Latin

Иалкаау. Актәи атом: апоезиатә рҿиамҭақәа, аиҭагақәа - 01

Süzlärneñ gomumi sanı 3463
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2333
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
БАГРАТ ШЬЫНҚӘБА

ИАЛКААУ
Ҩ-томкны
Актәи атом
Апоезиатә рҿиамҭақәа, аиҭагақәа

Аҟәа
Аԥҳәынҭшәҟәҭыжьырҭа

Еиқәиршәеит
апоет-академик Мушьни Лашәриа
Шьынқәба, Б. У.

Актәи атом еиднакылоит Аԥсны жәлар рпоет
Баграт Шьынқәба (1917–2004) иажәеинраалақәа
ралкаа, ипоемақәа «Аҩныҟа», «Иаирума», ибалладақәа «Асаби», «Гәында ԥшӡа», «Аҿырпын», «Риҵа»,
иажәеинраалоу ироманқәа «Аҿатә уаа», «Ахра ашәа»
рцыԥҵәахақәа, иеиҭагамҭақәа.
Атом аҿы ажәеинраалақәа еишьҭаргылоуп хроникала – ирыҵагылоуп акьыԥхь анырбаз ашықәс, автор
ишазгәеиҭахьаз аиԥш аамҭа-аамҭала инықәырԥшны
еихшоуп.

© Шьынқәба, Б. У., аҭынхацәа, 2017
© Аԥҳәынҭшәҟәҭыжьырҭа, 2017

Баграт Шьынқәба
АШЫҚӘСҚӘА РЫШЬҬА
Амра кыр иҩхашлахьан, ҽы хәашлаԥсак иҵахыԥ­
хыԥуа, ҽуаҩык агәарабжьара дыбжьаланы дшааиуаз,
Шьынқә Жьажьа игәашә данаавала, ибеит аҳәсақәа
рацәаҩны, амаҵурҭа иҩнало-идәылҵуа, еилаҩеиласуа.
«Санцоз ибзиахәха иҟан, ирыхьзеи, мшәан, чма­
заҩ дрымоума?» – даахәыцит агәыла Едгьагә, иҽа­
ӷәра наҿархханы иаанкылауа.
– Иҟоузеи ара? – дҵааит аҽыуаҩ.
– Жьажьа дыззыԥшыз амаҭа диоуит, гәырӷьароуп! – иаҳаит аҭак.
– Ҳаи, Анцәа иџьшьоуп, аха, ак сҳәашан, ахьӡ
ирҭахьоума, уара, ахьӡ? – ҿааиҭит Едгьагә.
– Уажәыҵәҟьа ауп даниз, ахьӡ иҭара иагьанбахьӡарыз! – рҳәеит иацәажәозгьы.
– Ҳаи, ус акәзар, бзиа сахҭыгәлазаап, уи иқәнаго
ахьӡ сара исҭоит. Абри асаби иахьарнахыс Кәашшьап
ихьӡзааит. Иабацәа усгьы анхаразы рыԥсы цәгьоуп, ҵла нрыжьуам, бажә нрыжьуам, кәаш нрыжьуам.
Иаргьы дҩеидасыр, еихаԥсыхә аашьҭыхны, кәашк
ашьапы днадгылозар акәхап, уаҳа илҵып зугәахәуазеи нхаҩык ихҭылҵ?! Мамоу, Анцәа иныс, Кәашшьап
аҵкыс иқәнаго ахьӡ уаҩы изыԥшаауам! – неиҳәан,
Едгьагә иҽабаа днаҵаҟьан, амҩаду днанылеит.
Агәыла лафҳәаҩын, дыхәмаруашәа акы иҳәазаргьы, згәы иалсыз ҟалақәеит.
– Ҳаи, ҳара ҳҵеи заҵәы аиыха имҭакәаны
Кәашшьап шԥаихьӡиҵеи, бзиак илҵуазаргьы издыруамеи! – рҳәеит урҭгьы.
