахьынӡақәызгьы,
ныр­цәҟа ҳарны агаҿа ҳангәаҟло ҳанықәызгьы, уинахыс иага ҟымҟыра ҳҭашәаргьы, иахьабалак ҳныха ду аҟәых ҳацын, хаиднакылон, ҳгәы-ҳшьамхы
арӷәӷәон. Ҵоуп, аҵыхәтәаны, аус бааԥс ахылҿ­иааит
уи ҳныха, иҳаиӷьыз, абаа ду еиԥш ҳзықәқәыӷуаз
ҳҵеи лаша дақәӡит, иара ахаҭагьы ҳцәыӡит, аха уи
уажәы сныбжьаԥалан сзалацәажәом, уашьҭан зны,
исхамшҭуазар, инеиҵыхны иуасҳәап.
***
Уи ахәылԥаз абра иҿахиҵәеит Заурҟан иажәа,
уаҳа даҽак ациҵар иҭахымхеит. Адырҩаҽны шьы­
жьымҭангьы лассамҭа иажәа химыртлеит.
Аҵла амҵан ишьҭаз асаҟәа наҟ-ааҟ ишьапқәа
ахшьны днықәтәан, ашьыжь Бирам изааигаз аҭаҭын
димаҭ ихы адырԥсыланы аххра даҿын. Ус акәын
есқьынагьы, ацигар иаманшәалахартә ирыгәӡаларын, нас ӷәыцәмаҟьала амра ицәҵаны ирҩаларын,
иара инапала акәын ҳәа, аӡә ииххуаз игәаԥхомызт.
Абри даҿнаҵы, насҭха ашәшьыраҿы схы сана­
жьны сахьтәаз, исгәаласыршәон, иаха аҭаҳмада зыӡ­
бахә сеиҳәоз «шьарда зымчу!» Быҭхеи, уи иашьа­
шәалаз егьырҭ ашьхарыуаа ирымаз аныхақәа рзы
сзыԥхьахьази, ма исаҳахьаз ажәабжьқәеи. Урҭ еидыскылон, схы иааҭашәогьы сқьаад инанысҵон.
Ажәа «Быҭха» иахьа иаҳнарбоит жәларак зҵаныҳәоз анцәахәы, нас уи ахьтәаз, иҭамбаӡо аӡыхь
хымкых азааигәа, ахәы ԥшӡа – ацқьаҭыԥ. Аҭаҳмада
излеиҳәо ала, аублаақәа рҿы Быҭха анцәахәы ыҟан
ҩбаны: «Аиҳаби» «Аиҵби», ԥшралаашьха уарба еиԥшуп уҳәаратәы.
Иаҳнарбозеи, ажәа «Быҭха» аетимологиа? Лингвистикала иаҳшар ауама Быҭха? Иҳарҳәозеи, хазы-хазы
ацырақәа: «Бы»-«ҭха», мамзаргьы «Бы»-«ҭҳа»? Издыруада, аҩбатәи ахәҭа «ҭҳа» иаанагозар аедыгьатәи
«ҭҳа» – «анцәа», усҟан иҳанаҳәозеи актәи ахәҭа «Бы»?
Ажәа «Быҭха» аиҿыршәшәараз аҭаҳмада зҵаа­
рақәак наисҭар сҭаххеит зназы, аха сҽаласымгалеит, ус сныҟәаӡаргьы, исыхәашаз акгьы шысмаҳа­
уаз гәҩарас исыман.
Аԥсуаагьы ирыман уи еиԥш ажәытәӡатәи анцәа­
хәқәа, абар, урҭ ахьтәаз ацқьа ҭыԥқәа рыхьӡ: Лӡаа,
Лыхны, Дыдрыԥшь, Елыр, Инал-Ҟәыба, Қьач, Лашькьындар уҳәа убас иҵегьгьы. Иара анцәахәы ахаҭа
аԥсы­шәала иахьӡуп «аныха». Бызшәадырҩцәак аԥсуа ажәа «аныха» ршоит ҩбаны: аны-ха, «ан-хы»
– «анцәа-хы», иаҿырԥшны ажәа «ан-цәа», ан-«ан»,
цәа – арацәа хыԥхьаӡара узырбо асуффикс, аныҳәара «ан азы аҳәара».
