Latin

Иалкаау. Аҩбатәи атом: аҭоурыхтә роман «Ацынҵәарах» - 06

Süzlärneñ gomumi sanı 3417
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2329
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
Уаҳа шәымԥшын, шәалага аҽырхиара!
– Ишԥа? Ҳашԥахҵәо, саб, закәызеи иуҳәо? – ихә­
рагьы агәхьаа мкыкәа, аҭҳарцәҳәа ииарҭа даақәтәеит сашьа, иахеижьҭеи ҳара ҳазмырцәоз агәҭыха
уажәада измаҳацыз.
– Уҽырҭынч, дад. Ҭырқәтәыла џьанаҭ дгьылуп
рҳәоит, асулҭан даҳзыбзиахар, џьара дгьыл ҿацәк
шԥаҳмоури, ҳанхап-ҳанҵып, амлеи ахьҭеи ҳҽаҳаргарым. Ҳдәықәлап ҳахәԥҳа ишәшьыра ҳаҵагыланы,
уи акыр зылшо уаҩуп, хылаԥшра ҳагижьрым, – абас
даҿын саб, иаха дшызбоз акәымкәа, иахьа Алоу-иԥа
Шьардын икәал дҭагыланы.
– Иууазеи, саб, уажәымҭа цәгьахама? – ҿааиҭит
Мата, ҩаԥхьа ииарҭа даақәтәаны. – Уара уакәымзи
аибашьра ҳадызцалоз, нас узҟаҭәада иахьа? Иугәаларшәа заҟаџьара уеибашьхьаз, иԥхьаӡа заҟаџьара
иҿаҿаӡа иуну ухәра шәахсҭақәа!
– Иҟоуҵозеи, Мата, улыҵҟьа-ҩаҵҟьо, ашоура
умоуп, ацәажәара узеицәоуп. Исгәалашәоит, дад,
исха­шҭрангьы сыҟам урҭқәа зегьы, аха шьҭарнахыстәи ашьакаҭәара шьаҭарӡгоуп!
– Мап, мап, жәлары зегьы ус ихәыцӡом! – саб
снеиҿаԥеит саргьы, – егьырҭ зегьы ҳшыҟазаалакгьы,­ аублаақәа ҳԥыза Ҳаџьы Кьарантыхә, Алоу-иԥа
Шьардын иеиԥш иабџьар шьҭеиҵом, иԥсы ҭанаҵгьы
идгьыл гәакьа нижьырцгьы дыҟам! Саб, аҳаҳаи, акы
уамжьааит, иухшазгьы иахьакәым ҳхы умырхан!
Абас акыраамҭа сгәы ԥыжәжәо ацәажәара саҿын,
сара саалгар Мата дналагон, ҳҩыџьагьы аҳәашьҩы
иеиԥш ҳаб ҳаиҿагыланы, игәы иҭеикыз иаԥрыҟәҟә­
аара ҳаҿын. Иара дтәаны даҳзыӡырҩуан, иҳамеикуамызт, аха уеизгьы ҳаргьы дҳақәшаҳаҭхомызт. Нас
дҩагылан, илабашьа аакыдихын, ашә дхыҵаанӡа
даа­гьежьын, аҭаацәа деиҭанаҳалаԥшит.
– Жәлары зегьы ирҳәо ҳаҳап, ҳамацара зегьы
ҳры­л­гәгәа ҳауцахуа! – даацәажеит иара. Нас, сара
даа­сыхәаԥшын, абасгьы нациҵеит: – Заурҟан, дад,
уара умаҵурахьы уца, Ҳаџьы Кьарантыхә аизарахь дноугозар акәхап, уалаӡырҩы, анс акә, арс акә,
иахьеи уаҵәи ҳаиҳабыра акы рмыӡбар ԥсыхәа ыҟам
усгьы. Сара ақыҭа сналалап, снарацәажәар сҭахуп
ҳажәлантәқәа. Урҭ ирцәызӡарым, ирасҳәап Алоу-­
иԥа Шьардын ирзынижьыз ажәа – ахҵәара шырзыԥшу. Ирҳәо саҳап, нас!..
– Ҳаи, саб, ушызбо уҽумшьын! Акаамеҭ ҟалоит
аны­рҳәа ахәац абла ҭнахит ҳәа, зда ҳамам аублаақәа рфырхацәа шьамхахьы ашьаӡа еимгәҳәауа, ахы
ианаҿагылоу аамҭазы, ҳахҵәоит ҳәа улабарҟыгәуа
ақыҭа ушԥарылалои? – атахҳәа иажәақәа рҿааир­
хеит сашьа.
– Уеилагама, наҟ уҽырҭынч сымҳәеи! – Мата дна­
и­қә­цәҟьеит саб.
– Мап, уи диашоуп, џьаргьы умцароуп, саб! – саа­
ҵҟьеит саргьы.
– Уара узқәыло ԥсахра мҩоуп, сумшьыкәа усзы­
шьҭуам! – иҳәан, сашьа ихыза наԥхьаршәҭны, аӡәгьы ҳааизыбзиамхаӡакәа, инапқәа неиҵыргәаны
дҩагылеит, аха иҽизнымкылакәа, – Ы-ы-ы, Аллаҳ,
Аллаҳ!, иҳәон, дааҩныҵәаан, иԥсы илышәшәаны,
ацәарҭа днылаҳаит. Сани, саҳәшьцәеи, сареи ҳах­хы­
мшақә ҳнеихаххит.
Саб уаҳа дҳазхьамԥшыкәа, дындәылҵны дцеит.
АҴЫХӘТӘАНТӘИ АИЗАРА
Ҳаџьы Кьарантыхә хадас дызмаз Аублаатәылатәи
аиҳабыра, арахь Ҭырқәтәылаҟа ҳаныӡхыҵ меџьлис
ҳәа изышьҭаз, зынӡак жәохәҩык ракәӡан иалахәыз.
Урҭ рахьтә ҩ-ҭыԥк, сара санаҿу аамҭазы. Аԥсныҟа
аҵкыс Аублаатәылаҟа зхы кыдыз аԥсуа жәлақәа
ахҷы­ԥсааи асаӡқәеи иртәын.
Мзымҭа аӡиас аԥсҭа иҭанхоз ахҷыԥсаа рахьтә уи
аҭыԥ изалхын урҭ ԥызас ирымаз, аԥсаса рацәаны
иззаныз, анхаҩы Баӷ Кьаӷәса Бзыԥи Хәасҭеи аӡиасқәа рыбжьара инхоз асаӡқәа рахьтә – аамсҭа Рыд
Уахсиҭ.
Аублаатәыла ахаҭаҵәҟьа Ҭырқәтәылатә авилаиетқәа иреиԥшшәа жәеиза ҿацәк рыла ишан. Ҳахҵәара жәабаҟа шықәса шагыз ауп ус ашарагьы шыҟалаз.