Ари ҟалеит 1917 шықәса, маи мза 12 рзы, Очамчыра араион, Ҷлоу ақыҭан, ииз ахәыҷы, Кәашшьап
зыхьӡырҵозгьы, сара сакәын.
Баша ргәы нибархон аигәылацәа. Уи аҽны агәырӷьара ду змаз сабацәа ракәзааит, «анхаҩы ихҭылҵ»
илҵгәышьозеи ҳәа аамҭа згәы ԥнаҵәахьаз анхаҩ
ӷар ҳгәыла Едгьагә иакәзааит, иабардыргәышьоз
убри аҽны инаркны даҽа хәымз рышьҭахь, уа, нахьхьи Петроград, Нева аԥшаҳәаҿы, «Аврора» абзарбзан ҭҟьараны ишыҟаз, уи абжьы адунеи ишахьнагӡауаз аепоха ҿыц ашьыжь ҟьаҟьаӡа ишшаз, аусуцәеи
анхацәеи амчра рнапаҿы ишааргоз, уи аҽны инаркны ауаатәыҩса рҭоурых даҽа хьышьҭрак ианымлар
ԥсыхәа амамкәа ишыҟалоз...
Гәыбӷан рызҭода, ирзымдыргәышьазар урҭ анхацәа-аигәылацәа, дук хара имгакәа Аԥсныҟагьы
иааираны иҟаз уи аамҭа ҿыц, ажәытәрахь, акәаш
ашьапахьы акәымкәа, сара сеиԥш убас миллионла
егьырҭгьы рлахьынҵа, рымҩа даҽаџьара иархараны
ишыҟаз...
Сқыҭа гәакьа Ҷлоу шьҭоуп аразныш зхарҭәоу Кав­
каз шьха аикақәа зхацырцыруа Ԥанаҩ ахәада аҵаҟа,
иааԥсазшәа ахы нкыдҵаны.
Шәаԥыџьаԥла ихҩоу Ԥанаҩ ҳарак иалыҽҽаны
илеиуеит ахаан ҭабара зқәым арҩашқәа, аӡиасқәа:
Дәаб, Қәмарча, Ӡиқәа... Ҷлоу уалаланы унеиуазар, иуԥылоит акаршәрақәа, аҟәаԥаҿаԥақәа, аԥша
хаа ахьықәсуа ахәқәа, мра ахьҭамԥхаӡац агәаҩа
ҭахьрақәа, иҭбааҭыцәу аԥсҭақәа, аԥшаҳәақәа...
Ҷлоу мрагыларатәи аган иацәыхарамкәа иҟоуп
Анцәа иеиканыз Абрыскьыл фырхаҵа дахьҭаҿарҳәаз аҳаԥы.
Сара сахьиҵәҟьаз аҳабла иахьӡуп Лаганиахә. Иҳаракыроуп, кынҩалароуп. Уахьынтәи амшын агәы
иказказуа ухыԥшылоит. Аԥхын ашоура егьа ицә4

гьазаргьы, ахәхәаҳәа аԥша хаа еихсыӷьӡом. Лаганиахә амра иаԥнуп, ианыҩагыло инаркны акәапаҳәа
инҭашәаанӡа мрахәагала иаҩычоит ахәы ҳарак
агәышԥы.
Уамашәа сҟалоит, ашышкамс еиԥш исықәпапоит
ахәыцрақәа уажәыгь уахь саннықәло. Аҵлақәа игылоу снарыхәаԥшыр, избоит сабацәа реихацҭыԥқәа,
раԥҳәаҟәа еиқәҵарақәа. Адәқәа снарықәыԥшыр,
избоит урҭ рымхылаҵарҭақәа, рҽагаҿқәа еизыр­
ҳәҳәаз анышә ҳәыԥқәа. Арҭ адәқәа меигӡарахда
ирықәҭәахьоу сабацәа рыԥхӡы афҩы саҳауашәа сҟалоит.