Ишԥаҟалеи абас, ажәа «аныха» иаанагозар «анцәа-хы», ари ақьырсианра иарҿиаз акы акәхоит,
арахь ҵакыла, иара ажәытәӡатәи анцәарацәаратә
дин­­хаҵара ҳнарбозар?
Ҳазлахәыцуала, аԥсуа ажәа «аныха», ақьырсианратә динхаҵара афункциақәагьы шьҭнахит. Иахьа
макьана излаадыруала, ажәытәӡа уи анцәахәы сахьала «анцәа-хы» излеиԥшу ҳәа акгьы ыҟам. Ирҳәоит,
зны ахьшьыцба, зны абшьтәа ахыбаҩ еиԥшызшәа,
даҽазныхгьы еилкаам ԥстәык асахьа амазшәа.
Афактқәа изларҳәо ала, ҳара ҳазну аера IV ашәы­
шықәса инаркны, Аԥсны ақьырсианра алазыр­
ҵәоз Византиатәи амиссионерцәа, идырны рхы
иадырхәеит ажәытәӡатәи анцәарацәатә динхаҵа122

ра иатәыз ацқьа ҭыԥқәа. Аусқәа убас еиҿкаан, аҭы­
ԥантәи атәыла анапхгаҩцәа, абарҭ аҭыԥқәа рҿы
ақьырсиантә уахәамақәа дмыргылар амуа, иаҳҳәап:
Лӡаа, Лыхны, Елыр. Урҭ ауахәамақәа рҿы «аныха»
иаша­ҵәҟьан иаҳнарбоит «анцәахы».
Иара убри аамҭазгьы, Аԥсны кырџьара ацқьа ҭыԥ­­
қәа анцәарацәатә динхаҵара ишатәыз мацара иаа­
н­хеит, ажәа аныхагьы иҭнахуа асахьа зынӡак «анцәахы» еиԥшӡам.
Сгәы иаанагоит, абраҟа еиԥш, аублаа Быҭхагьы,
ажәытәӡатәи анцәарацәатә динхаҵара ианцәахәны
ишыҟаз, ашьҭахь ақьырсианра аамҭазгьы аҽазымԥсахкәа иаанхеит ҳәа. Аха аублаақәа рыԥсҭазаараҿы
уи ажәытәӡатәи адин иацҟан ақьырсианрагьы. Заурҟан Золак излеиҳәо ала, аублаақәа зегьы еицырзеиԥшу ныҳәан иҟан амшаԥ. Абарҭ аҩдинхаҵарак
инарыцлеит ашьҭахь акранҵы амсылманрагьы. Аха
амсылманра егьырҭ уаанӡатәи адинхаҵарақәа аҵанарӡыртә аублаақәа рыҩнҵҟа иӷәӷәазар, даргьы фанатикцәаны иҟазҭгьы, рыԥсадгьыл иахымҵыр амуа
ианҭагыла, аџьаамаҿы изымнеизеи? Урҭ, ҳәсеи-­
хацәеи, жәытәӡа аахыс ишырдыруаз еиԥш, еизеит
рныхаԥшьа Быҭха амҵан. Аллаҳ дҳаракуп, аныха рааигәа иҟоуп, ирбоит, иреиӷьу хәыԥшӡак аҟны иртәаны ирымоуп. Есышықәса жәлары зегьы еизаны
знык-ҩынтә иаҵаныҳәоит. Ҭӡыцыԥхьаӡа ахәы наргоит: аҩы, аӡыс, ачашә, акәакәар. Мҩа харак иқәлозгьы, Быҭха алԥха имамкәа цашьа изыҟаҵом. Харак
здылаз, жәлары зегь ираҳартә аныха дахықәаауан,
уи ала иҽирыцқьон. Ажәакала, аублаақәа рыԥсҭазаараҿы Быҭха зламыз изакәызаалак жәлар ирзеиԥшыз
уск зымҩаԥысуамызт. Уи даман аныхаԥааҩ, «аны­ха
амаа зкыз», ауаҩытәыҩсеи аныхеи ирыбжьаҟазоз,
«хыхь иҟоу Анцәа ду» иахь еиҭазҳәоз ажәлар аныха ишазгәаку. Аныхаԥааҩ – ҳаҭыр змаз, ахацламҳәа
бзиа згымыз, абжьы еицамк зхаз уаҩызар акәын...
