Latin

Иалкаау. Аҩбатәи атом: аҭоурыхтә роман «Ацынҵәарах» - 04

Süzlärneñ gomumi sanı 3447
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2243
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ҳара, ҳақәгәыӷуан ҳаԥсҭазаашьа еиӷьхап ҳәа. Maп,
ҳаицәамхазар ҳаиӷьымхеит. Ҳара жәытәнатә аахыс
мшынгәыла ахәаахәҭра хныҟәгагас иҳаман. Шәара
шәаалаган, ҳагаҿахь ӷбак зымааиуа амҩақәа шәкит.
Хьышьҭрала иааиуаз ҳаамсҭцәа рҳәцәоуп, қәылацәоуп ҳәа, анхацәа иреиԥштәны шәырхы­ччоит.
Азин рымшәхит мшынгәыла ирҳәынҷаз атәцәа
рыҭирагьы. Ҳарҭ аублаақәа ҩнуҵҟала ҳаиҿкаа­шьа
даҽакуп, анхацәеи ҳареи ҳаиларсуп ааӡареи ахәԥҳареи рыла. Урҭ зегьы ныԥхьаҳәҳәаны, шәара иааганы ауӷә еиԥш ҳахәда иқәышәҵарц шәаҿуп ҳара
зынӡаск иаҳзымдырӡо шәара шәзакәан. Ҳамсылман дин ҳхышәхырц шәашьҭоуп, шәнапаҿы ҳшааҟалалак, ҳхәыҷқәа лкагәаны рнаҭра шәалагашт.
Абарҭқәа зегь рышьҭахь еинаалашьас иҳамоузеи,
уххь згеит аинрал?
Аинрал иаҳаз ажәақәа рылаҿымҭӡакәа, ичабра
ааҭи­­ган, наҟ-ааҟ еимданы илахь ԥсыла инықәишьит,
нас дҩагылан, ишьҭахь инапқәа ҟаҵаны шьаҿа­
қәак днаскьеит, дназдгылаз аӷш ашьапы днахәаԥшаахәа­ԥшит, иара дуасҭаны маҭәахәыс иҟаиҵарц
иҭа­хызшәа. Нас даақәҵәиаан, дааин Бараҟаи-иԥа
днаи­дгылан, усгьы ҿааиҭит:
– Иҟалазеи, Бараҟаи-иԥа Аҳмеҭ, уххь згеит, ҿуҭ­
уам, уԥҟьаԥцак саҳаӡом, исҭахуп сара, ажәытә-аҿатә
имҩаԥугахьоу аусқәа уаарызхәыцны, иахьатәи ҳаицәажәараҿы хаҭала угәы иаанаго саҳарц.
Бараҟаи-иԥа Аҳмеҭ диашахәҵәаӡа дахьгылаз,
даа­­ҳәыцымыцит, игәасҭеит ҭырџьманда еили­кааз
арҭ ажәақәа шааицәымыӷхаз, аха уи зынӡакгьы
ини­р­­ԥшуамызт. Иқәшәазеи, мшәан, ари уаҳа ажәак
ихәлымшәаӡо ҳәа ажәлар анааилашыҩкуаз:
– Аилибакаара ҳагуп, аинрал, уххь згеит, аилибакаара! – ҿааиҭит уи иааркьаҿӡаны.
Ҳаџьы Кьарантыхә гәеибакрыла иблақәа аашаҟьшаҟьеит, игәы инамӡеит Бараҟаи-иԥа иажәа. «Ҳара
иаҳхароузеи, нас, дара ракәзар ҳаззеилымкаауа?»
ҳәа шигәахәыз ҩашьомызт. Аинрал иҭахӡамкәа даа­
ԥышәырччан:
– Хшыҩла уцәажәоит, Бараҟаи-иԥа, иуҭахуп, аҭыԥантәи ажәаԥҟа ишаҳәо еиԥш: «Аҵәгьы мбыл­уа,
акәацгьы ӡуа!» Аха аибашьра еилашыҩкны ианцо уи
ҟәыӷа цәажәарам, уи – наҟгьы арахьгьы еиба­шьуа рыдымгылара ауп измааноу. Нас, иааҳаҳәишь изхәарҭоу?
– иҳәан, ҩаԥхьа ишьҭахь инапқәа ҟаҵаны, ашьшьыҳәа
анеиааира дналагеит. Дшааиуаз Ҳаџьы Кьарантыхә
иааигәара дааҭгылан, ибжьы ҩеиҵихит. – Иара ихьӡ
дуӡӡара, адунеи абжак зымпыҵаку, Урыстәылазегьтәи аҳәынҭқар ду Алықьсандр Николаи-иԥа убранӡа
днажәгеит, зегь иреицәаӡоу шәҭаимыргылар амуа.
Егьырҭ ашьхарыуаа хҿыхшьак рыԥшааит: џьоукы
мҳаџьырра алырхит, егьырҭ аинаалара иашьҭалт. Шәара абџьар кашәԥсом, шәеибашьуеит, асулҭан иахьгьы
ахьаԥшра шәзаҟәыҵуам. Сара исуа­луп иахьа даҽазнык, иагьҵыхәтәантәихоит ҳәагьы сгәы иаанагоит,
иугәаласыршәарц, ҵыԥх аҳәынҭқар Кавказ даныҟаз
ишәыдиҵаз хырԥашьа змам азакәанԥҟара: «Сара аублаақәа ирысҭоит мызкы аҿҳәара, уи аҩнуҵҟала рхы
зқәыркуа рыӡбароуп: ирҭахызар ара иахыҵны ицааит Ҟәбина архахьы, уа наӡаӡа ироуеит адгьыл, дара
ишрымоугьы ирзаанхоит жәытәнатә аахыс ршьақәгылашьа, аӡбарҭагьы налаҵан, уи рҭахымзар, иқәҵааит Ҭырқәтәылаҟа!» – аинрал уаҳа ак­гьы ацымҵакәа
днеин, иҭыԥ аҿы днатәеит.
Ҵоуп, арҭ аԥеиԥш ажәақәа уа еилатәаз зегь рзы­
ҳәангьы иҿыцмызт. Аҳәынҭқар аупа зқәыршәыз
ахџыџ лаҟә дықәтәаны урҭ ажәақәа аниҳәоз, жәпа­
ҩык икәшан игылаз инадыркны, Кавказ нхы­ҵиаахыҵи уи ада ҳәатә рымамызт уи аҽнынӡагьы. Аха
уажәы игахт урҭ ажәақәа, дыдрак еиԥш, иоумагаха.
Еицәажәоз рымариаша, нахьхьи амшын ихгылаз
аибашьыга ӷба иҭыҳәҳәоз абзарбзанқәа агәырқь­ҳәа еицыҭҟьаргьы, уи аҵкыс ицәыршәаганы изгары­
мызт.