Сгәы ҩарханы, анкьа саныхәыҷыз ишыҟасҵалоз
еиԥш, ажәҩан кеикеи саҵаԥшуа ашьац татара снылаиоит, исаҳауеит нырцә анаараҿы аҳәра иаҿу камбашьк ахәда иахоу aҟәapҟәap абжьы, ма уасак иахоу
акыркырҳәа аҵәҵәа абжьы. Ааԥынтәи ацәа еиԥш
ихааӡа снарылалоит хара ицахьоу схәыҷра амшқәа...
Аха ус сымацара сынрыжьуам, арахь сшықәлаз заҳаз
гәылак ма ҭахык, ма аџьџьаҳәа хәыҷ гәарҭак аасыкәшоит, саргьы сгәырӷьаҵәа уахь снарԥылоит.
Сабду Жьажьа Азнаур-иԥа аҵыхәтәантәи амҳа­
џьырра (1878) даԥыхьашәеит, аха ииулакгьы ихы
ацәигеит. Азнаур ихи ихшареи иманы Ҭырқәтәыланҟа ддәықәлеит. Зыҽны аашар аӷба иҭалоны, ауха
Кьалашәыр абааҿы иԥхьеит ихҵәаны ицоз аҭаацәа. Ашамҭазы Жьажьа иԥҳәыс диманы дыбналеит.
Ирулакгьы Кәыдры ацҳаҿы иааит, изыруаз џьшьаны, аха асолдаҭ гылахьан, иқәырмыжьлеит. Аӡиас
иҩаваланы Наа иҩеит, аха ррыцҳара ақәшәартә,
апаран нырцә ихгылан. Жьажьа дҩаԥан, апаран
шаха днахьынҳалан, икуа-ишьҭуа мацара, нырцә
днаӡеит, ԥсыуа маҟа бзиак имӷагәышьан, апаранхьча инаиҭаны, иԥҳәыси иареи нырцәҟа ирит. Лассы Асар рымҩа инхалеит. Уантәи ианԥшы, ӷбақәак
амшын ихыхәхәала ишцоз рбеит. Сабду иаби иани,
иашьеи иаҳәшьцәеи наӡаӡа иаԥырҵуан рыԥсадгьыл. Иара инкаиршәит ихҭарԥа, лара – лкасы. Иара
игәы дааҭасуа, лара лӡамҩа даахо, абра абна агәҭаны ирҵәыуеит-ирхьит уаҳа зла аҭаԥшылара рмоуаз, ԥсра-ӡра амшын ихыланы ицоз рҭаацәа. Марҭх,
аҵәыуабжь агәырқьҳәа ауаа еизнагап ҳәа уҟазу,
ақыҭақәа ҭацәын иууаӡа.
Абас Жьажьа дмидагәидаха, ииулак иԥҳәыс диманы дырхылеит иҩныжәқәа, еихымцала амца ахы
икит, алҩа ҩахылҵит ихәышҭаара. Анхара напаиркит.
Ихшеит ҩыџьа аԥацәеи ҩыџьа аԥҳацәеи. Зегьы
дреиҳабын саб, ихьӡын Басила. Сан Адлеиԥҳан,
илыхьӡын Џьарымхан.
Сара сызхылҵыз мыцхәы анхара рҽадырцалон,
ишырҳәо еиԥш, анхаразы анышә рфон. Ҽҟазарак,
шәарыцарак, ма ныҟәарак, ма хәаахәҭрак урҭ ирыламызт, егьашьҭамызт. Изҿыз нхаран. Аиашазы, даргьы рыфатә-рыжәтә, рысас-рыцәас зҳәаз еиԥш, рхатә
џьабаа амчала хар рымамкәа, бысҭак рфартә иҟан.
Аха ҳҭаацәара ахьынеихьыԥшыз дрыламызт
нбанк здыруаз аӡәы. Ҳаҩны ахаан иҩнанамгалацызт ашәҟәы. Ҵабыргуп, уи ҩнанагалт ашьҭахь, 1926
шықәсазы, сара раԥхьаӡа Ҷлоутәи алагарҭатә школ
санҭала.