Ҵабыргны, уи еимакхеит, еиҿакхеит, аҭыӡшәа ӷәӷәа
ахылҵит. Џьоукы-џьоукы аҭыԥантәи аамсҭцәа хазы-хазы аҳрақәа ирымаз рыцәнарӡыр ҳәа ишәаны,
иԥаԥашькны, ари ҳара иаҳтәым, ҳабацәа рхаангьы
иҟамызт, иаҳҭахым ҳәа иқәгылеит, аха иара аԥшьызгаз Ҳаџьы Кьарантыхә, нас Бараҟаи-иԥа Ӡаԥшь Аҳ­
меҭи атәыла ахьчараҿы, жәлар реиларҵәара азы­ҳәа
уаҳа ԥсыхәа ыҟам ҳәа ианаҿагыла, иамазкуазгьы акгьы рылымшеит, дара ртәы иадыргеит.
Тәылаҿацәцыԥхьаӡа аԥызацәа иазалхыз зегьы
неиҩы­мсрыда аиҳабыра иалахәын. Урҭ рахьтә, иаҳ­
ҳәап: ҳара ҳахәԥҳа Алоу-иԥа Шьардын, еиҳаб еиҵб
Бараҟаи-иԥацәа Аҳмеҭи Ноурызи Ӡаԥшьаа, Зоу­рымиԥа Ҟасым, Бақьыр-иԥа Џьанҭемыр, Нарчоу-­иԥа Сеидыҟ уҳәа, реиҳараҩык аамсҭцәан. Аӡәык-ҩыџьак
анхацәагьы рылаԥсан. Урҭ уала-ҭахыла Ҳа­џьы Кьарантыхә изааигәаз, ма егьырҭ аамсҭцәа нага­­қәа рабаӡӡеицәеи рыбзыцәашьцәеи ракәын.
Атәылаҿацәқәа рԥызацәа иреиуамкәа даҽа ҩы­
џьагьы аиҳабыра иалахәын. Аӡәы – амсылман дин
ахада Саҳаҭқьари, егьи – аиҳабыра ирыӡбоз рықә­
ҵарақәа шәҟәыла ишьҭызхуаз адефҭарҭаҩҩы Мыса.
Уи аишәахьча имҵаргыланы, иҵысхә ҩыгақәа
еихырӷӷа иаԥхьа иқәҵаны, ак шьҭаҵо, ак шьҭыхуа,
аизараҿы иқәгыланы ицәажәоз ирҳәақәоз, еимаркуаз-еиҿаркуаз, нас аҵыхәтәан еиқәшаҳаҭны иры­
ӡбоз уҳәа, ҭырқәшәала арыӷьарахьтә арымарахь анбанқәа еивҵаԥсо, ихы адырԥсыланы анҵара даҿын.
Иара ихаҭа ус еизарак аҿы дықәгыланы дцәажәо
уаҩы имаҳацызт.
Аиҳабыра тәарҭас иалхны ирыман Бырзықьаа
рынхарҭа, Быҭха ашҭа ҳәа изышьҭаз ахьыҟаз Мыҭҳас
ақыҭаҿы. Ԥхнызар – аиҳабыра еизон, ашҭа еиҵых
агәҭа иқәгылаз, ажәҩан хыла иҵызԥссоз аџь дуқәа
рымҵаҟны, ӡнызар – ашҭа аган аҿы, зеиԥш ҭаӡам
аӡыхь азааигәара амеџьлис азын мацара иҟаҵаз
аӷәтәы ҩны аҿы.
Убри ахьатә ӷәтәы ҩны аҿы ауп иахьымҩаԥысыз аҵыхәтәантәи аублаақәа реизара. Убра иагьыӡбахеит мҳаџьырра ацара. Уи ахҵәара шьаҭарӡга
аҵыхәтәаны убри еиԥш аҟны ҳкылнагеит, сара аӡәы
зыҵәык сыда аублаа бызшәала ицәажәо адунеи аҿы
аӡәгьы дыҟаӡам уҳәаратәы.
***
Март аналагамҭазҵәҟьа акәын. Уи амза Аублаатәыла ахьаҳәхьачара адыруеит, мышкы ҩынтәхынтә аҽеиҭанакуеит: зны амрахәага хаакәакәараӡа, зных аԥша ҵәыҵәы, ақәабаасабаа аланы, нас
ақәа мацара ахаҽаҳәа икыдҵәаны ацара иналагоит.
Асы еиқәыцә ишышьҭаз, ауха ақәоура иаах­ҭа­­
накын, ҭыҳәҭақәак рҿы аҳәынҵәа зыхьтатаз кәам­
ҟьақәак рыда, егьырахь инықәӡәӡәаа иагеит.
Ашьыжь икаххаа ажәҩан еилганы ишыҟаз, иара­
знак иаашәшьын, зны ақәа шлеиуаз, асгьы нацна­
ҵеит. Ақәыцқәа хьзырнаауаз аԥшаӷьы амахә ҟьан98

тазқәа ианаарыласлак, аԥсабара қьы-ӷызуазшәа уа­
ҳа­уан. Уи аҽны, адәныҟа уск иаршаҟьоз ида, амца
аҽҳәыҵра уадаҩын.
Шьыжьнаҵы аиҳабыра еиҭатәахран иҟан. Ҳаџьы
Кьарантыхә сицны, ашьыжь аусҳәарҭа аԥхьа ҳанаа­
ҽыжәҵ, аиҳабыра иалахәыз рыдагьы, имаҷымкәа
ажәлар еизахьан. Абжьааԥны ас ажәлар анеизалоз ари ашҭаҿы гәырӷьарахон, ашәаҳәара, акәашара, ацәҟьара кыдҵан ахысра, аҽырхәмарра... Урҭ
абаҟахыз уажәы, аԥсраҟны аџьабара иалатәазшәа,
зегь рылахь еиқәыршьшьы, насҭха-аасҭха, гәыԥгәыԥла рыҽшаны, рыбжьы ныҵакны еицәажәо еилагылан.
Аусҳәарҭа абарҵа иҵатәаз аиҳабыра агәырқьҳәа
иҩагылан, ахада иааиԥылеит, аԥсшәақәа анааибырҳәа ашьҭахь, Ҳаџьы Кьарантыхә днараԥгыланы,
инеибарԥшы-ааибарԥшны аизарахь иааԥхьаз зегьы
ауада ҭбаа иныҩналеит.
Ҳаџьы Кьарантыхә дышиашаз арымӡ ҟьаҟьа ду­
қәа днарыбжьысны, аханы зымацара игылаз аҟәардә
днықәтәеит, ишьҭагылан инеиуазгьы наҟ-ааҟ еи­
ҿаԥшуа, арымӡқәа рҿы рҭыԥ ааныркылеит. Ауб­
лаатәылатәи ауаа ҟәыӷақәа, ашьауардын ахшыҩ
змаз, ҳныхаԥааҩ Соулаҳ раԥхьа днаргыланы, ауада
ҭбаа иазкуаз, агәырқьҳәа иааҩналан аиҳабыра ирыкәыӷӷаша иаагылеит.
Саргьы, аиҳабыра хада ишькылкҩы зласакәыз
ала, анеира сақәиҭын, иҩналоз сыҽрыларӡны, кәакь­
ҭак аҟны саакҿагылт.