– Ҟәбина арха наӡара, уара ҳанурхарц угәы иахь­
ҭоу, усҟак ибзиазар, уажәраанӡагьы иҭацәны иаанхарымызт. Ҳара мшынгәыла ҳхәаахәҭуеит, шьхагәыла арахә ҳааӡоит, ҳшәарыцоит, ҳабназоит. Мап,
аинрал, уххь згеит, уахь ҳхы ҳзырхом, уи еиԥш
ацәҟьа ҳхы ҳзаркуам. Знык ҳара ҳхыхьчарҭа ҳашьха баагәарақәа ҳрыхцаны Ҟәбина арха ҟьантазра
ҳашәзықәцалар, аҳратәра еимыхуп, уажәшьҭа итәу
дыҟаӡам, шәхы шәақәиҭуп ҳәа ҳара ҳабаӡӡеицәеи
ҳабзыцәашьцәеи анхацәа инарылашәҳәашт, шәынхарҭа дгьылқәагьы аашәхәароуп ҳәа шәнарыдгылашт. Уи злымшаз анхацәа-мҳаџьырцәа раамсҭцәеи
дареи ишеибааӡахьоу рхашҭны, реихаҵгыларақәа
рцәыӡны еиҟарауааны, ҷан-ҷаны рыблақәа ҭибахуа
инеилалашт. Нас ишәҭахугьы ҳалашәыгӡашт иаразнак! – даацраланы деиҭаацәажәеит аублаақәа рхада.
Аха аинрал алаҿимҭит.
Уаанӡа егьырҭ раасҭа иаҳа зҽырҭынчны итәаз аҳ
Ҳамыҭбеи уажәы даауалыуашеит, аӡә дибарц иҭахызшәа, анаԥшааԥшра хҭеикит.
– Акаҵәара хыҵырҭак ада уаҳа мҩа амамзар,
арахь ухымҵыр ада ԥсыхәак ыҟамзар, нас уи амҩа
уанымлар ҟалома? Амца зкыз аӷба ишзахәо ирццакны агаҿахь идәықәымлар, уаҳа ахы абархари? О, сыбзыцәашьа, кыр исзаԥсоу, сарӷьажәҩа, угәы иалымсын, иаахтны иуасҳәоит, еиӷьу-еицәоу аамҭа аналырхыша иҭагылам уара узаԥызоу аублаақәа! – ибжьы
мырдуцәакәа, ԥсышәала дцәажәон аҳ, икәымжәы ау
аԥшьқәа ишьамхы инықәыршә-ақәыршәуа.
– Иаҳзеибаулакгьы аинралцәеи ҳареи ҳаиужь,
уа­ра наҟ унҳабжьыҵ, аҳ, уххь згеит! – ҿааиҭит Кьарантыхә иаалырҟьаны, аха Ҳамыҭбеи уи имаҳазшәа, иажәа анагӡара даҿын:
– Згәыԥҳәыхш сааӡаз аублаақәа цәгьарак иақә­
шәар сҭахым, аҳас сызхадоу аԥсуаа ирзеиӷьас­шьо
дара рзынгьы исҭахуп, исылшо азыҳәангьы схы сеи­
гӡом.
– Аҳ, уххь згеит, иуҳәо агәрахаҵара цәгьоуп. Аублаа жәлар ирхашҭран иҟаӡам аҳәынҭқар еинралцәа урылагыланы изныкымкәа ушҳабашьхьоу.
Иуҭахы-иуҭахым еилоуҭәеит акыкахши ашьеи!
Насгьы, аиаша ҳҳәап, аԥсуаа рахьалагьы узлаҽхәаша рацәак иумоузеи? Дали Ҵабали ашьаӡагәаӡа
ҭыркьасо уҭысхьеит, уара утәқәаҵәҟьа урмеигӡазар, умала ужьы уфеит ауп иаанаго! Зыԥсаҭа бзиа61

хаша уабду, аҳ Қьалышьбеи, зегь ҳаидкыланы ҳазмаз, иахьа даҳхагылазар аԥсуаагьы ҳаргьы абри
еиԥш арыцҳара ҳҭагыломызт. Уи ахшыҩ ҷыдеи,
агәаӷьреи, агәамчи згымыз, имԥшаар иуамызт
ахәшә, аха дабаҟоу! Иара данҭахоз аҽны гәҭакыс
имазгьы наҟ иццеит! Иара ишьҭахь хьыӡла-ԥшала
иус назыгӡарыз ҳәа уаҩ диҭнымхеит. Уара уаб, Сафарбеи, дҩагылан, ижәлар дырзымҵаа-дырзымԥшаа, аҳреи ачыни рзыҳәа, шәақь ҭмырҟьаӡакәа,
Аԥсны аурыс ҳәынҭқар ииҭеит.­ Уажәы уара уааны,
узааӡаз аублаақәа аҳәынҭқар иҟәараӷ рхоуршәырц
уашьҭоуп. Ссиршәа иубаша, аӡы иаго ҳәҳәабжьы
иаҳаӡом ҳәа, арахь џьоукы урабжьоит, уара узҭагылоу зумбозеи? Ҵоуп, макьана аҳ ҳәа иушьҭоуп,
уеиқәшәоуп малла, чынла, аха угәы иалымсын, ҳаа­
ӡамҭа, уара уаҳӡам, уара укьанџьоуп! Ани уажәы
ҳаҭыр ду уқәҵауа иуцу аинрал иаарласны ара уахганы имаҭацәа урзиҭираны дыҟоуп хәмаргас, нас
урҭ тәаны акьанџьеиԥш, улархаҩархо иулахәмарлап! – дыццакы-ццакуа алеиҩеира дахьаҿыз, абас
иажәақәа ахеиԥш идәықәиҵон Ҳаџьы Кьарантыхә.
Аурысшәахь еиҭазгоз аҭырџьман дахьӡомызт.
Аҳ Ҳамыҭбеи дахьынатәаз дтәан ихы ларҟәны,
иара иахь ихҿа цҳафырха икшоз ажәақәагьы рыгәхьаа икӡамшәа, алыҵҟьа-ҩыҵҟьара иаҿыз Ҳаџьы
Кьарантыхә дызлаирҭынчшаз атәы азхәыцра мацара даҿызшәа.
– Ҳара ҳадгьыл уаараны аӡәгьы иҳаимҭеит, –
дцәа­жәон аублаақәа рԥыза, алеиҩеира дахьаҿыз,
– ҳаԥсыр, нас анышә ҳалал ҳафап акәымзар, ҳаԥсы
ҭанаҵы аӡәгьы иҳазиҭом! Изаҳарц зҭаху ишәаҳа,
аӡәгьы иҳазиҭом! Аинрал уххь згеит, анҭ убзарбзан хҭыккақәа амшын ахьтә иааԥшуа ҳрыцәшәо
џьумшьан! Урҭ рыла ҳуршәарц акәхап иааган аӷбагьы ара изхықәургылаз. Хаала ҳаилгар, ҳаил­геит,
мап анакәхагьы, ҳаибашьуеит! – абас иажәақәа
лҿахиҵәеит Ҳаџьы Кьарантыхә, изнапык ала иаҳәа
амҳасҭа рӷәӷәаны икын, егьи – иҭӷәыцәааз аҳәа
аҿеи­ԥш ииашаӡа ажәҩан ахь ирхан.