Абык ихшаз ҳара хәҩык ҳаҟан. Сараӡәк сакәын
ахаҵарԥыс, егьырҭ ӡӷабцәан, насгьы ԥшьышықәса
рыла среиҵбын. Убри иахҟьозар акәхарын, аҭаацәа
рҿы сара иаҳа салкаашәа сыԥхьаӡан. Сшьапы нкыдсыкшаларгьы, ма баша еимҳәак сыхьыргьы, урҭ мыцхәы хьаас иркуан, ирҭахын, дара ртәала, уаҳа зеиӷьа рылымшоз ала ибзианы срааӡарц.
Аԥсны аҿаҩа қыҭақәа рҿы раԥхьаӡа агалстук
ҟаԥшь зыхәда иарҭаз апионерцәа среиуан сара.
Алахтра... Ашкол... Апионерра... Даҽа ганкахьала – амшаԥы... акәтаӷь ҟаԥшь... сабду иныҳәарақәа.
Усҟан аҿатә иаҳа-иаҳа иӷәӷәахон, аха ажәытәрагьы
ус иԥсыҽмызт, сцом ҳәа аҽрыххара иаҿын.
Ашкол сҭалеижьҭеи мызқәак ракәхарын иҵуаз...
Санхәыҷыз уамашәа бзиа избон, сагьазыманшәалан
аҩарқәа рҿы аҟәынџь ӡлагарақәа рҭаҵара.
Ҽнак, ақәа ауны ианаахкәа, ҳгәашә аҿаԥхьа, ам­
ҩа­ду аҿы, аҩар сыхтәаланы аҟәынџь ӡлагара аҭаҵара
саҿын. Ус аӡәы ҟамчыла сыжәҩа днаснасит, схы сҩахазар, зықәрахь инеихьаз хаҵак, иуапа ишәхашьшьы
дысхагылоуп, иҽы аҿы ианкны. Сызусҭаз анеиликаа,
снапы санкны симаны ҳгәашә дааҭалеит.
Сабду амаҵурҭа абарҵа дыҵатәаны, иткьацқәа
тартаруа, акалаҭ ашышра даҿын, уаҳагьы аҩны уаҩ
дыҟамызт уи аҽны.
Жьажьа инеиуаз ҳаниба, абарҵа дааҵыҵны дааҳ­
ԥылеит.
– Бзиала уаабеит, Ҳабыџь! – иҳәеит уи, асас ддырны. – Иаӷәра имхны иҽы аҽхарԥарҭахь унах, уара!
– ҳәагьы насыдиҵеит.
– Maп, Жьажьа, уахь снеиӡом, маҷкгьы сыццак­
уеит, исҭахыз уара уакәын, уагьызбеит.
– Егьа уццакуазаргьы, уанҽыжәҵх, аҩны уҩнам­
лакәа уцома, уаатәа, уԥсы ааиҭоукып.
Анс-арс акәымкәа, уа адәы дшықәгылаз, Ҳабыџь
иаахҵәаны дналагеит:
– Жьажьа, угәы иалымсын, иахьанӡа аҟәышқәа
рахь усыԥхьаӡон, хар змам рахь усыргылон, аха
иахьа еилсыргеит урҭ зегь шбашаз!
– Ҳаи, џьушьҭ, Ҳабыџьхеит, иҟалазеи, исыхьзеи?
– Уара анхаразы уԥсы цәгьоуп, Лаганиахә зегьы цәыртаӷаны икаужьхьеит. Амш анузымхалак,
уахынла угыланы, мзала урашәоит. Аҽагеи аигәышәи рыда уаҳа аԥсҭазараҿы акы ыҟац уздырӡом.
– Уажәа ахы ахьцо сзеилкаауам, Ҳабыџь, уххь
згеит! – иџьаишьоит Жьажьа.