Аублаақәа, амсылман гәҭылса «џьанаҭ дгьыл
ахь» ицо ианалага, Быҭха «Аиҵбы» рымамкәа амҩа
изықәымлеит. Ари џьашьатәӡами, мшәа? Мап, наҟнаҟ сажәабжьҳәаҩ ссир исеиҳәаша сыздыруам,
аха макьана исаҳахьоу ала, асулҭантә Ҭырқәтәыла
агентцәа еиқәдырҽаҽаз апропаганда имҩахна­ҟьеит­
акәымзар, аублаақәа, Ҟазауҭ абираҟ иаҵагыланы
хацәынмырха еибашьыртә еиԥш, амсыл­ман дин
азы ифанатикцәаны иҟалартә еиԥш, ргәы-рыԥсаҿы
ԥашәк рҳаны ирымамызт уҳәартә ауп ишыҟоу.
Амала, исзеилкаауам акы, зқьышықәсала ирыхьчоз, ашьарҩаш зызкарҭәоз, зегь реиҳа иԥшьаз рыд­
гьыл гәакьа аныжьра рылшоит, арахь зынӡак амсыл­
манра иатәӡам Быҭха аҟәых рымамкәа «џьанаҭ
дгьыл» ахь амҩа изықәлом!..
Иҭыҭын ирҳәыз абырқьҳәа дахо Заурҟан данаасыдтәала, анҵара сааҟәыҵны снеиҿаԥшит. Аха иара
уаҳа аҿымҭра илымшозшәа, апыҟҟаҳәа иажәабжь
дналагеит. Сара скаламгьы аблокнот иқәҵәиаауа
аҽынанахеит.
***
– Ишуасҳәахьоу еиԥш, ҳахәԥҳа Алоу-иԥа Шьардын, аублаа аамсҭцәа зегь раԥхьаӡагьы Ҭырқәтәылаҟа адәықәлара иҽазикит. Уеизгьы аамсҭа нагак
ихала амшын дхылозма, ицдәықәлар акәын, ҳара
иабраа Золакаа ҳаиԥш егьырҭ ихьыԥшызгьы, нас,
џьара бзиа­рак ззиухьазгьы налаҵаны, шьардаҩы.
Аха ҳаамсҭцәа рыбжьара иҵысит аимак, уара уаз­
хәыц, дад Шәарах, ҳадгьыл гәакьа ҳшьапқәа иры­
ҵыҩрны аҵааҟәрылара ианаҿыз, «уара иуццода»,
«сара исыццода» ҳәа, иаҭахызма, нас, ахәдацәа ҵибакаара?!
Иҟалаз уи ауп, Ҳаџьы Кьарантыхә инапаҵаҟа
иҟаз ԥшьышә ҭӡы ирҷыданы, ҳара аҭаацәагьы ҳналаҵаны, даҽа ҩынҩажәижәаба ҭӡы ицдәықәларц
иҭаххеит. Уи рацәак ихаимҵозар ҟаларын ашьам­
дгьыл ҳәа Ҭырқәтәылазы ирҳәоз ажәабжьқәа. Нас­
гьы, дахьнеиуазгьы идгылашаз, ихәы-иԥхь изназгашаз рацәаҩызар цәгьазма! Хаҭала ҩынтә-хынтә
ауаа сниҵахьан Кьарантыхә. «Дзымааиуазеи сышькылкҩы имаҵурахьы? Сишьцылеит, игәрагьы згоит,
сахьцалакгьы смаҟа дадҳәалазар сҭахуп! Исыц­
дәықәлааит иҭаацәагьы иаргьы» ҳәа. Аха уи сара
схахьы исзаамгеит, ишуасҳәахьоу еиԥш, сара сзы
Ҳаџьы Кьарантыхә дыԥсхьан. Саб иакәын, – иауазеи ҳахәԥҳа ду дшыҟоу даҽаӡәы ҳиццартә! – игәы
иалыр­сны дцәажәеит.