Аҭырџьманцәа еихьымӡаеиԥымӡо аиҭагара иа­
ҿын, сыбла ааихмырсыӷьӡакәа аинрал сихәаԥшуан,
сыԥшын, уажәы-уашьҭан иааилахәар, саҳәа ҭӷәыцәаа
зышькыл скыз снаивагылап ҳәа. Ус, аинрал Ҳаџьы
Кьарантыхә днаихәаԥшын, зегьы ирбартә еиԥш даа­
ԥышәырччеит.
– Ибзиоуп, нас, аибашьра анакәха – еибашьраз!
Амала, даҽакы суазҵаауан, саҳ, уххь згеит! – дналагеит аинрал, – иаҳҳәап, ишәымоу шәҭиуазаргьы
абџьар шәыгшәырхарым, аҭырқә ҭуџьарцәа рзандалқәеи аконтрабанда иаҿу англыз ӷбақәеи уи азы
шәеиҵадырхараны иҟам. Рацәак ҵуам, Англиантәи
уара иузаарҭиит агәыцәҭҳәаа змоу абзарбзанқәа
фба, ҩыџьа урҭ рылахысшьа шәзырҵашаз ацҵаны.
Аха абџьар ишәоуа иаҵашәыргылаша ауааԥсыра,
аибашьцәа абашәзыԥшаауеи, шәшызынтәыку зегьы уаԥсҵәык азна шәоуп иҟоу, шәхы зышәзымдыруазеи, баша ашьа зкашәҭәозеи, ҳарҭ ишәабашьуа
ҳамчи ҳхыԥхьаӡареи згәашәымҭозеи? Ҳара ҳиааира
шшәылымшо еилкааны иумазар, нас баша ужәлар
зҭаурхозеи?
Ҳамҭак еиқәыӡырҩуа иаанхаз зегьы, ииҳәарызеишь ҳәа Ҳаџьы Кьарантыхә иакәын иззыԥшыз. Уи
тәамбашақә аинрал днаихәаԥшын, ибжьы ҩыҭганы
ҿааиҭит:
– Гәырҩас иҟоумҵан, аинрал, уххь згеит, ахаҵареи агәымшәареи хыԥхьаӡарала уаҩы имшәац
макьана. Ҳара, уххь згеит, абџьаргьы ҳамоуп, уи
иаҵагылаша аибашьцәагьы ҳамоуп, аха издыруада, ауааԥсыра ҳзымхо ҳалагар, збаҩзтәым ҳаҳәсақәа
ҟамала рымгәақәа аарҟьаны, ҳанҭасны аҷкәынцәа
ааҭыганы, абџьар инаҵаргыланы ишәгәыдаҳҵап!..
Аҽқәа шәаарых, уара, аҽқәа! – нациҵан, харак сымазшәа даасықәымчит Ҳаџьы Кьарантыхә, сара сахь
даахьаҳәны.
Зегь ҩеибаргылеит. Аинрал аҳ Ҳамыҭбеи днаи­
хәаԥшит. Ҳдәықәҵа шьҭа, ҳаицәажәара ишубо усгьы
акгьы алымҵит ҳәа акәхарын уи илаԥш иаҳәоз. Аха
аҳ инапқәа игәыҵаԥсаны дгылан, дырҩегь ажәақәак
иҳәарц игәы ишҭаз мҩашьо, илаԥш хьанҭа ҟьалон,
изқәикрыз издыруамызт.
– Акыр исзаԥсоу сыбзыцәашьа Кьарантыхә, да­
ҽа­зныкгьы маҷӡак аҟара уаасзыӡырҩырц сҭахуп, –
дналагеит уи, ццакырак инмырԥшуа, иажәақәа цқьа
дрызхәыцуа, – жәлары зегьы аԥсреи абзареи ианрыбжьагылоу, иарбан гану ҳҽыздаҳкылара ҳәа азҵаара анаақәгылалак, иҟамлароуп аццакра! Дырҩегь
аҳәаҭыхра, дырҩегь ажәылара, дырҩегь ашьарҩаш
акаҭәара – арҭ зегь ақәӡаароуп изызку. Ус хьамҭак
аӡбараҿы амчқәа еиҿагылоу шәатәуп-изатәуп, иазхом хаҭала гәаанагарак мацара. Даӷьсҭан аибашьра
аҵыхәа ԥҵәеит, нхыҵаа рабџьар карԥсеит. Кавказ
аурыс ҳәынҭқар инапаҿы иааигеит! Уи иаҵамгылаз ашьхарыуаа рахьтә шьардаҩгьы амшын ихылеит. Шәгәы иаанамган уа бзиак рԥеиԥшуп ҳәа.
Уажәшьҭа, Анцәа иҳәозар, ажәларқәа ҭынч аамҭак
рзыҟалап ҳәа уаҩ дақәгәыӷыртә иҟоуп. Издыруада,
иахьа ашьаарҵәыра илагылоу аублаақәа ргәы ахьшу
иахҟьаны аибашьра аҵыхәа шыԥҵәоу рзеилымкаацзар, абџьар анышьҭарымҵа рхала рхы шҭадырхо
рзымдырзар? Ари еиԥш агәлымыҩра, издыруада,
тәым напык ма тәым бзык иахҟьозар?
Кыр исзаԥсоу сыбзыцәашьа бзиахә, сзааӡаз саба­
ӡ­ӡеи, жәлары зегьы ҳхьы бираҟ ҳәа изышьҭаз Адагәа-иԥа Ҳаџьы Бырзықь ду иԥсы сыманы суҳәоит
ауб­лаақәеи сареи ҳаиқәшәара уазыразхарц.
Аублаатәыла хыла-ҵыхәала аҳәҳәацәа алаҵа,
еизга зеиӷьыҟам ауаа ҟәыӷақәа, аҵыс ашьапы
ахьыԥҵәоу здыруа, аԥсы ажәала дыбзазтәуа, ахә
изы зажәа хәырбӷьыцу, иахьа иаԥшны уаҵәы иҟалаша здыруа. Аинралгьы дназгом, ҩыџьа-хҩык ҩызцәас иаашьҭыхны, схалазаҵәык снеиуеит. Уареи
сареи ҳнарыдтәаланы ҳарзыӡырҩып, ҳаилибакаап,
иҳарҳәо ҳазхәыцны, мҩакы ҳаицықәлап! Исоуҳәозеи, нас, сыбзыцәашьа, ҳаицрыҵымҭаз?