– Маҭа заҵәык иоуп убла ҭаа узхәаԥшуа, унхара-унҵыра ззуҭаху. Нас убри аӡлагара ҟаҵара ада
даҽак иурҵар зыҟамлозеи? Акласс дҭоуҵар, аҵара
лахтырахь ихы урхар, иудыруазеи бзиак илҵыргьы,
ишубо еиԥш, иа­хьа анхаҩы иаамҭа ҳануп.
– Сынтәа акласс дҭаҳҵеит, акыр изҵозар! – иҳәеит сабду, дааччашәа.
– Уԥшишь, уԥшишь, уцәажәашьа! Акласс дҭаҳҵеит ҳәа... Уара утәаны аклаҭ ашышра уаҿуп, иара
амҩа агәҭаны аҩарқәа дрыхтәаланы аҟәынџь ӡлагара ҭеиҵоит. Аҵара иурҵозар, аҵара дазкы, аҵара
змоу ауаа рнапы данҵа, убарҭ рылаԥш ихымԥартә
дҟаҵа. Иулшартә уҟоуп, дганы Aҟәa аԥсуаа ркласс
дҭаҵа!
– Ее, Ҳабыџь, иара аӡә заҵәык иоуп сыҵәҩан
ашьапы, ахара ишьҭра ҳзыгәаӷьуам...
– Иуасҳәаз уазхәыц, уаҳа акгьы сзацҵом! – иҳәан,
иҽы аӷәра аасымхны абӷьааҳәа дынҽыжәлеит. Бзиала ҳәа аԥшәма инаиаҳәаны, агәашә дынҭҟьан, агәарабжьара дныбжьахәашеит.
Сабду, инапқәа ишьҭахь иҟаҵаны, ԥыҭраамҭак
дгылан, дшәышәуа. Ауха аҭаацәа анааилатәа, иаацәырганы иреиҳәеит Ҳабыџь имҩахыҵра атәы. Уи
Ашәы Ҳабыџь иакәзаарын, еицырдыруаз уаҩын абжьыуаа рҿы.
Хымшҟа ааҵуаны, сабду дҽыжәланы аусҳәарҭахь
дцеит. Ҳашкол аҟынгьы дыҟан. Ақыҭа аиҳабыра
драцәажәан, аԥсшәа ҳзырҵоз Естат Хажьомиа (Рекатәын) аагыларҭас ҳаҩныҟа даарышьҭыртә ҟаи­
ҵеит. Шықәсыки бжаки инареиҳаны ҳаҩны дыҟан
уи ауаҩ. Ҳәарас иаҭахузеи, ашкол иҭаз саҳәшьеи сареи аҵараҿы ацхыраара ҳаиҭон. Ҳабыџь иажәақәа
ирыхҟьаны акәу, иара ус Жьа­жьа ихала ихәыцу
адырра уадаҩуп, аха, ишакәхалакгьы, арҵаҩы ҳаҩны дыҟан.
Ҳара ҳаҩнаҭа ҭаацәара дуун. Исгәалашәоит 12ҩык аишәачара ҳанахатәоз. Лассы-лассы ҳаҩныҟа
асасцәа мҩахыҵлон, сабду деизарауаҩын аҟнытә,
ара иҟалалон аиқәшәарақәа, аилацәажәарақәа, аус
ӡбарақәа.
Исгәалашәоит, еиҳаракгьы аӡын ҵыхқәа раан,
аккаҳәа арбаӷьқәа иааиларыԥсаанӡа алакәқәа ҳанырзыӡырҩуаз, акьатеиԥҵәага алаф анырҳәоз, ақьачақьрақәа аныҟарҵоз. Иахьагьы ихааӡа сгәы иқәыҩуеит усҟан сгәы зырхыҭхыҭуаз аԥхьарцеи ачамгәыри рыбжьы. Ара нҵәашьа рымамызт ацуфарақәа,
ахьӡыртәрақәа, ажәабжьқәа. Убарҭ роуп раԥхьаӡа,
сан лкыкахш инаваргыланы, сыԥсҭазара аҟырҟы зырхәыхәыз, сыбла хызтыз, сҿы зырцәажәаз.