Кьарантыхә иаԥшьигаз Шьардын ианиаҳа, ихы
ааихнахит. Ашьа зыбжьаз аиӷацәа реиԥш еишьҭалт
урҭ аҩыџьагьы анхацәа еимакны. Рҽеицәӡаны
ишаҟьо акыҭақәа инарылалт. Нхаҩык иашҭа днықәххуан Кьарантыхә: «Уҽырхиа, сара усыцдәықәлоит!»
ҳәа наиеиҳәон. Уи ашҭа дшынҭыҵлак, дишьҭахх
Шьардын даакылҟьон: «Уи иакәӡам, сара соуп узыц­
дәықәло!» – наидиҵон уи. Амалагьы, ахацәымӷхара
иҭагылаз анхацәа, изыцдәықәлара дырзымдыруа
еилагәжәажәон.
Ҽнак шьыбжьон, аҭаацәа краҳфоит ҳәа аишәа
ҳна­хатәоны, ҽеиқәа ццышәк иҵакәашо, ҳамӡырха
дааҭалт Ҳаџьы Кьарантыхә. Ахаан ҳаҩны ашә ахьҿаз
зымбацыз, ҳшымгәыӷӡоз, абас аӡәгьы дицӡамкәа
иха­лазаҵәык имҩахыҵра џьашьатәшәа ибаны, агәы­
рқ­ь­ҳәа ҳшынҭаацәаз ҳнеиԥылеит.
Саби сареи ишькыл аанаҳкылт, аха Ҳаџьы Кьарантыхә аҽыжәҵра иҽазимкит. Аҽеиқәа ԥашашон,
иқәҵәиаауан, аҟырҿҳәа аӷәра иацҳауан.
– Иацы сышькылкырҭа рибаҭомызт, сыцҽыжәларагьы еимаркуан, иахьа, ижәбоит, саӡәуп, сымацара
сҽыжәуп. Егьырҭ зегь шыҟазаалакгьы, Заурҟан, уара
иунааломызт сааныжьра! Иухашҭма иҟауҵахьаз
аҭоуба: «Саҳ дыҟанаҵ имаҟа садҳәалоуп, аԥсра иана125

дамхагьы, аҳ иаԥхьа – ашькылкҩы!» – ибжьы ҷахьаӡа
иаасықәиргеит Кьарантыхә. Ҵабыргыҵәҟьаны, ихала мацара дҽыжәланы дныҟәо аӡәгьы имбацызт,
агәылара днеиуазаргьы аӡәык-ҩыџьак ицын. Иахьа,
издыруада, рыцҳашьарак иара иахь исзырҵысны
салахихырц игәы иҭазҭгьы?
Саб, асас игәынамӡара имбаӡозшәа:
– Ҳаи, дад Кьарантыхә, ахаан сашҭа уҭамлац,
иҟалозар уҽыжәҵ, ухы схумбаан, абысҭа анҵаны игылоуп! – абас аҽыуаҩ диҳәауа, ишь­кыл дадгьежьылон, знык аҟарагьы икылкааны даасыхәа­
ԥшит: «Иаҳзааиз думбаӡои, дҽыжәҵны даныҟала,
ашҭа иқәу ауасачах ахәда хырԥа!» – абри акәын саб
иблақәа исарҳәоз, аха Ҳаџьы Кьарантыхә макьана
длакҩакуан. Ус, Алоу-иԥа Шьардын, ишыҟаиҵалац
еиԥш, игәыжь дақәтәаны ҳгәашә дааҭалт. Дшааи­
уаз, ара аԥшәымас ихы иԥхьаӡон усгьы, ахьышәҭҳәа
дылҽыжәҵын, усгьы ибжьы наиқәиргеит аублаақәа
рԥыза дҽыжәны дахьгылаз:
– Сыбзыцәашьа имӡырхаҿы уара ус умам, узлааз
амҩа удыруазар, абыржәыҵәҟьа уаныланы уца!