Зегь рышьҭахьӡа дааҩналеит адин хада Саҳаҭқьери, сарақь шкәакәала ихы ҭалаҳа, ишьапы зықәиргылоз адашьма ҭабгар ҳәа дшәозшәа, ашьшьыҳәа
ишьи-ишьи еиқәҵо, аҵәца азна аӡы ихы иқәгылазаргьы џьара икаҭәарымызт, диашаӡа дышнеиуаз,
Ҳаџьы Кьарантыхә изааигәара арымӡ аханы дна­
тәеит.
Haҟ-aaҟ арымӡқәа рҿы ибжьаҿа-бжьаҿаӡа ҭыԥкҭыԥк ҭацәын. Урҭ, аизарахь икылымсыз, Ахҷыԥсынтәи Баӷ Кьаӷәсеи Саӡтәылантәи Рыд Уахсиҭи
рҭыԥ­қәа ракәын.
Уаала иҭәыз ауада акыраамҭа иԥшын иӡыҩҩӡа.
Итәа­згьы игылазгьы рыблақәа аиҳабыра рхада Ҳаџьы
Кьарантыхә изырхан.
Уи дтәан, инапсыргәыҵақәа ишьамхы иқәкны,
икылкааны иаԥхьа адашьма дықәԥшуа, акыр ҵхимши ҭынч ихы нықәҵан дышмыцәацыз мҩашьо,
иблақәа ҭчаан, илакыҵақәа ҵшәаан, иԥшшәы ихыгга.
Нас, дҿыхазшәа ихы дҩахан, итәаз даарылаԥшын,
ашырҳәа даагылеит, илахь маҷк иҭахалан ихаз
ихылԥарч еиқәаҵәа цыҩцыҩ ихагәҭахь иҩаскьеигеит, еицырнааны иҟәныз иӷәакьиа ҟама аариашаны, инапқәа еиларшәны амҳасҭа инықәиҵан, акы
иԥхьаӡозшәа аҭуан днаҵаԥшит. Абжьааԥны дшашьцылаз иажәақәа ахыртҟәац анаауа еиԥш еицыргыланы идәықәимҵакәа, иахьынӡазалшоз иҽырҭынчны даацәажәеит:
– Аиҳабырагьы, аизара иаднагалаз ажәларгьы,
аб­зиара шәықәзааит! Иацынӡа ҳаибашьра усқәа
зеиԥшраз усгьы ижәдыруеит, ҿыц акгьы сзацҵом.
Аибашьра еилашуеит, еихсыӷьшьак амаӡам. Аурыс
ҳәынҭкар ир иахьабалак иааҳакәыршаны ажәылара
ишаҿыц иаҿуп. Ҳашьҭахьҟа ҳнеиҭаҵыргьы абаагәара еиԥш ҳзықәгәыӷуаз ҳашьхақәа ракәын, уахь алагьы ишәарҭахеит. Иаха аҵхыбжьон аԥшыхәҩы иааз
излаҳаиҳәаз ала, ҳаӷацәа рырхәҭа ӷәӷәак Ашәынтәи
ҳашьхақәа иаарыҵагылеит, ахыҵра ргәы иҭаны.
Амраҭашәарахьтәи, ишыжәдыруа, аинрал Геиман
аагылашьа имамкәа ажәылара даҿуп.
Жәацы зегь ҳаицҿакны уи аинрал иахь аинааларазы идәықәаҳҵаз сара саб иашьа Бырзықь Арсланбеи, ишыжәбо еиԥш, макьана ихабар ыҟаӡам, дыр­
шьу, дбаандаҩыртәу ҳаздыруам. Шәара шәыблала
ижәбоит, Баӷ Кьаӷәсеи Рыд Уахсиҭи жәацгьы ҳаизара
иалахәмызт, иахьагьы икылымсит. Ари змааноузеи?
Аханатә абџьар кны иҳадгылаз асаӡқәеи ахҷыԥ­
сааи рыҽхьаркит, урҭ цәгьара дук ргәы иҭамзаргьы,
алакҩакра ихҭакны ишамоу ҩашьом! Мраҭашәарахьтәи ҳгәылацәа шаԥсыӷаа ракәзар, ишшәаҳаз
еиԥш, рабџьар шьҭарҵеит. Рыбжаҩык наҭхәажәаа
реи­ԥшҵәҟьа, амшын ахылара иаҿуп, иаанхаз лакҩакуеит, изқәыркра рыздыруам, издыруада, ҳара иаҳзыԥшызаргьы сеидру! Аԥшыхәцәа ихынҳәыз изла­
рҳәо ала, Далааи, Ҵабалааи, Ԥсҳәааи, ҩаԥхьа аҳ Ҳамыҭбеи Чачба дырԥырхагамхозар, иҳарҭахьоу ражәа
еижьом, иахьеи-уахеи ирхымгакәа ар ҳзаарышьҭып
ҳәа ҳгәыӷуеит.
Ҟәыӷареи хаҵареи згым аублаа раԥхьагылаҩцәа,
шәыххь згеит, сара ишәасымҳәаргьы шәара ижәымбо иҟам иахьатәи амш аублаа жәлар зԥылахьоу
амшқәа ишреиԥшым. Иахьатәи амш иаӡбароуп
аиба­шьреи, аҭаслымреи, атәреи, ахақәиҭреи, ахҵәареи руакы. Хәыҷи-дуи, хацәеи-ҳәсеи ҳажәлар зегьы,
итәаз аиҳабыра иаҳзырӡбарызеи ҳәа абри аҩны иазыԥшуп! Абри дырны, шәааи нас, шәыххь згеит, ҳхы
неилаҳҵап! Хырԥашьеи зыԥшышьеи уаҳа ишыҟам
усгьы изҳәатәузеи?
Иажәа абра иааҿахиҵәан, ибла џьбарақәа рыла
итәазгьы игылазгьы ааимидеит. Нас ашьшьыҳәа
днатәеит, иаԥхьан еиԥш, инапсыргәыҵақәа ишьам­
хы илықәырӷәӷәаны адашьма дықәԥшуа. Зназы иаа­
ҭынчрахеит.
Игыларыдашь уажәшьҭа ҳәа акҿыҩраахьынтәи
сгәы хыҭхыҭуа итәоу срылаԥшуеит, аха макьана ҽырҵысра рымаӡам, анаҳәааҳәраҵәҟьагьы рылымшошәа ауп ишызбо. «Алоу-иԥа Шьардын Ҭырқәҭәылаҟа
ахҵәара усгьы иӡбахьеит, ара ианаацәырига, Ҳаџьы
Кьарантыхә избац иакәзар, урҭ аҩхацәак еидымсылар
ԥсыхәа амам» ҳәа сгәы сааҭахәыцын, ҳахәԥҳа дахьтәаз гәаҭаны снеизыԥшит. Уи, ара ирҳәо, ируа акы
усс имаӡамызшәа, иҽырмашьцаны, ижакьа еиқәа­­ҵәа
ахыџьгәыгәынра инацәкьарақәа алархәмаруа, иаԥ­хьа
аҭӡыварахь џьара иблақәа кыдхалон.
Ахьышәҭҳәа, аидара хьанҭак наиқәҳәаны инкаижьызшәа, дҩагылеит амулацәа рхада Саҳаҭқьери.