– Адагәа-иԥа Ҳаџьы Бырзықь ду иԥсы уманы
усыҳәеит, уи ала сԥахны сҿоуҳәеит, иуасҳәагәышьозеи? Унеи, нас, кыкахшыла узааӡаз иуарҳәо уаҳап,
амала ари амчыбжьык иахумырԥан! Шәымш аабзиахеит! – иҳәеит Ҳаџьы Кьарантыхә, игәы инапы
инадкыланы, аарла иудырратәы даахырхәаны, нас
ашырҳәа иҿааихеит аҽқәа рахь.
Аҳгьы аинралгьы иахьгылац игылан, нас аҳ Ҳамыҭбеи иахь ихы рханы, аинрал даацәажәеит:
– Аҭауад лаша, абзиара згымхаша, баша ашьака­
ҭәара шысҭахым усгьы иудыруеит, амала уџьабаа­
қәа мцурахар ҳәа сшәоит!..
Абас инеицәажәо ашьшьыхәа апаран ахь албаара
иналагеит.
Ишнеиуаз, ирыцызгьы даргьы апаран инақәтәан,
Мзымҭа инхылеит. Уи гәарҭазар акәхап, нырцә
агәыргәырҳәа адаул абжьы аагеит. Абжьы ҿаца назлаҩыз архәҭагьы ааилаҭырын, рҽыриашара, рҽеи­
қәыршәара иналагеит.
Ҳаџьы Кьарантыхә иҩызцәеи иареи ҽыжәлахьан.
Ар рԥыза иҟамчы данҩаха, абыкь абжьы ажәҩан
кылнаҵәартә иаагеит. Уи ладагьы-ҩадагьы аублаа­
қәа иранаҳәон Мзымҭа аԥшаҳәаҿы аилацәажәара
иҟаз шеиԥҟьаз. Ашәақь зку ихаршаланы ухысгамацәа аҵакыз, аҳәа зыҟәну амҳасҭа ҭарбаӷьаны икыз
– абас аҿыҵҳәацәон ахәаара иаҿыз абыкь.
АУБЛААҚӘА РЫХӘԤҲА ИШИԤЫЛАЗ
Хаҭала салахәымызт уажәы зыӡбахә цәырызгаран
иҟоу ахҭыс, аха Ҳамыҭбеи Чачба ҳара ҳахь инеира
аӡбахә усҟан ажәлар убриаҟара еимырҟьо ирыман,
ашьҭахь ҳахҵәаны хараӡа ҳанцагьы кыраамҭа ирхадыршҭуамызт, иудыруазеи, издыруада, сгәалашәара
аҵа ҭылашьцараҿ џьара цәыкәбарқәак ҭаханы иҟазар, акы ҭамыжькәа зегьы узхазгалап!
Ажәазаҵәык иадамхаргьы сара иаасгәалашәалак
уара, дад Шәарах, џьара иуаҩумыжьроуп, избан уҳәар,
аублаақәа ҳахәԥҳа, иҩызцәа нагақәа драԥгыланы
Аублаатәыла данҽыжәҵыз амш, изых­ҟьазаалакгьы,
илаҳамҟәыҵшша ицаз насыԥкны иԥхьаӡатәуп. Ҳара
ҳазнылаз ашьаҭарӡга амҩа акәым­кәа, даҽак алҳ­
хыртә еиԥш аамҭа анҳамаз аҵыхә­тәантәи амшқәа
ируакны иԥхьаӡатәуп...
***
Аиашаҵәҟьа ҳҳәозар, уи ахәылбыҽхазы Заурҟан
Золак цәыкәбарк ҭамыжькәа иҭаирцәит игәалашәарақәа рыҵа лашәы. Аҵыхәтәанӡа Ҳамыҭбеи Чачба
Аублаатәылан инеиреи, Заурҟани сареи ҳанеицәа­
жәоз аамҭеи ирыбжьысит хынҩажәи жәибжь шықәса, абасҟак инаскьаз, аҭаҳмада ҳәанҳәахла мацара
иидыр­уаз ахҭыс, агәаларшәара имариоу усмызт.
Ҳаидтәала аахыс игәасҭахьан, иагьџьасшьахьан,
Заурҟан иара дызлахәыз, иблала иибаз ртәы ансеиҳәауаз, игәалашәара ҭабарак ақәмызт. Аха ара дызлацәажәоз ахҭыс даҽакала иҟан, иара ихаҭа ишазгәеиҭаз еиԥш, уи иара далахәымызт, иблала имбеит,
ус ҳәанҳәахла иаҳауаз, уи ахҭыс иахҳәааны игәараз ажәабжьқәа, ишнеи-шнеиуаз илакәхахьаз, ма
иашәахахьаз рцыԥҵәахақәа ракәын.
Убри аҟнытә, Заурҟан иаасеиҳәоз мацара анҵауа
аханатә сшааиуаз еиԥш акәымкәа, уажәы сара сажәақәа
рыла еиҭасҳәарц сҭахуп аԥсуааи аублаақәеи рҭоурых
аҿы адаҟьа замана аазырԥшуа уи ахҭыс. Ахарҭәаарагьы сылшоит, избанда, аҳәаа­нырцәҟа сдәықәлаанӡа,
уи аамҭа иазку аҭоурых нҵам­ҭақәа акрышьҭысххьан.
Ҵоуп, урҭ зегьы ара сыз­рыхцәажәом, иалсхырц сҭахуп иаҳа ииашоуп ҳәа исыԥхьаӡо. Амала, абри ахы
анҵәамҭа хыр­кәшахоит Заурҟан ишиҳәаҵәҟьаз ианысҵаз ажәабжь ала, уи иага алакә цәа ахазаргьы,
аҭоу­рых аҿы иҟалаҵәҟьаз акоуп.
Аҳ Ҳамыҭбеи Чачба Аублаатәылаҟа амҩа дықә­
леит. Иара ихы иадиҵаз абжьаҟазара Мзымҭа аԥшаҳәаҿы акгьы аналымҵ ашықәсан, аԥхынра
анҵәамҭазы. Аҳ шьахәлаҵәҟьа идыруан, уи еиԥш
аамҭа еилаҩынт аан, иара ихала иаԥшьигаз аус
хьанҭа, аус уадаҩ имҟәыҵаманшәаламхар, Кавказ
анаместник ҿыц Михаил Николаи-иԥа иҿаԥхьа,
иара ихаҭа иҭагылазаашьа азыҳәангьы акыр ишгәаӷьыуацәаз. Убри азоуп уи ицҽыжәлар зиҭахыз
хаҭала дзықәгәыӷуаз, уа Аублаатәыла иахьнеиуазгьы зыгәрa хымԥада иргашаз, Аԥсны еицырдыр­
уаз ауаа нагақәа: Самырзаҟаннтәи – Алгыд Емхаа,
абжьыуаа рахьтәи – Гьыргәал Чачба, Бзыԥнтәи –
ԥшьынҩажәижәаба шықәса ирҭагылаз Маан Кац, уи
уеизгьы Аԥсны адәныҟатәи аусқәа инапы ианын, аҳ
ҳәынҭқарра уск даналацәажәоз дахьцалакгьы дааицрымшәо дицын.