– Закәызеи узлажьу, Шьардын, сахьнеилак сы­
шьҭа аҵәы нхырсло усышьҭоуп, иухашҭма сара
жәла­­рык сышраҳу! Сахьнеилакгьы сақәиҭуп, исҳәогьы закәануп!
– Уара уаҳра, зыҽны аублаақәа ҳусхәарҭа ублыз
аҽны инҵәеит! – ахҿа еиԥш аҿынаирхеит Шьардын.
– Уажәааигәанӡа схаҵкы кауршәуамызт, е-е, сабиц, рацәа спара баны уцәажәоит! Ашьыцра шьа­
ҟәаҟәа шуӷражьыз хутит! Ацәгьарахь икылугарц
уҭахымзар, убарҭ ҩынҩажәижәаба ҭӡы, зыҩны ҳгылоу аҭаацәагьы налаҵаны, сара исыцдәықәлоит,
дареи сареи ҳаиужь, уҳабжьыҵ, уаҳԥырхагамхан! –
ҿаа­иҭит, дышҽыжәыз Кьарантыхә.
– Ауаа рахь усгьы аԥхашьара уцәыӡхьеит, ма Аллаҳҭаала уиҵаԥшыр, уанаџьалбеит, Кьарантыхә!
Сыбзыцәашьа гәакьа ихшазгьы иаргьы сара исыцымцар ҟалома? Акыкахш аҳақ еиларгома? – акыр
длақәымчны дцәажәеит Алоу-иԥа Шьардын.
Убасҟан уаҳа исзымычҳаит сара, аиаша уасҳәарами, аҩыџьагьы ахьызбоз сеилагон.
– Ҳаи, џьушьҭ, ари еиԥш уаҩы ибахьоума? – саа­
ҵҟьеит сара, – арахәҵәҟьа, ашаха ахаҵаны ианырго,
наҟааҟ ахы аҟьар азин амоуп! Дегьызмаха ҳаимырххара шәаҿуп, ҳара иаҳҭаху аӡәгьы дазҵааӡом, ҳанхацәазаргьы, ҳаргьы ҳуаауп, ҳрахәым!
– Уаԥхьа игылоу зусҭцәоу ухашҭма, иуцәажәашьоузеи, наҟ усҭыҳә! – днасыҵаҟьеит саб. Уиакәхеит,
исҳәаз иазхьаԥшуадаз, аԥша иагеит.
– Уҭаацәа ирҭахымзар, ма уара ухала усыцца, Зау­
рҟан! – еиҭагеит Кьарантыхә ибжьы.
Сара сҿы ҩеихысхаанӡа дааҵҟьеит Алоу-иԥа
Шьар­­дын.
– Уажә иумбеит, уххь згеит Кьарантыхә, анацәеи ахшареи реицәырӡра! Аублаақәа ҳаҷкәынцәеи ҳаӡӷабцәеи аӡәырҩы рыхә ыҵхны Ҭырқәтәыла
иахьугӡахьеит!
– Уара, изҳәо, даара ԥсыцқьак уакәушәа! Нас, уара
уакәӡами Ашәынтәи иҳәынҷаны иааугаз аҷкәынцәа, аурысқәа ирыцәӡаны, аҭырқә ҭуџьарцәа ираазырхәоз? – наԥигалеит Кьарантыхә. Нас, дынхьаԥш-­
аахьаԥшын, усгьы нациҵеит: – Уара, Алоу-иԥа
Шьар­дын, ианакәзаалакгьы зхы мацара иашьҭаз уа­
ҩын!
– Уара, Ҳаџьы Кьарантыхә, уажә иумбеит азараҟьа еиԥш, аԥша ахьасуа анаҳәааҳәра!
– Ҳаи, Аллаҳ иныс, цәгьарак шысируа!
– Уи згәаӷьуа ахаҵа дыҟазар, даацәырҵааит!