Инапсыргәыҵақәа неиҿаԥсаны, ижакьа ӷарԥшар
ина­ҵакны:
– О, Аллаҳҭаала, шьарда зымчу, унапы ҳануп, ул­ԥх
­ а-угәыԥха ҳагумыжьын, хара ҳамазаргьы ҳаҭоумҵан, иахьатәи амш ҳара ҳзы ирманшәал! – аныҳәара даҿын уи аҭуан даҵаԥшуа, ибжьы ҵыс-ҵысуа. Ашьҭахь, имахәарқәа неихышьны
игәышԥы инадҵаны, иаԥхьа еилаӷәаа итәаз аиҳа­­
быра ашьшьыҳәа илаԥш нархигеит: – Аӡәгьы дза­­
хыԥаран дыҟам адунеи ҳшаны ҳақәызҵаз Алла­
ҳҭаала ду ҳалахь ианиҵаз. Уи зегьы ирзеиԥшуп, зегьы ирзыԥҵәоуп!.. Ԥеиԥшхәыс ҳажәлар ирымазар
акәхарын, аамҭала акәзаргьы, ари адгьыл аныҵра.
Аллаҳҭаала иаҳзалихыз алахьынҵа мчыла аҿагылара гәнаҳауп, ҳара иаҳуалуп ҳазшаз иҿаԥхьа аҽырраҳаҭра! Сыбла самжьо иҟьаҟьаӡа санԥшылоит
амшын ирганы инагоу, агьааурқәа иаадмырбыз
ҳара aублаақәа ҳамҩа ҿыц! Уи нагоуп Аллаҳҭаала
изаӡәу, адунеи абжак зымпыҵаку асулҭан ду имзаҿа
иаҵашәҭуа адгьыл ԥшьахь, Ҭырқәтәыланҟа.
Иахьшоурам, иахьыхьҭам, ныҳәарада шәииԥ­
шьии­ра ахьырзымдыруа, ҳақымзар, гәнаҳа ахьы­
ҟам, иашамзар, залымдара ахьуԥымло, аҳра змоугьы, атәитәыхгьы ақьаф ахьырзеиԥшу, еиӷарада ауаа
рнапы еибаркны, илеиҩеиуа, хьаабаада, амсылман
баҳча шәҭышра иахьыҵоу. Уи адгьыл хазына, Ҭырқәтәыла, шәааи, амсылманцәа, capа сахь ҳәа анапы ыргьежьуа игылан иаҳзыԥшызар, нас аиҳабыра
сшәазҵаауеит, иарбан ҳара ҳнызкыло, ҳаззыԥшу?
Ҟәбина архаҟа шәахыҵ ҳәа аинралцәа иҳадыргало зынӡакгьы ҳхахьы иааҳамгароуп! Иҭаҳхуазеи ҳарҭ амсылманцәа агьааурқәа рҭыҩра! Дарбан
џьанаҭ ԥсыршьага баны, џьаҳаным еилашыра алызххьоу?..
Абас ибжьы ҵаӷа ныхҵаахҵо, иажәақәа цқьа
игәы­лыршәа-гәылыршәо дцәажәозу, аматанеира
да­ҿызу узеилымкаауа, акыраамҭа дгылан амула.
Иза­ҳауаз рзы иҿыцмызт Саҳаҭқьери игәҭакы, уи
иахьанӡагьы, асҵәҟьа ихтны акәымзаргьы, акыр­
ы­нтә ажәлар адиԥхьалахьан Ҭырқәтәылаҟа ахҵәара. Аха уаанӡа уи заҳар змуӡоз, Алоу-иԥа Шьардын
днарылаҵаны аӡәырҩы, уажәы иныҵакны рцәа­
жәашьеи, рҿаԥшылара злаҟаз алеи, гәахәала ишрыдыркылаз ҩашьомызт. Ҵоуп, иҟан, егьмаҷҩымызт
уи иады­мгылозгьы.
Дакӡамшәа адыххәа дҩаҵҟьеит Бараҟаи-иԥа Ӡа­
ԥшь Ноурыз, кьаҿк, еиқәакы, еилацалак, ихаз ахыл­
ԥарч кәахь ааихкәыцәааны агәаԥҳәа иаԥхьа адашьма илықәижьын, ибла ҭысамсал ашкәакәарақәа
иџьы­­мшь хәымсысқәа аҽыԥ-аҽыԥҳәа амацәыс
еиԥш­ина­ры­ҵацырцырын, арҵәаа ааҭиргеит.
– Ари ахацәа иреизарам! Ари зеизароу, иха­
шәҵозар, аҭакәажәцәеи аҟәыдырԥацәеи роуп!
Хымш раа­хыс ҳабла ҭкәыкәы ҳаидтәалоуп, аҳы,
иҳа­ӡбаз ак сашәҳәозар! Ҳажәлар ашьа илагылоуп,
арахь ҳарҭ ҳаидтәаланы аҟәыдырԥара ҳаҿуп. Уара,
шәааи нас, ҳхацәа маҭәақәа лаҳшәыхны, ԥҳәыс
маҭәала ҳҽеилаҳҳәап, ҳабџьарқәа ҳаҟәныхны, атыша илҭажьны амҳабысҭақәа шьҭаҳхып, агьааурқәа
ртәаны крырҿаҳҵалап, ҳақәгьежьааны рымаҵ ааулап! Ҳарҭ аамсҭцәа, шәыххь згеит, уажәшьҭа анхацәа
раԥхьа ҳазлагыларызеи, ас ҳшәыргәындахар? Ргәы
ҳахшәазар акәхап, ажьыӡаҵәҟьа ашәара иаҟәыҵит.
Аҽы зтәыз аҽы уаара даҳәон ҳәа, ҳара адунеи ршеи­
жьҭеи ҳхатәы дгьыл ҳамоуп, нас, ҳзаҳәарызеи џьоук
рыдгьыл! Ҳарҭ иаҳхароузеи, нас, ҳадгьыл ԥшӡазар,
ибеиазар? Мап, дадраа, ҳара ҳаҩны ҳаҟоуп. Ҟәби­
нагьы ҳҭахым, иара убас Ҭырқәтәылагьы! Мап, мап,
дырҩегьых мап, ашәыргәындақәа иахьырҭаху ицааит, ублаа заҵәык иҟны ҳнеиаанӡа ҳаибашь­уеит!..
– ихылԥа аашьҭыхны, асаба нақәыршәшәаны, ихам­
ҵакәаны, ус инаиваҵаны днатәеит Ноурыз.
– Диашоуп Ноурыз, диашоуп! – иаагеит абыжьқәа.
– Тәыс ҳаҟамызт, ҳагьыҟалом! Ҳазхылҵызгьы
ха­цәан, дарбанзаалак аӡә иаԥхьа рхы ладмырҟәыц­
ызт, нас иарбан ҳара ҳзыцәшәо, хаӷәӷәацаӡа ҳаԥсадгьыл ҳшьапы ықәгылоуп! Агәырқьҳәа иҳацгылап,
ҳара ҳхацәахар, Ахҷыԥсаа, Асаӡқәа, Далаа, Ҵабалаа,
Аԥсны зегьы! – абас аӷьаца-ӷьацаҳәа даацәажәеит,
Ноурыз ииҳәаз дацԥыҳәаны, иӡара ҭарбаӷьа икны
дахьгылаз, Хьрыԥс-иԥа Мураҭгьы. Уи аукы, фархьк,
ихы ҷаԥшьӡа ҿыц исаны иахьыҟаз, ижакьа еиқәаҵәа
иаҳагьы ихы-иҿы ианчылазшәа убон.