Ганкала, акыр игәаӷьыуацәан Маан Кац убрахь
идәықәгалара. Избанда уи, иара аҳ ихаҭа иеиԥш,
аҳәынҭқар иеинралцәа дрывагыланы аублаақәеи,
асаӡқәеи, далааи, ҵабалааи драбашьхьан. Убарҭқәа
рҿы илиршаз азын мацара акәӡоуп аҳәынҭқар
аинрал чын зианеишьазгьы. Ужәы, уа иахьнеи­уаз
Маан Кац ицәырҵра аублаақәа иргәаланаршәар ҟалон уи ашьаус, аха иара даважьынгьы аҳ уи амҩа
дзықәломызт, избанда, Маан Кац, иара иаҵкыс
хынтә рыла иеиҵбыз, абрыла изыҟаз иаҳәшьа
Ҳаџьы Кьарантыхә ԥҳәысс диман. Абхәында иҳәа­
тәы амаҳә ихеимҵо далагаргьы, аиаҳәшьа кыр лылшаргьы ҟалон.
Далааи Ҵабалааи рахьынтәи аҳ дицҽыжәлар
акәын Маршьан Алмахсиҭ, аха уи шәарыцара дахьцаз дзыхнымҳәызшәа ҽыҵгас иҟаҵаны ихы ахи­
геит, уи алагьы аҳ даҽазнык иирдырит рацәак дши­
хым­хәыцуаз.
Саӡтәылан ишнеиуаз, ирымҩатәны иныдгылан
Гьач Рашьыҭ дышьҭырхран иҟан, аха убригь сгәы
бзиам иҳәан, дрыцымцеит, уи аҽыҵга змааназгьы
адырра уадаҩмызт, аҳ иахь аҵкыс Ҳаџьы Кьарантыхә иахь иаҳа иадицәылон, иаацәгьарахаргьы уи
дидгылон.
Аҳ Ҳамыҭбеи Чачба, арҭ аҩыџьа рхымҩаԥгашьа
иара изы иҿыцмызт, аха иахьа амҩа хьанҭа данықәлоз ицҽыжәлар, уа иахьнеиуазгьы игәы иҭаз
ицырҳәар, аублаақәа иаҳа ишизыӡырҩуаз идыруан.
Ус аныҟамла, илахь еиқәнаҵеит, ахәыцра хьанҭақәа
издырҵысит.
Аԥсны аҳ драԥгыланы, аҭуӷанқәа ирықәтәаны
инеи­уаз аҽцәа, Мзымҭа аӡиас инырны, мраҭашәарахь рхы рханы агаҿа инавалеит. Амшын ацәа хаа
иҭаҳәахны иамазшәа, изакәызаалак шьҭыбжьык
ахылыҩуамызт, еиқәраҳаҭха иҭатәан, агәеиу­жьра
ккаӡа, улаԥш ахьынӡанаӡааӡоз, ԥсыӡкҩык икан­
џьаҵәҟьагьы хубааломызт.
Агәды-гәдыҳәа аҽқәа ршьапышьҭыбжьы анаҩсан, амҵ ԥыруазар уаҳарын, иҭынчран амш кау­
уа. Ҭагалан аналагамҭазҵәҟьа акәын, иудырратә
ашоура хҽхьан. Амхырҭақәа рҿы, џьара-џьара,
аџьықәреи иҭнагаз ахҳәаҵәқәа ахҭырԥа ачыхәқәа
реиԥш улаԥш иҵашәон. Џьара-џьарагьы, ҵлақәак
рҿы, ардәына еиқәаҵәақәа рҽеидкыланы ишааи­
уаз инарықәҳазшәа, ажь еиқәаҵәҳаҳараӡа амахәқәа
ирылу­баауан.
Ус аҽцәа, акыр амшын иалахалаз ашыҵәра хықә
ҳарак архәара ианаавшәа, рылаԥш наахеит ишзахәоз амшын агәахьы анаскьара иаҿыз флыкак. Аҳ
иҽы аӷәра даахеит, инеихьӡаз имҩалацәа усгьы днаразҵааит:
– Изтәхарыдашь ари афлыка?
– Ишәаԥырҳаԥуа излацо ала, иҩашьом аурысқәа
ишыртәым! – даацәажәеит Маан Кац, ишькыл днангыланы, илахь инапы надкыланы амшын дхыԥшылауа.
– Ҭырқәа ҭуџьарк итәхап, ма англыз контрабанда
ныҟәцаҩык, – даацәажәеит Гьыргәал Чачба. – Нас,
аиаша ҳҳәозар, гәыбӷан злаиуҭарызеи Ҳаџьы Кьарантыхә, аублаақәа ак рымҭир, ак аарымхәар ԥсҭазаашьас ирымоузеи?
– Шәыԥшишь, шәыԥшишь, анҭ жәбома, еиҭаӡхыргеит, убама, англыз џьаԥҳаны! – ҿааиҭит аҳ Ҳамы­
ҭбеи, наскьа анаара икыдгылаз амҩахәасҭахь инапы нарханы. Џьоукы, абџьар иаҵаз ҩажәижәаба
ҽы иреиҵамкәа раӷәрақәа ирынкны, инакәараҵа-­
аакәараҵо, иццакы-ццакуа абнарахь ахалара иаҿын.
Урҭ абнара иаҵәахаанӡа, аҳ иҩызцәеи иареи гылан
ирзыԥшуан.
– Ари хәарҭам, даара ихәарҭагәышьам. Сара исыз­
дыруам уи абџьар аазхәаз иахҭниҵаз, аха аублаа­
қәа ршьа ахҭнырҵаран иҟоуп. Кьарантыхә ҟадыџь,
дзықәгәыӷуа ҳәа имоузеи? Арыцҳара шыҟало збагәышьоит! – даацәажәеит Ҳамыҭбеи, илахь еиқәыршьшьы. Нас иҽы ишьхәа наирбан, иҿынеихеит.
Ицҽыжәыз иҿаҳәатәы ҟалозшәа игәныркылт
абарҭ ажәақәа. Ишакәхалак, ус акәын ажәабжьны
ашь­ҭахь аҭаҳмадцәа ишырҳәауаз, иара убас ауп ҳара
ҳазну ашәышықәса алагамҭазы ашәҟәгьы ишанырҵаз.