– Ҳаит, уара, қәаҵааамсҭажә, уԥсра снапаҿы иш­
ԥаҟаз! – днаҵаҳәҳәеит Ҳаџьы Кьарантыхә. Адых­
ҳәагьы дылҽыжәԥан, иҽы аӷәра нақәыршәны, иҟама
ҭӷәыцәаа иҿааихеит. Алоу-иԥа Шьардынгьы иҟама
цеицеиуа ддәықәлахьан. Саҳәшьцәа шәан, иааибархьусуун, сан лышьҭахь инадибагәалеит. Са­би сареи џьара акы аҽазкыха ҳаламгӡакәа, сан: «Ԥҳәыс
илхымшаз уарбану?!» – арҵәааҳәа дыҳәҳәеит. Зҟамақәа еиҿасырц иҟаз ахацәа, иааиԥыххы­лаанӡа,
лкасы налыхԥаа, мацәысеимҟьараҵас рыгәҭа ины­
бжьалыршәит. Даргьы, иџыџ-џыџӡа, иадырсызшәа, рҭыԥқәа рҿы иаашьақәхалт. Рыблақәа ашьа
рхыҵәало еиҿаԥшуан, аҭҳараҳәа ргәеисра рҳазыр­ҭ­
рақәа шьҭнахуан.
Ишькылкра ҳахьӡаанӡа Ҳаџьы Кьарантыхә аху­ҳәа
дыҩҽыжәлеит.
– Ҳаџьы Кьарантыхә сакәзар, лассы уахьсырхәып
сара! – дласықәҟааны, иҽы даасны ашҭа дныҭҟьеит.
Алоу-иԥа Шьардын, кыраамҭа длеиҩеиуа амӡырха
дықәын, игәы хьаԥссарц иҭахызар акәхарын.
– Шәыхиоума, уара, адәықәларазы? – днаиаз­
ҵааит саб.
– Иаҳзымго иҳамагәышьоузеи, сыхәԥҳа ухаҵкы!
– саб ихы неиҟьеит ҳаҩнахьы, – ани усгьы иҳазгом,
егьирахь, уандәықәло ҳаргьы ҳнаушьҭалоит!
– Аҭырқә ӷба «Нусрети-Бахри» иманшәалоуп, иагь­дууп, зныкҟьаразы ишьҭнахуеит ԥшь-нызқьҩык иреиҵамкәа. Акаԥдан издыруаз уаҩын, ацага-ԥса уааԥсыцыԥхьаӡа фба-фба мааҭ рҿы дазаазгеит. Аԥаразы шәзеиԥшроузеи, уажә кыр шәызшәома?
– дҵаахит Алоу-иԥа Шьардын.
– Уиаҟараҵәҟьа ҳамагәышьам, аха иҳаԥшаап,
дад! – иҳәеит саб.
– Цәгьа сҳәалаханы сыҟоуп акәымзар, шәца­га­ԥса шәсыршәомызт! – иҳәан, Алоу-иԥа Шьардын
игәыжь ахь иҿынеихеит.
– Ҳаџьы Кьарантыхә алаапк даҩызоуп ожәы, саб­
раа Золакаа уамак рыҵеигалар ҳәа сшәоит, унарылалан, уаха ҩнык аҿы исзеизга, хаҭала срацәажәарц
сҭахуп, рцагаԥса аԥарагьы еизганы инаргааит уахь!
Абас адҵа ныҟаҵаны, саби сани крыфара уааи
ҳәа ишихьынҳалаз, имукәа, ҳахәԥҳа дыҩҽыжәланы
дцеит.
Уажәыҵәҟьа ҳазлаԥшыз ҳгәы ҭҟьаны ҳаман аҭаа­
цәа зегьы, иаауша ҳзымдыруа, иаҳҳәаша ҳҿамшәо
ҳаилагылан. Сан лкасы макьана ашьацра иларшәын.
Саб Ҳамырза иаашьҭихын, ашьшьыҳәа иааиҵыхны,
иимбацыз акы акәызшәа, днахәаԥшит.
– Бкасыш иахьа ҩыџьа рыԥсы еиқәнархеит,
иагымзааит бхахә ӡыш. Ибҟәыблазааит ашәыкас!