– Ҳаибашьуеит, ҳаибашьы! Аԥсцәеи абзацәеи иа­
хьа еилҳаргароуп! – днаҵаҳәҳәеит, дарбан сгәала­
шәом, насҭхашәа итәаз даҽаӡәгьы.
– Дадраа! Шәаагыл, ишәыхьзеи? Ҳаит, амарџьа,
ҳәа аҵҟьара ианхәҵәықәхгоугьы ҟалоит! – ныб­­
жьеигалеит Ҳаҭхәа-иԥа Сиҭ. Уи ҳара ҳҭаацәа иҳазгәакьаз уаҩын, саб иаҳәшьаҵәҟьа диман, дцәа­
жәаҩын, аиҳабыра даламзаргьы, анхацәа рахь аӡәы
ҳәа иршьоз хаҵан, Ҳаџьы Кьарантыхәгьы дизыӡырҩуан, ҳаҭыр иқәиҵон.
Сиҭ ибжьы шаараҳаз, зегьы ацәажәарақәа иаа­
рҟәаҵын, инеизыԥшит, аха иара дгылан уаҳа акгьы
мҳәаӡо.
– Сиҭ, уара ахшыҩ ду змоу уаҩуп, иҳауҳәозеи,
уажәа ааҳалоуҵар ҳҭахуп! – ҿааиҭит Ҳаџьы Кьарантыхә.
– Ишәасҳәозеи, дадраа, сара сыхшыҩ хәыҷ иазышьҭыхуам ари еиԥш жәлары зегьы ирзеиԥшу аус
ду. Сара схатәы ауп ишәасҳәо, сыҷкәынцәа ахҩык,
иахьа аибашьра иалагылоу, рыԥсы ҭагәышьазар,
урҭгьы налаҵаны, анс акә, арс акә, абарҭ шәеиԥш
зда ҳамам анагақәа иӡбаны ишьҭышәхуа ҳадгылоит.
Далаа Хылԥацәгьа-иԥа дрывасҳакьуан ҳәа, шәара
шәҳәатәы ҳавагыло ҳаҟам! Амала, дад Кьарантыхә,
амра агыламҭаз ашәаԥшь ҵнагоит, ианҭашәоуагьы ашәаԥшь ныжьны иҭашәоит. Сара уажәы избо
мраҭашәаран шьҭахьтәи ашәаԥшь ауп, иара уигьы
шьаԥшшәалоуп, алаӷырӡ хьшәашәа ахәлыкәкәоит!..
Иаанагозеишь аҭаҳмада иажәамаана ҳәа ихәыц­
уазар акәхарын аизара иалахәыз, ҳамҭак, иҭынчран,
аха нас итәазгьы игылазгьы аууҳәа иааилалеит.
Ҳахәԥҳа Алоу-иԥа Шьардын иахь сеиҭанаԥшыхит,
уи дшынатәаз еиԥш деиқәпата, изакәызаалак ҽыр­
ҵысра имамкәа дтәан, ибӷа аҭӡывара инадҵаны.
«Ишәҭаху шәҳәала, сара стәы усгьы иӡбоуп рҳәозшәа
акәын иблақәа шынаԥшуаз. Еиҳарак сара хәаԥшырҭас исымаз, баа дуҵас сзықәгәыӷуаз, наџьнатә зыгәра згоз Ҳаџьы Кьарантыхә иакәын. Уи уажәы иаҳа
длахҿыхызшәа збеит. Инапы анҩышьҭих, ауада
иҩныҩуаз аӷьалпалбжьы хәыҷы-хәыҷыла иааиқә­­тәеит.
Убасҟан дҩагылеит Бараҟаи-иԥа Ӡаԥшь Аҳмеҭ,
иаԥ­­хьан игәы анеилахх зхылԥарч зыхԥааны иказы­
жьыз Ноурыз иашьа еиҵбы. Шьхынгылак, еинаалак,
иӡара мыркатылла ихуҵәарын. Ичоуҳа кәымжәы
цыҩцыҩуа, икаба шкәакәа аҵыԥшуан, бџьарс акәы­
мкәа, ус асифаҭаз иныҟәигозшәа иразныԥсараха
ҟама хәыҷык иҟәнубаауан. Икәымжәы иаԥшшәылаз
ихылԥарчгьы, наҟ-ааҟ ажәҩақәа ылганы, уажәымзар-уажәы иааихшәартә еиԥш ихы ашьҭа­хьҟа инаскьаганы ихан, ибарфын жакьа иаазыркьаҿны иҵырффан.
Ҳаџьы Кьарантыхә уи ауаҩ данибоз игәахы еиҟәы­
ҷ­­ҷон, аха ԥсыхәа ахьынӡамаз иҵәахуан, диҟәи­ҟьарц
иҭахымызт. Ихтны иааимацәгьахар, Бараҟаи-иԥа
Аҳ­­меҭ аурысқәа рахь дицәыиасыр ҳәа дшәон.
Уажәы Бараҟаи-иԥа Аҳмеҭ дшыҩагылазҵәҟьа,
иара­знак ацәажәара даламгеит; ихьтәы сааҭ ааҭиган, днахәаԥшын, аҷақҳәа ахҩа наиркын, наҟ инаи­
ҵәахит, иҳазырҭрақәеи икәымжәы аԥшьқәеи днарыхәаԥш-аарыхәаԥшын, иааирҽеит, нас ипатреҭ
ҭихуазшәа, иарӷьа напы игәышԥаҿы икәымжәы
арҟьара инавҵаҵаны, диашахәҵәаӡа даагылан, ибжьы мырдуцәакәа, аха зегьы ираҳаратәы даацәа­
жәеит:
– Иагарааны иаҳҳәахьазаргьы, абыржәы еиԥш аублаа жәлар амахәҩа ҳақәымгылац! Лассы ҳазлаҟоу
ҳзымԥсахыр, ҳзықәгылоу ҳаҵаԥҵәоит, ҳшыжәлару
зегьы хланҵы ҳцараны ҳаҟоуп! Изхарада? Раԥхьа
иргыланы – ҳара. Шәааи, иаахтны ҳаицәажәап, ҳазҩа
ааӡарым; аурыс ҳәынҭқар ир рабашьра ҳаламгаран
ҳалагеит, ҳара ҳнаҩс егьырҭ ашьхарыуаагьы. Шәгәы
иалымсын, шәыххь згеит, ҳабацәагьы ҳаргьы ҳаб­
лақәа хҩаны акәын ҳаӷа ҳашиабашьуаз, имчхара ду
аабар ҳәа ҳшәаны! Абас, дадраа, ҳахгьы ҳазгәамҭеит,
иҳабашьуазгьы имч ҳзымдырит!