Аԥснытәи аҳ Ҳамыҭбеи Чачба уи амҩа данықәлоз
аԥхьагьы иоухьан аинрал-адиутант чыни, имаҷым69

кәа арратә орденқәеи. Иара иаҳра иадымҳәылоз,
аҳәынҭкар иуӷәгьы зҭахымыз, иаҳҳәап: Далаа,
Ҵабаала, Ԥсҳәаа, иара ишиҭахыз инапаҿы раагаразы аинралцәа рырхәҭақәеи, иара еиҿкааны имаз
амалициеи драԥгыланы, ашьхарыуаа рыԥсҭақәа
ашьарҩаш ҭыкьасо иахьыҟаиҵаз азами, аҳәынҭқар
чынлеи ҳамҭалеи дзиҩычаз. Уажәы Аублаатәылаҟа
амҩа данықәыз аинрал-адиутант чын даҵаҽырбо, игәышԥы зегьы «Анна цқьа», «Ауарб шкәакәа»,
«Александр Невски» уҳәа аорденқәа рыла ихҟьаны
аублаақәа даарылагылар, рыблақәа ашьа хдырҵәалар ҟалон. Убарҭқәа дрызхәыцны, иахаану изларгәалашәо ала, уажәы, ашьхарыуак ишинаалоз еиԥш,
кәымжәылеи кабалеи деилаҳәан.
Имҩалацәа ракәхап изҳәамҭаны инхаз: амҩанык
Аԥснытәи аҳ гәаҳәара имамызт, лахьеиҵыхра ирҭомызт ахәыцра хьанҭақәа ихаԥаз.
Иҟалазеи, нас, абриаҟара ахәыцрақәа иқәпапан
дзыркрызеи аҳ, Аублаатәылаҟа амҩа данықәыз? Уи
аҭак аҟаҵара сҽаламгалакәа, аԥхьаҩ игәаласыршәар
сылшоит, аҳ Ҳамыҭбеи Чачба ибиографиа ахьынтәи
крызҵазкуа хҭысқәак. Ҳәара аҭахымкәа урҭ идыруадаҩуан, иара усгьы акыр ихәарҽхахьаз аҳ иҭагылазаашьа адагьы, аублаақәеи иареи ироуран иҟаз
аицәажәара. Абри амҩа данықәыз аҽны, сеидру урҭ
ракәзу, даҽакызу аҳ ихы зыршаҟәоз, аха уеизгьы уи
дзызхәыцшаз иман. Ҟрымтәи аибашьра ҟалаанӡагьы,
Ҳамыҭбеи Чачба аҳәынҭқар иеинралцәа дрыдгыланы, ишаҳҳәаз еиԥш, ашьхарыуаа драбашьит, убри
алагьы иаҳраҿы имчра ирӷәӷәеит. Аха Ҟрымтәи аибашьраан, Аԥснытәи аҳ ауадаҩра бааԥс дҭагылеит.
Урҭ амш гәамҵхамҵқәа руак азы Ҳамыҭбеи Чачба дгылан, уисыр шьакәармак илымшәо. Иаԥхьа ииасны Мрагыларахь ацара иаҿын шьапыла иҟаз, ҽыла
иҟаз архәҭақәа, аҽқәа ирыхо инаргон абзарбзанқәа,
асқьалақәа ирыдҵуаз аӷбақәа, ма Новороссиискҟа,
ма Ԥуҭҟа рыхқәа дырхон... Аҳәынҭқар иеинралцәа,
астратегиа ҳасаб азуны, аамҭала Аԥсны агаҿа иқәыргон архәҭақәа... Аԥсны аҳ изыҳәангьы уажәшьҭа
ара аагылара шәарҭан. Мышқәак иабхәараа аҭауадцәа Дадианаа рахь Агыртәыланӡа днаӡазаргьы, дзаанымгылт, ихьлакгьы иаҳраҿы дыҟазарц иҭаххеит.
Дхынҳәит.
Аҟәа ааигәара дааихьан, данԥшы, хараӡа амшынгәы хырҩаԥшьаа рмызгәыҭқәа хаххала ааскьара
ишаҿыз ибеит асулҭан еибашьыга ӷбақәа... Аҳҭны
даннеи, иԥсы ааиҭакха имҭакәа, сасцәак игәашә
иаала­гылт.
– Изусҭцәада? – дҵааит аҳ.
– Шамиль инаиб Магомеҭ-Амин дышиашоу Сҭампылынтәи даауеит!
– Ихала дыҟоу, аӡәыр дицу?
– Уи дицуп «аедыгьа аиҳабыра рхада ҳәа зхы
зыԥхьаӡо, ҳарҭ аԥсуаа Ахан-иԥа ҳәа ҳзышьҭоу, аеды­
гьа ҭауад Сефербеи!
– Ари еиԥш аамҭа еилаҩынтразы, урҭ мраҭашәарахьтәи Кавказ иқәынхо ашьхарыуаа ҟазауҭла аиба­
шьра рылазырҵәоз, бзиарак иаанамгеит! – иҳәеит
аҳ.
Асасцәа аӡә даалгар егьи дналаго, нап адыркит
Аԥсны аҳ асулҭан ишҟа ихьарҳәразы «иҿыбаара».
Иаур – хаала, иамур – мчыла ҳәа иақәкны ирыман,
аха Ҳамыҭбеи Чачба иикыз ӷәӷәаны икын, ирбжьа­
жьара рылымшеит.
Урҭ нықәҵны ианца, ирышьҭархх Аԥсныҟа рҿаархеит, алаҳәажәқәа реиԥш еишьҭахәхәа, зеиуа уҭаху аҭырқә-англызтә ԥшыхәцәа – ацәгьахәшьадцәа.
Урҭ зегь раԥхьа аҳ диҭааит уажәадагьы Аԥсныҟа
иаахьаз асулҭан иахьтә Кавказ аусқәа знапы ианыз
Омарбеи.
– Аҳ, уххь згеит, ари ашәҟәы, Кавказ ашьхарыуаа
Ҟазауҭ бираҟ иаҵагыланы агьааурқәа ирабашьларц
авизир ду иҟаиҵаз ааԥхьара ауп, исыдуп хаҭала
унапы иасыркырц! – иҳәан, мшыннырцәтәи асас аҳ
иаԥхьа ашәҟәы нықәиҵеит.
– Сара сқьырсиан иашоуп! – Ҳамыҭбеи Чачба
иди­мкылт ашәҟәы.
Омарбеи агәашә аҭыҵха имҭакәа – даҽа сасык
амшын дааӡхыҵит ҳәа аҳ адырра ирҭеит.
– Дызусҭоу еилышәкаа! – нарыдиҵеит аҳ.
– Маҳмедбеи ихьӡуп, аха ҳахьихәаԥшуа даҭырқәам, европатәзар ҟалап, – аҭак ирҭоит аҳҭныуаа.
Ҵабыргыҵәҟьан, ахьӡ Маҳмедбеи, ихаҭа дза­
кәыҵәҟьаз алахиҩон акәымзар, Udi bene idi Pat-­
ria* ҳәа адунеи ианыз, Кавказ азы Европатәи ар
ркомандаҟаҵаҩы ҳәа зхы зыԥхьаӡоз, еицырдыруаз авантиурист Бандиа иакәын. Инҭырҳәыцааны иҟазшьа К. Маркс излазгәеиҭаз ала, уи арԥыс,
Мраҭашәараҿы ироль шихәмарыз аниба, Мрагыларахь диасит ироль ҿыц ихәмарырц.