Аха, дадраа, иахьа ҳазлаԥшыз – хырзамануп! Ахҵәара-хыԥсаара амҩа ҳанықәгылоу, ҳаҳцәа арахә реиԥш
ҳаимакны аҟамақәа рылеибаҳәоит. О, злыԥха ҳаура,
зынӡак ҳауцәымӷхаӡама?
Дааскьан, акасы сан иналиҭеит.
Иаԥхьан Ҳаџьы Кьарантыхә, лассы уахьсырхәып
ҳәа дахьсықәмақарыз, дысгәаланаршәеит Фелдышь.
Шәарак сгәы инҭагьежьын, адырдырҳәа сцәа ҩасхыбзааит.
***
Аухантәарак лара сышлызхәыцуаз лацәеихьшь
сзыҟамҵеит, ашара адәы ианаақәлагәышьа, сдәы­
қәлеит, издыруан есышьыжь Фелдышь аӡы ахьхылталоз. Лыҩни аӡыхьи еизааигәан, ҳара – акыр иаҳцәыхаран, аха сара сзын уи џьабаазма. Ҩышықәса
ҵуеит сгәырӷьо уи амҩа сануижьҭеи. Уи аҽынгьы
ҳаиниеит ҳахьеиқәшәалоз.
Анаара хызҩоз ашәаԥыџьаԥ рхыцәқәа ҩаӡарақәа
убомызт, еишьылҟҟараӡа ихчылаз анаҟә иала­ӡуан.
Аӡыхь аҵыхәан ахьанаа ду амҵаҟны акәын ҳахьеи­
қәшәалоз ҳарҭ, ақәа кыдҵәозаргьы, амра кацеиуазаргьы иаҳԥырхагамызт, уи аҵла хыбрас иҳаман, аха
уажәы, ааԥын аналагамҭаз, уи цәӷәыхаа игылан, икыдҳан илеиуаз аԥсата амахә ҟьантазқәа ирхьыкәкәаны ҳаргьы иаҳҿаҭәон, аха ҳҭыԥ ахыҵра ҳалшомызт.
Фелдышь адәықәлара иақәылкуан, аха дхьаҳәхьачон,
маҷк днаскьаргьы, сналыхьӡаны лнап­қәа ааныскылон, ларгьы мап лҳәомызт.
Ҳҩыџьагьы абзиабара мца ҳацраланы ҳбылуан,
ҳааигәасигәа уаҩԥсы дшыҟамызгьы, хәыҭхәыҭла
ҳцәажәон, ҳабжьы ҩеиҵаҳхыр, аҳәаццышә еиԥш
ҳабзиа­бара ԥнаҟар ҳәа ҳшәозшәа.
– Сыхаара Фелдышь, – сцәажәон сара, лыбла
гәыҭ­­баақәа ааигәаӡа сырхыԥшыло, – базхәыцишь,
да, ҳарҩаш ссирқәа, ҳабна ԥшӡақәа, ҳашьха еилаарцырқәа, абарҭ зегьы ныжьны ҳазлацарызеи?
– Издыргәышьозеи, Заурҟан, жәлары зегьы ах­
ҵәара ианақәырк, џьара шәарҭак рбозар акәхап!
– Нас ишԥаҳаԥсыхәоу, Фелдышь? Шәарҭ знапы
шәану Кьарантыхә изы ирҳәо ҵабыргума?
– Иҵабыргуп! Уи Шьардыни иареи аимак анры­
бжьала, аҳәынҭқар еинралцәа даарацәажәан, аӷба
ҳзалырхит, насгьы ихьыԥшу зегьы казенла Ҭырқә­
тәыланӡа ҳаргартә иҟаиҵеит.
– Уи саргьы издыруеит, уаҳа?
– Ихьыԥшу зегьы ҳсиа шьҭихит, дасу ҳазҭалашаз
аӷбақәа ҳарзишеит. Ҳахьнеиуа ҳнеиаанӡа, ихьыԥшу
дызусҭазаалак, ақыҭа алҵра азин имам, ԥҳәысаагарагьы дақәиҭым, иара убас хаҵацарагьы зыҟалом!