– Уанбаҿыхеи, Бараҟаи-иԥа! – изымчҳакәа дныҩ­
ныҵәааит Ҳаџьы Кьарантыхә, ахьышәҭҳәа дҩаҵ­
ҟьан. Уара уакәымзи, мшәан, Ҳаџьы Бырзықь бзиахә ҳаԥхьа дангылаз аахысгьы ҳажәлар аибашьра
иадыз­цалоз. Дарбан, нас, уара уакәымзар Ҭырқәтәы­леи Англызтәылеи ирызцоз ацхырааразы? Уахьы­
нтәи ӷбала аџьаԥҳаны ӡхызгоз? Нас, иахьа уима, уабаҟаз?
– Уажәы имбеит Бараҟаи-иԥа ажьа еиԥш ишьҭа
арӡра! – ныбжьеигалеит Саҳаҭқьери дахьтәаз, дша­
ҵәышаҵәуа.
Ауада ҭынчхаанӡа ус дгылан ацәажәаҩ иҽеидыԥсала, аӡәгьы диламцәажәаӡо, нас зхы ларҟәны итәаз
аизара ахантәаҩы днаихәаԥшын:
– Иуҳәо иашоуп, Ҳаџьы Кьарантыхә, уххь згеит,
абарҭ зегь шәеиԥш саргьы исымоуп агха. Усҟан сыԥсадгьыл ахақәиҭра сыхьчоз џьысшьон, хаҭалагьы,
ижәдыруеит, заҟантә аҳәаҭыхла ҳаӷа сиԥылахьаз.
Аха урҭ зегь ҳара ҳзы шьаҭарӡгахеит. Ижәдыруазааит,
раԥхьатәи ҳшәақь аурысқәа рахь ианааҭҟьа инаркны, ҳара иҟаҳҵеит риашашьа змамыз агха! Баша
ҳҽықәаҳхит, ҳҽыхҳарҵәеит! Абааш хаҳә еилаҭәахра
хагәла ҳасит, ҳхы акәтаӷьқәа реиԥш инадԥаҳҽылеит – уаҳа акгьы! Гәыбӷанс ираҳҭозеи аурыс еинралцәа? – Аҳмеҭ иажәақәа наигӡон. – Аублаа аиҳабыра иалахәыз џьоукы зны ҳарнаалеит, ачынқәагьы
ҳарҭеит, нас, изааӡарызеи, асулҭан ҳиқәгәыӷны
ҳаа­ҳәит, абџьар шьҭыхны ҳнарҿагылеит. Усҟангьы
иаҳзымдырит, иахьагьы еилкааны иҳамам, адунеи аҳәынҭқаррақәа зегьы, ҳара даара ҳзықәгәыӷуа
аҭырқә сулҭангьы дналаҵаны, аурыс ҳәынҭқар
ишиххәыцуа, ихтны ирымҳәозаргьы, ишицәшәо!
Ҳара ҳазҭашәаз арыцҳара еиҳараӡак изыхҟьо – даара ҳзықәгәыӷуа уи асулҭан ԥсика ҳәа ҳаргәыдиҵоит
акәымзар, аурысқәа драцәажәоит, ҳара ҳзын драбашьран дыҟаӡам. Абри дырны раԥхьаӡа ҳадгьыл
ршьапы аннықәдыргыла аҽны инаркны, аинралцәа
ҳарнаалар, ҳаҽраҳҭар акәын!
– Уapa yхы ԥҽыҵәҟьаны укылсит иахьатәи аизарахь, сашьа, аха издԥуҽлаз ауп исзымдыруа! – дыҩныҟааны дааҵҟьахит Бараҟаи-иԥа аиҳабы. – Уҿы излаҭыҵӡазеи агьааурқәа ҳарнаалап ҳәа ажәа иуҳәаз?
Ара итәоу џьоукы акы иақәыркыргьы, уареи сареи,
анкы илыхшаз, аинралцәа рнаалашьас иҳамоузеи,
суазҵаауеит, Аҳмеҭ? Еиӷырҟаны иказыжьда ҩыџьа
ҳашьцәа бзиахәқәа? Нас урҭ ршьа зураны иҟада, уареи сареи дара зшьыз агьааурқәа ҳарнаалар? Мап,
мап, саб иԥсаныс анысҳәа, ихаҵа, аинышәаразы даҽа
ажәак ануҳәа, ҩыџьа аишьцәа ахьеидыԥсылаз рҳәо,
схы шудысшьыло! Уанӡа сноумган, наҟ уҳалҵ, наҟ!
Афра гәыжәлацәгьа Ноурыз, иҟама абжараҟынӡа
иааҭихит, аха ҩыџьа ахацәа неин, деимырхха дааныркылеит.
– Ашьра зқәугьы џьара ажәак ирҭахьеит! Иҟалазеи, уара, сажәа анагӡаха сышәҭа!
– Иуҳәаша уҳәахьеит, уажәшьҭа уаҳа иацуҵарызеи?
– Ишәыхьзеи, уара, ҳааизыӡырҩып, нас, шәҽааи­
қәышәк!
– Ишыжәдыруа, ақырҭқәа ҳара ҳаҵкыс хыԥхьаӡарала акырӡа еиҳауп, аха рабџьар шьҭыхны аурыс
ҳәынҭқар иҿамгылеит, – дналагеит ҩаԥхьа Бараҟаи-­
иԥа Аҳмеҭ, аҭынчра иааҟалаз ихы иархәаны. – Қырҭ­
тәыла зегьы ҳаҟәыҵып, иаагап Егры уахьныруа
инхо агырқәа. Аханатә еинаалеит аурысқәеи дареи.
Хаҭала ахьыԥшымра рцәыӡзаргьы, ауааԥсыра еиқәдырхеит, асӡа ицарым, мышкызны мышлашарак
рзааԥшыр ҟалоит. Ҳара аибашьреи аҽықәхреи ҳаҿ­
наҵы, дара аҳәынҭқар иуӷә хьанҭа ишаҵазгьы, уи
изакәан рхы иадырхәеит, алахтрахь рхы дырхеит,
уарлашәарла акәзаргьы, урҭ рыхшара аурыс ҵара­
қәа ирҭоуп.
– Уаангыл, Бараҟаи-иԥа Аҳмеҭ, уаангыл! – дааҵ­
ҟьеит адин хада Саҳаҭқьери. – Зегь еилоугаргьы, оо,
Аллаҳҭаала дшаҳаҭуп, удин еилоугоит ҳәа сыҟамызт,
абааԥсы! Ҳаздукылада ҳара? Ақырҭқәеи аурысқәеи
қьырсианцәан, урҭ еилибакааит, ҳара ҳамсылманцәоуп, агьааурқәа ҳраӷоуп!
– Ҳақлаҵәҟьа ҳцәажәозар, уххь згеит, Саҳаҭқьери, ҳаргьы зқьы шықәса рышьҭахь зны иҳадаҳкылеит ақьырсианра. Ҳаԥсылманцәоуп ҳәа ҳхы
шыҳаԥхьаӡогьы, уи адин ҳалаҽны ҳаҟоуп иахьа
уажәраанӡагьы! Дарбан аублаау, нас, хьачхәамеи
мшаԥи ныҳәас измам? Уахь алагьы, Саҳаҭқьери,
уххь­згеит, ишуҳәо аурысқәеи ҳареи axҟa ҳабжьалартә ԥахьагьы ҳаҟамызт, иахьагьы ҳаҟам!