Егьырҭ асасцәа реиԥш абригь иҽазикит инап
ианыз аусқәа рырманшәалара. Британиатәи алыми асулҭан имзаҿеи рымчқәа анеибырҭа, дызусҭда
уи аҿагылара зылшо ҳәа далагеит иара. Иреиӷьӡоу
абџьар хыкқәа... афинанстә цхыраара... амал...
ахьӡ-аԥша... заҟа рыуахк дақәиргәыӷзеи уи Аԥсны
аҳ. Бандиа ицдырӷызуан егьырҭ англызтә ԥшыхәцәа
Лапински, Браун. Аха урҭгьы амыхәеит, иаҳа-иаҳа
аҳ «иҿыбаара» уадаҩхон.
Аха ус, Ҳамыҭбеи Чачба изнаргеит ажәабжь бааԥсы: «Аҟәа асқьалахьы иааскьоит англыз ӷба «Циклоп», уи иахагылоуп акомандахадаҟаҵаҩы ибираҟ».
Лассы дааӡхыҵит сардар-екрем** Омар-ԥашьа.
Убри инақәыршәаны Аԥсны агаҿа иахьабалак аҽы­
қәхалара иналагеит асулҭан ирхәҭақәа.
Ubi bene ibi Patria (латин.) «Иахьеиӷьу убраҟа ауп аԥсадгьылгьы».
**
Сардар-екрем – (ҭырқә.) агенералиссимус.
*

Аԥсны аиқәырхаразы иҟам уажәшьҭа гәыӷырҭак
уҳәартә иааҟалеит зназы. Уи еиԥш аамҭа иазԥшыз,
Ҭырқәтәылаҟа адцәылаҩцәа ҭауади-аамсҭеи рахьтә
гәыԥҩык, лассы-лассы аҳҭныҟа неирҭас ишьҭырхит.
Иууазеи, уара, улашәхама, амчра ахькыдҳалаз умбаӡои!» ҳәа, Ҳамыҭбеи Чачба ԥсгаха имҭо, икәшаны дыркит. Аха урҭгьы иҽримҭеит, амҟәыҵахалаҩ
ишиҭахызгьы дзымныҟәеит Аԥсны аҳ.
Абас иуадаҩӡаз усҟантәи аамҭазы, Аԥснытәи
аҳ аӷәӷәара илзыршаз ҳанахәаԥшуа, хра злоу ҳәа
иалҳкаар ахәҭоуп ҩба: уи икәшамыкәша игылаз
аӡәырҩы реиҳа еилкааны иман аурыс бџьар амчхара, Ҟрымтәи аибашьраан, аурыс ры аҵахарақәа
ишрықәшәазгьы, урҭ Аԥсныҟа ишхынҳәуаз аҳ агәра
ганы дыҟан. Насгьы, аҳ игәаҳәара шьҭнамхыр залшомызт, аԥсуаа рахьтә аӡәырҩы Кавказтәи афронт
аҿы аурыс ир ирылагыланы хаҵарыла аҭырқә мҵахалаҩцәа иахьрабашьуаз. Абас аурысқәа меижьарада гәыкала данырзыҟала, уи иаанагон: уашьҭан,
аибашьра ашьҭахь, аҳәынҭқар иимпериа аҩнуҵҟа
иаҳра кьыс амамкәа иаанхауа, идԥхьаӡалаз идгьылқәеи, ибнақәеи, ишьхақәеи ишитәыц иара итәны, шықәсык ахь жәа-нызқь мааҭ разныла ауалафахәы аимпериа ахазынарҭахьтә уажәраанӡа ишиоуаз еиԥш иауа... Абри акы.
Ҩба: аурысқәа рахь иахьадицәылоз зҭахымыз аԥсуаа рыҩнуҵҟа ԥыҭҩык шыҟазгьы, Ҳамыҭбеи Чачба заманала идыруан, асулҭан ишҟа ихы анкыдиҵа,
ихаҭа ишиҿагылоз аԥсуа жәлар. Урҭ хышә шықәса рыҩнуҵҟала ԥсыла, цәала-жьыла иԥыршәахьан
асулҭан имчра «ахазынара». Убарҭ зегь рыгәхьаа
мкыкәа аҳ асулҭан иахь дықәҵәиаар, аԥсуаа рабџьар кны агәырқьҳәа иҩагылон, усҟан аҭырқәцәа
аҳ идымгылакәа, дрыԥшаар ҟалон иаҳа иԥсыҽыз,
дара рҳәатәы мацара ада, зхатәы зызныҟәымгоз
даҽаӡәы.
Убри ҳазлацәажәо аамҭа аҭоурых ананысҵоз,
Аԥснытәи аҳ усҟан иҭагылазаашьа аилкаара иахәо
сԥыхьашәеит Лондонтәи агазеҭ «Таимс» аҟны­ҵә­
ҟьагьы. Уи акорреспондент урҭ амшқәа раан Аҟәа­
нтәи иҩуан: «Гәыҩбарада уаҩы ибартә иҟоуп, араатәи аԥсацәа аҭырқәцәа шырцәымӷу... Урҭ ҳара ҳацхыраара аҭыԥан, ҳныҟәара зырманшәалашаз кыр
цҳақәа ԥырххааит, иахьрылшо амҩақәа дырбгоит.
Ҭауади-аамсҭеи ракәзар, ирӡаӡом Урыстәыла шеиӷьаршьо, иагьшадҳәыло, атәыла рымҟәыҵархаларц аҭырқәцәа рыӡхыҵра – хырзаманк еиԥш ауп
ишырбо».
Абас Аԥснытәи аҳ игәамчӷәӷәара набыцра ахьамоуз, ашьҭахь лыԥха бзиа инаҭеит иаргьы. Аурысқәа
хынҳәит Аԥсныҟа.
Убри ашьҭахь, ԥыҭраамҭак акәзаргьы, аҳәынҭқар
изакәан амҩаԥгаҩцәа рыцхыраарала, Ҳамыҭбеи
Чач­ба, «даҳаҵәҟьаны дыҟам Аԥсны».
Аха Кавказтәи аибашьра, мраҭашәарахьтәи аҿацә
ада, иалгон абар-абар. Шамиль абџьар шьҭеиҵахьан.
Аҳәынҭқар иеиҳабыра уажәшьҭа рацәак қьар аҵам
ҳәа ирыԥхьаӡо иалагахьан, уаанӡа ашьхарыуаа рабашьраҿы рхы иадырхәарц ирыдкылан ирымаз аҳцәеи ахан-иԥацәеи. Урҭ абри инықәныҟәаны, Аԥсны заҵәык ада, егьырҭ Кавказ атәылаҿацәқәа рҿы
аҳрақәа аԥырырххьан. 1862 шықәса рзы, Аԥсны аҳра
амхра анықәгыла, еиқәырхашьа амоургьы ҟаларын,
усҟантәи Кавказ анаместник, аҭауад Бариатински,
аҳ Ҳамыҭбеи Чачба дыхьчауа, аҳәынҭқар ихаҭа иахь
абас зҳәоз ашәҟәы имҩыргьы: «Уи инырра Аԥсны
адагьы егьырҭ агәыларатәи ажәларқәа рҿы, сара
изла­здыруала, макьана даара акраҵанакуа иҟоуп.