– Аԥсҭазаара ахаҭа ааникыларц игәы иҭаӡами? –
ҿаасҭит сара сеилашәаны. Сҿаԥшылара лцәымыӷхазар акәхап, снапы аанкыланы иаалшьышьит.
– Саб уаха ахәылбыҽха дцоит, дшьамхнышгылан
Ҳаџьы Кьарантыхә диҳәарц, азин ҳаиҭап ҳәа ҳгәы­
ӷуеит шәара шәыхәԥҳа дандәықәлонӡа аангылара.
Саб уи зыҟаиҵо, уареи сареи ҳаицәмыӡырц азоуп,
Заурҟан!
– Башаӡа аџьабаа ибмырбан баб! Алоу-иԥа Шьардын ицас аҟынтәгьы, Ҳаџьы Кьарантыхә уи диқәшаҳаҭхаран дыҟаӡам. Сара сыӡбахә иаҳаргьы ихы
их­нахуеит…
Абас ҳагәҭыхақәа шеибаҳҳәоз такәаамҭа ҳацәцазар акәхап. Анаҟә аҽашеит, икәалыкәаџьо иаа­
кылԥхеит амра. Ус, ԥҳәыск даахықәгылан, Фелдышь
лыхьӡ ҳәаны, аки-киҳәа ҿылҭит. Аԥҳәызба лцәа дааҭаӡыӡеит, ашырҳәа лҿыналхеит аӡыхь ахь.
– Иҟалозар, даҽа знызаҵәык, Фелдышь, – сналыхьӡеит аӡыхь дынхықәгылон. – Аӡәгьы бизым­
ҵаан, аӡәгьы бимыҳәан, уаҵәашьҭахь амра ҵлак
ашәара ианҩеиуа, ахьанаа ду ашьапаҿы бааиуеит.
Ибдыруазааит, бышсыццара бааиуеит, усҟан акәхоит ҳана­сыԥ алагамҭа аҿҳәара!
– Аха сыда дызмам саби сани ишԥарыԥсыхәоу?.. –­
уа иааҿахҵәеит лыбжьы, деиҵақьы-еиҵақьуа аҵәы­
уара дналагеит, аҽырҳәагьы лылабжышқәа рҿылархеит. Игәаӷьны даасгәыдсыҳәҳәалеит аԥҳәыз­ба,
аканҵыҵыра еиԥш лӡамҩа инақәԥсаз лылаӷырӡ
цәыкәбарқәа нацәкьысла исрыцқьон. Аха лара лҽаа­
сҟәылҭхан, ашырҳәа лыԥҳал ахь лҿыналхеит. Сналаԥысын, аԥҳал аашьҭыхны арҩаш инаҵакны исырҭәит. О, анаџьалбеит, уи аҽны акәзаарын ҳана­сыԥ
хыхәхәо ианҭәызгьы! Аԥҳал сҩахан, лыжәҩа инықәсыргылт.
Иҵәии-ҵәиуа амарда иаҿагалаз амҩахәасҭа даныланы дахьҩеиуаз, лӡара каткатон, еиқәкьларха
ҩбаны иԥаны илықәыз лыхцәы хьаԥшшәала зны –
арахь, даҽазны – анахь лӡара иақәҵәишон... «Фелдышь, бабаҟоу, бмааиӡо, мшәа, Фелдышь?» – ҩхалантә иааҩуан ан лыбжьы. «Снеиуеит, мшәа, снеи­
уеит, бымшәан!» – ихаакәакәараӡа исаҳауан аԥҳәызба лыбжьы. Усҟан иабаздыруаз сара, ари абжьы
гәыҿкаага уаҳа исмаҳараны ишыҟаз.
Мап, мап! Уа сиашам, сыԥсҭазаараҿы даҽазныкгьы исаҳаит уи абжьы! Аха уи уашьҭан, дад, зқәақәра
згаша саншьа бзиахә Шәарах, уи макьана ихароуп.
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Иалкаау. Аҩбатәи атом: аҭоурыхтә роман «Ацынҵәарах» - 08