Ҩаԥхьа ихылԥарч кәахь ихкәыцәааны, адашьма
илықәыжьны дҩаҵҟьеит Ноурыз, иҟамагьы цырцыруа иҩҭиԥааит.
– Ҳԥыза, уххь згеит, саб иԥсаныс анысҳәа ихаҵа,
абри ауаҩ наҟ данҳалшәымга, арахә еиԥш иӷра ҭырбганы дышкасыжьуа! Иахьарнахыс уара Бараҟаи уиԥам, сара усашьам! Иаҳзымдырӡакәа аинралцәа урнаҭхьазаап! Уҳалҵ, уҳалҵ! Аԥсахҩы, здин еилазгаз
амаҳагьа! – деимырхха, инкылара иаҿын Ноурыз.
Ҳаџьы Кьарантыхә дҩагылан, дхаҵәи-хаҵәиуа
анеиҩеира дналагеит. Нас ишшәырӡа игылаз Бараҟаи-иԥа Аҳмеҭ днаидгылан:
– Уаҳа иуҳәарц иуҭахузеи? Издыруада аурыс
еинралцәа узлахырхыз цәыругарц угәы иҭазар? Англызтәыла уаныҟаз, уатәи аиҳабыра хьы-разныла иҩычаз афрангь аҳәа урҭеит, уи адагьы урҭ узлахырхрыз мачхәызма! Арахь урҭ абџьар цхыраара
ҳарҭоит ҳәа, ашьаарҵәыра илагылаз ужәлар гәакьа
жьаны, аҳәынҭқар ир иргәыдуҵон. Иахьа агәаҟрацәгьа ҳанҭагыла, зегьы ухы рылуршәшәарц уаҿуп, аха
угьангьашра ҟьаҟьаӡа ихтит! Еи, геди, зауалеи, Аҳмеҭ,
уҿҳәара ааины убӷа икыдгылеит ҳәа сыҟоуп, уҿҳәара!
– Зегь ҳаҿҳәара ааины иҟоуп, уххь згеит Ҳаџьы
Кьарантыхә, уара ухаҭагьы ҳаԥхьа унаргыланы! –
иҽырҭынчны дналагеит Бараҟаи-иԥа Аҳмеҭ. – Англыз еиҳабыра рҿаҳәатәы нармыгӡазар сара гәыбӷанс исымоузеи? Амала, иаҳхаҳаршҭрым, контрабандала акәзаргьы, англыз бџьар маҷымкәа ишҳауз.
Урҭ, усҟангьы уажәгьы, ҳара уаԥсҵәык азна иҟоу ҳзы
аурыс ҳәынҭқар ддыргәаауам. Дара рзы ҳара ҳазусҭцәада? Афра аҽырхықәымҵақәа, ауаа шьҭахақәа ҳәа
ҳрыԥхьаӡоит, хымԥада. Исгәалашәоит, Лондон ҳаныҟаз, ҳара ҳазҭашәаз арыцҳара аҵкыс, хрыҩ азыруан ҳаилаҳәашьеи ҳабџьармаҭәеи!
Зынӡак аҽрырҳарагьы хәарҭам. Арҭ аинралцәа
бџьа­р­ла ирымпыҵархалаз атәыла ҿацәқәа рҿы шьа­
ҭа­­­нкыла ажәлар ндырҵәеит ҳәа уаҩы имаҳац. Даӷьсҭан иҟалаз шәаҳахьеит усгьы. Шамильҵәҟьагьы
дрым­шьит, дытҟәаны дахыргазаргьы, Урыстәыла
дынхоит, млаки хьҭаки дакуа дыҟам. Иеибашьуаз
даӷьсҭанаа ракәзар, аӡәгьы инимырҵәеит, инхоит,
инҵуеит рыҩнқәа рҿы. Уанӡа ҳамцаргьы, абар ҳгәылацәа шаԥсыӷаа, шәрыхәаԥш, изгәаԥханы амшын
ихылаз рыда, забџьар шьҭазҵаз аӡәгьы дрыламкьысит. Урҭ аинралцәа рыгәҭа ижьышуа, ишьашуа
рыдагьы, аиаша иадгылоу, ҳара ҳаилызкаауа аӡә
дрыламкәа иҟалашам. Уимоу, ирҳәоит, урҭ иреиуоу
баронк ашьхарыуаа рыбызшәақәа иҵоит, анбанқәа
рзыҟаҵаны аҭыжьра даҿуп ҳәа.
Урҭ зегьы ирзаауазеи, иахьатәи ауп сара сыззааиуа. Ҩ-мҩак роуп иҳамоу ҳара; ма ҳшеибашьуа
хаҵаҵас ҳанҵәааит зегьы! Ма ҳара иаҳиааиз аӷа
ишиҭаху дҳазныҟәааит! Заҳәа ҭыхны иаҳҿагылаз
ҳаӷа иаҳа игәра згоит, маӡала абџьар ҳаазырхәоз
иаҵкыс! Ҭыр­қәтәыла уажә исымбеит сара, уа бзиарак ҳзыԥшу џьышәымшьааит! Ҳаҳәшьцәа реиԥш
ауадалықь ҳҭаларым, ҳашхацәоу ҳаанхааит!
Зыԥсадгьыл нзыжьыз, бзиарак иԥеиԥшым, ижәдыруазааит, абри адгьыл ҳшьапы аннықәааго аҽны
инаркны, аублаа жәлар захьӡу уаҳа иҟалом!
Суасиаҭ сҳәеит сара, уажәшьҭа, ишәҭаху сзыжәу!
Бараҟаи-иԥа Аҳмеҭ, итәарҭаҿы дымтәакәа, аиҳабыра даарылҵын, арахь ажәлар еиқәыӡырҩуаз даа­
рылагылт. Аҵыхәтәантәи уи иажәақәа убриаҟара
ирмчны, насгьы гәҭыӷьӷьаала иҳәан, дызусҭазаалакгьы аӡәгьы акгьы изацымҳәеит, еиқәышьшьы
иааҟалеит ҳахьыҩнагылаз.
Ус, адәныҟа апыҟҟаҳәа ҽцәак шааиз, насгьы иаарласны ишааҽыжәҵыз мҩашьо, шьҭыбжьқәак аагеит.
Итәазгьы игылазгьы ргәы хыҭхыҭуа зегьы аҩналарҭа иназыԥшит. Убри инақәыршәан ашә даалагылеит, жәацы аахыс зегь рыбла ҭырхаха иззыԥшыз,
аинышәаразы ажәылара иаҿыз аинрал Геиман
иахь ишьҭыз, Бырзықь Арсланбеи. Ашә данаалагыла, ақәабасабаа зхьыкәкәоз иуапа хәылда аҵӷақәа
ааԥыртланы, дымнаҳәыкәа, ижәҩақәа иаархыхны,
ишьҭахь игылаз ашькылкҩы инаииҭеит.