Иахьа уажәраанӡагьы исхашҭуам сгәи сыԥси
ирнымҵуа зышьҭа анхалаз хәылԥазык. Ҳгәылара
дынхон ақыҭа зегь еицырдыруаз аԥхьарцарҳәаҩы,
ашәаҳәаҩы Басиаҭ ҳәа Џьапыуак. Дҭаҳмадан сара
санихьӡаз. Ҽнак, иҩны азааигәара хьацак шԥиҟоз,
ишьапы иаахан, ижәтәашшара ԥнаҵәеит. Дычмазаҩ гәаҟны дышьҭан. Аҷаԥшьацәа есыуаха еизаны
итәан. Сан, дланшьа гәакьан аҟнытә, лассы-лассы
ибара дцалон, уахык саргьы сылгеит.
Ауха ачымазаҩ ихьаа мыцхәы даргәаҟуан, уажәы-уажәы аӡы днахәон, ихаԥыцқәа аӷырҿ дыргон,
аха ибжьы ҭганы дықьуамызт. Ус ишыҟаз, – Иаажәг,
уара! Иаажәг! – ибжьы ааиргеит ачымазаҩ.
– Иарбан инааго? – иҳәеит арԥыс, аӡы кны дахьихагылаз.
– Иаажәг сымҳәеи, уара, иаажәг! – иҳәахт ачымазаҩ.
– Аӡы акәзар иуҭаху, абар иахьыҟоу, Басиаҭ, –
иҳәахт арԥыс, ачымазаҩ иахь ихы ларҟәны.
– Аӡы сымҳәеит! Иаажәг ахьаахаршҭга, агәырӷәӷәага! – иҳәеит ачымазаҩ, хәыҷык днақәымчшәа.
– Аԥхьарца ауп дызҿу, уара, аԥхьарца! – рҳәеит
арахь итәақәазгьы.
Аҭӡывараҿ икнаҳаз аԥхьарца аакныхны, инаган
инаирҭеит, уажә избо џьысшьоит, уи алҩақ иаганы
ицәышәшәӡа, акыр шахыҵуаз ҩашьомызт.
Ачымазаҩ аԥхьарца игәы инықәиҵан, ахыц
наҿишь-ааҿишьит. Нас ашьшьыҳәа дналагеит арҳәара. Ус ашәак ахапагьы аацәыригеит Басиаҭ. Изласгәалашәо ала, уи Нарҭ Сасрыҟәа иашәақәа руак акәын,
иҟалап, уи афырхаҵа иҭахара ашәа акәзаргьы.
Ашәа ахапа анцәыригоз ибжьы рмаҷны ауп дшалагаз, нас иаҳа-иаҳа ироууа иҿынеихеит. Угәы иаанагарымызт абас зыбжьы каҩуаз џьара хьаацәгьак
имоуп ҳәа. Аԥхьарца ӷызы-ӷызуан, иҵәаа-ҵәаауан,
усҟан игәаҟуаз, ахьаацәгьа змаз иара аԥхьарца ахаҭа
акәын, иазырҳәоз иакәмызт угәахәрын. Аҷаԥшьацәагьы иаарылаҩыз ашәа аашьҭԥааны, рыбжьы
ҭымцацәакәан иақәырӷызуа рҿынархеит.
Уиакәхеит, аҭаҳмада иашәа ҳаашьҭԥааны адунеи
ҳакәнаршеит: зны ҳанхыԥшылеит Амшын Еиқәа
еишьылӡа, нас ашьхақәа еилыҿҿа ҳнархысит... Абар,
Ашәтәыла арха... Ҟәбина аӡиас.... Нарҭаа рашҭа...