Убри аҟнытә, уи ауаҩ ҳара даҳзыбзиан иҟаҵара,
даа­раӡа ихәарҭаны исыԥхьаӡоит».
Аха ҩышықәса рыҩнуҵҟала аамҭақәа рҽырԥсахт
иахьеицәаз ахь. Кавказ анаместник ҿыц аҭауад ду
Михаил Николаи-иԥа, иара зҭыԥ аҿы дааиз иеиԥш
акәымкәа, даҽакала дахәаԥшуан ари аус. Уи, Аԥсны
аҳ ифункциақәа нагӡоуп ҳәа иԥхьаӡон, дагьахыццакуан аҵыхәтәанынӡа иааныжьны иҟаз аҳра, рацәак
аҭыӡшәа мыргакәа аҵыхәа аԥҵәара. Аԥснытәи аҳра
– ахьыӡҵәҟьагьы игәы иалакьакьон, џьара хьым­
ԥшрак азыннажьуазшәа инарбозар акәхарын.
Аԥснытәи аҳ иҿынӡа иааҩуан абарҭ ажәабжь баа­
ԥсқәа, иаҳагьы игәыҭҟьагаха убарҭ инарыцлон Урыстәылан зымҩаԥысра иалагахьаз аҳратәра аимы­хра.
Аҳ издыруамызт ари аус Аԥсны ишымҩаԥысшаз,
ианымҩаԥысшаз... Аҳ итәыла аҩнуҵҟагьы аусқәа
рышьақәыргылашьа даарак ихы-игәы ҭнаргәырӷьо иҟамызт. Ҭауади-аамсҭеи иара идымгылоз
рацәаҩын, урҭ хама-хама реихарақәеи, реиқәыларақәеи имчра дыркәадон.
Абарҭ зегьы издырҵысуаз ахәыцрақәа ирҟәыганы изыҟаломызт ихатә лахьынҵазы имаз агәҭыхақәагьы. Уи алмҩанык игәы иҭиҳәаауазар акәхарын абас: «Хаҭала уажәшьҭа схәы сфахьеит, схәы
згахьеит исыхьлакгьы, аха сыҷкәынзаҵә, аҳ иԥа
Гьаргь, лахьынҵас изыԥшузеи? Аԥсны аҳра анацәыӡлак иԥсадгьыл дықәырцар, зинда, малда, ихы
здикылара дизымдыруа адунеи данхалозар акәхап.
Нас ишԥеиԥсыхәоу? Иара иҿы инҵәараны иҟоума
жәытәнатә аахыс Чачаа зхадаз аҳра аҵыхәтәа?»
Аурысқәа рабџьармчреи рынархеи цқьа еилкааны издыруаз Ҳамыҭбеи Чачба, гәыкала иҭахын кыкахшыла дзааӡаз, хаҵара згымыз аублаақәа хәҵәы­
қәхрадеи, баша рҩашла шьакаҭәарадеи лыҵшәа
змамыз аибашьра иалигарц. Абри еиԥш асамарҭал
мҩа аҳ данықәлоз изымдырырц залшомызт ибзыцәашьа гәакьа Ҳаџьы Кьарантыхә иҵҩақәагьы:
иаԥхьан зыӡбахә ҳамаз, аҳ «иҿыбаара» иамыхәаз
аҭырқә-англызтә ԥшыхәыҩцәа, уажәы Ҳаџьы Кьарантыхә икәшамыкәша рыҭрақәа ҳаны ирыман, урҭ
ракәхарын аублаақәа рԥыза дымҩахызҟьозгьы, ари
– иарԥсыҽуан Ҳамыҭбеи Чачба ибзыцәашьа иахь
имаз абзиабара.
Ҳаџьы Кьарантыхә гәымшәара игым, аха изхәар­
ҭагәышьоузеи, хара анаԥшра ицәмаҷуп: уи иабџьар
анышьҭеимҵа, ҭынчхашьа роушам, дара аублаақәа
рхаҭақәа рыдагьы, иара инырра змаз, Аԥснытәи
аҳ зынӡакгьы ихымхәыцуаз аԥсуаагьы, иаҳҳәап:
Асаӡқәа, Ахҷыԥсаа, Ԥсҳәаа, Далаа, Ҵабалаа. Абарҭ
зегьы, Ҳаџьы Кьарантыхә ихҟьаны, рабџьар шьҭыхны ианыҩагыла, иубаз еицәа убеит ҳәа, Ҳамыҭбеи
Чачба иусқәа иахьакәӡам икылсуеит. Убарҭқәа зегь
рыҟнытә, ҭах гәакьак ишихәҭоу еиԥш, аҳ дзааӡаз
аублаақәа гәҭыӷьӷьала днарылатәаны драцәажәар,
ргәы кыдгылахьеит, абџьар шьҭарҵар ҟалоит. Усҟан,
иара аҳ ихымхәыцуаз ԥсыуа жәлақәакгьы рҽеиқәыркышт.
Абас, Ҳамыҭбеи Чачба мызқәак рышьҭахь аурыс
еин­рал Мзымҭа аԥшаҳәаҿы илымшаз аинаалара
иара имҟәыҵаманшәалахан ианыҟала, анаместник
иҿаԥхьа иаҳаҭыр шьҭыҵышт, аџьшьарагьы иаушт
усҟан. Аԥсны иазынхан иамоу аҳра амхра азҵаара
зынӡакгьы иқәымгылазар ҟалоит, иқәгылазаргьы
Ҳамыҭбеи Чачба ихаан акәхом...
Абра, инеиԥынкыланы Заурҟан Золак иажәабжьқәа ранҵара сааҟәыҵны ахьаҵра иҟасҵаз ала
исҳәар исҭахыз гәҭакы заҵәык акәын: Ҳамыҭбеи
Чачба Аԥсны аҩнуҵҟа ҭоурых хаҿыс дыԥхьаӡоуп, убри изкны акык-ҩбак иаасԥыхьашәаз аҭоурых маҭәарқәа неиҿырԥшны еилыскаарц сҭахын,
аублаа­қәа зыниаз атрагедиа аламҭалазы, драцәажәарц, раԥхьа ишьҭаз ацәгьара иалигарц амҩа
шәарҭа дзықә­лаз, уи мзызс иамаз, ихатә ԥсҭазаараҿгьы ҭыԥс иааннакылоз.
Аԥсны аҳ иаԥшьигаз аус мҩаԥысшьас иаиуз, нас­­
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Иалкаау. Аҩбатәи атом: аҭоурыхтә роман «Ацынҵәарах» - 05