Агәырқьҳәа иҩеихаҵгылаз аиҳабыра рыгәҭа данааи, шәтәақәа ҳәаҵәҟьагьы изымҳәо ихы икәаҽны,
иаб дышьны ихәда дыхшьызшәа, даагылеит. Аӡәгьы
атәара иҽазимкит, ацәгьара хьанҭа ирықәҳараны
иҟаз ршьапы ишықәгылаз ирықәҳар, иаҳа иныркыларызшәа.
– Иаҳзааугазеи саб иашьа? – иуцәымыӷхартә иҟаз
аҭынчра ааилеигеит Ҳаџьы Кьарантыхә, ганха дыԥ­
шуа.
– Цәгьарамзар, бзиара ыҟагәышьам! – аарлаҳәа
даацәажәеит Бырзықь Арсланбеи. – Ҳаннеиҵәҟьа
иаразнак ҳидимкылт аинрал Геиман, ҳаԥшын, абаа­
ндцәа реиԥш асолдаҭ ҳарҷаԥшьон, ашьҭахь иаа­
ҳаԥхьеит, аха изакәызаалак ҳгәы иҭаз ацәыргаха
ҳалаимкӡеит, иаахыжәжәа-хыжәжәаны иҳаиҳәеит:
«Уажәшьҭа еинаалашьа ҳамам, ихҵәаны Ҟәбина архаҟа илбаарц зҭаху, шәҽеиҵаҳәаны ҳара ҳахь шәҿаа­
шәха, амҩа шәаҳҭоит. Ус акәымкәа, Ҭырқәтәылаҟа
ацара алышәхуазар, хыџьара шәыҽшаны агаҿахь
акылсра шәалага, уа ишәзыԥшуп аӷбақәа!.. Араҟа
ожәшьҭа аанхашьа шәымам!..». Уаҳа дхьаԥшынгьы
дҳахәамԥшит. Ҳандәықәлоз агаҿа иаркны ашьханӡа
ажәылара еиҭеирҿыцит, даазыдгыло акы деигӡом,
ирхәашоит, ибылуеит. Уажә дшаауа даауазар, ҩымш
ирхымгакәа Мыҭҳас дҟалоит...
Идыды-мацәысны иҩнасызшәа зегь аршанхеит ари ажәабжь бааԥс. Иҟалаз ахькылсуаз зегьы­
ҵәҟьа сзеилымкаазаргьы, уамак шаҳԥеиԥшыз
сцәа иалашәеит сахьгылаз. Абааду еиԥш макьана
сзы­қәгәыӷуаз Ҳаџьы Кьарантыхә, ианаџьалбеит,
ииҳәа­рызеишь, иҟаиҵарызеишь ҳәа сыбла ҭыр­
хаха снеизыԥшит. Уи дахьгылаз ҵаҟантәи ак наихан
адгьыл дыҵанагалозшәа, ашьшьыҳәа днеизҟәыҿны днатәеит, ихы ҩнапыкла икны. Ԥыҭҩыкгьы ус
ртәарҭақәа ааныркылт, даҽаџьоукыхгьы рыжәҩақәа
аҭӡывара инадҵа-аадҵаны ус иаашанхалеит. Иагараан иубахьеит, аԥшацәгьа иарааз абнара, уаанӡа ишшәыр-шшәырӡа игылаз аҵлақәа, еихышь­
еиԥышь еилажьны. Убасшәа акәын, уажәы, ахаан
шәара ззымдыруаз ҳәа иԥхьаӡаз аублаа хацәа реилатәашьа шыҟаз.
Ус адәныҟатәи иааҩхит ҽышьҭыбжьқәак. Дук мырҵыкәа, иԥсы ихәламӡо ашә даалагылеит агаҿа зҷаԥ­
шьоз руаӡәы. Аӡыԥсы ахьыкәкәо ихҭарԥа еиқәа­ҵәа ихыхны икын, уи иадкылан иҟамчы еиҩыр­
ҿаны.
– Ҳаџьы Кьарантыхә, уххь згеит, ҳагаҿа ихгылоу
аҭырқә ӷбақәа ркаԥдан ажәа узааицҳаит! – ҿааиҭит
ашә дшаахыҵыз еиԥш ибжьы гәаҩаӡа.
– Иҳәа, нас, иҳәа! Узгылоузеи убыбӡа?! – днаиҵа­
ҟьеит аиҳабыра рхада. Акы иҵасызшәа дҩаҵҟьан,
дзықәтәаз аҟәардә ирццакӡан авагьежьра днала-­
геит.
– Ефенди Шәлиман иааицҳауеит: «Хымш раа­хыс
хәыдаԥсада, ҳҿи хнапи еиқәыԥса амшын ҳах­гылоуп.
Иахьатәи амш иаалыршаны ҳашәҭаху­ҳашәҭахыму
цқьа агәра аагаратәы ианҳашәымҳәа, ҳара иаҳзыԥшу англыз контрабанда ӷбақәагьы ҳаманы агаҿа
ҳадҵуеит!»
– Удәылцқьа наҟ! – иблақәа шаҟьшаҟьо, ақәгье­
жьра дшаҿыз дныҩныҵәааит Ҳаџьы Кьарантыхә.
Агаҿа ҷаԥшьаҩ дшәаԥырҳаԥуа, агага еиԥш ашә днылабеит. Дзыхҟьаз уи акәзаарын, ашьҭахь ауп сара
ианыздыр, Ҳаџьы Кьарантыхә днаскьаԥхьан иеиҳәашаз, аизараҿы зегьы инарылаижьит, уи алагьы
ихитит аублаақәа рԥыза имаӡа: аизара ҟалаанӡагьы
ишиӡбахьаз мҳаџьырра ацара.
– Аиҳабыра иалахәу ҳааизыншәыжь, шәыххь згеит,
егьырҭ шәдәылҵ. Уара Бараҟаи-иԥа Аҳмеҭгьы уаҳа ус
умам араҟа! – иҳәеит Ҳаџьы Кьарантыхә, иаҳа иҽырҭынчны. Агәгәаҳәа еиҳаб-еиҵбыла ҳаишьҭагыланы
адәахьы ҳандәылҵит. Ҳашьҭахьҟа дҳашьҭалан дааиуан Бараҟаи-иԥа Аҳмеҭгьы.
Амш шьыбжьышьҭахьра инахысхьан, ақәа хкәа­
хьан, аԥсҭҳәақәа неилыҩры-ааилыҩрын, амра аакыл­
ԥ­хеит, аха хаара аҵамызт, аԥша ҵәыҵәы шасыц
иас­уан. Быҭха ашҭа ықәырҭәаа ажәлар еилагылан,
уахьынаԥшлакгьы ҽылашьапыла уҳәа амҩахәасҭақәа
ирныланы аизарахь иццакуаз улаԥш рықәшәон. Еид­
ҵәаҵәала игылаз сабгьы дрылазаарын, сыжәҩа нҭарс
данаасыха ауп дангәасҭа. Наҟ снарылиган:
– Ирыӡбазеи аиҳабыра? Ҳцауоу, ҳаанхауоу? – даа­
сазҵааит иаарццакны.
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Иалкаау. Аҩбатәи атом: аҭоурыхтә роман «Ацынҵәарах» - 07