99-ҩык Нарҭаа ррашьқәа ирықәтәан аибашьра ицоит, апҟара-апҟараҳәа рҽышьҭыбжьқәа улымҳа ҵырхуеит. Дәышкәаӷьазк дықәгылоуп Сасрыҟәа, Бзоу
дақәтәаны. Бзоу қәарқәашьеиуеит, нас Нарҭаа аишьцәеи Сасрыҟәеи реибашьра, аҿывсывҳәа ахҿақәа
рыԥырбжьы... Абас аки-аки еиԥшымкәа асахьақәа
ҳаԥхьа ииасуеит.
Ус аԥхьарца абжьы ааиқәтәеит, ашәаҳәарагьы
иааҟәыҵит... Усҟан ауп, ацәа иалҵыз иеиԥш, аԥацха аҩныҵҟа аҷаԥшьацәа рыгәҭа соупцәа хылԥа
хәыҷы еиларӷәӷәа икны, сыбла ҭырхаха сышгылаз анызба. Ачымазаҩ игәы ҩарханы дшышьҭац
дышьҭан, иԥхьарца игәы иқәҵаны. Иубартә иҟан
акырӡа изҭынчраны дшыҟаз. Уи гәазҭаз аҷаԥшьацәагьы иаа­ҟалаз аҭынчра аилагара рҭахымызт.
Ҳамҭак ус ҭынчран. Ачымазаҩ дааҳәыцымыцит. Аӡы иҭаххан – ҿамҩак днахәеит. Даахьаԥшын,
итәазгьы даарылаԥшит, сашәа шәылахь еиқәна­
ҵеит, аха гәыбӷан сышәымҭан иҳәозшәа.
Дырҩегь абжьы гахит аԥхьарца, аха уажәы –
алаф ашәа «Уан лҭаца дшыҟоу уасҳәап!» акәын.
Аҷаԥшьацәа иаразнак иаалахҿыххеит. Зны-зынлагьы аччабжь уаҳауан.
Рацәак мырҵыкәа аԥхьарца аақәгьежьны аркәашага арҳәара иналагеит. Итәаз анапеинҟьара иаҿын,
ҷкәынакгьы инаигәҭасын, кәашара днықәыр­
ҵеит. Аԥхьарца аб­жьы иаҳа-иаҳа еиқәтәо иалагеит, иара азырҳәоз хәыҷы-хәыҷла анаскьара даҿызшәа. Ус зынӡакгьы иааиқәтәеит. Ачымазаҩ ихы наҟ
инаирҳәын, илацәа нҭааит.
Аҷаԥшьацәа, – Ҳшәышьҭқәа, хәыҷык изҭынчрахеит, – рҳәан, аӡәаӡәала, ашьшьыҳәа адәахьы ҳандәылҵит. Амза каҷҷон, агәыр каршәзар иубаратәы.
– Ашәа уҳәеит ҳәа, закә мчузеи иамоу! – иҳәеит
аӡаӡа ԥхьаҳәо инеиуаз гәылак. – Зны ҳархәыцит,
зны ҳаргәырӷьеит, зны ҳҵәыуартә аҟынӡа ҳнана­
геит, зныхгьы ҳаиланаршит, ус ҳашԥшуаз акыркырҳәа ҳарччеит, уимоу ҳагьаркәашеит, игәаҟуаз ачымазаҩ иакәзар, хәшәык неиҿашәазшәа дарҭынчит,
ишыжәбо, илацәа нҭааит. Шәыԥшишь, ани аҟармаҵысҵәҟьагьы уахантәарак шәаҳәароуп изҿу.
Ашәа амҳәар аҟырҟы аҟарма ҭиаар ҳәа ишәоит,
ажәакала, ашәа амҳәар иԥсыр ҳәа ишәоит...
Иҟалап, Басиаҭ иашәеи иԥхьарцеи, сара схәыҷы
хшыҩ зытҟәаз, изыршанхаз усҵәҟьа иџьашьатәым11

заргьы. Аха, ауаҩы даныхәыҷу иибо ихашҭуам ҳәа,
аҭаҳмада иашәеи иԥхьарцеи сгәы иҭахәхәа иҭоуп.
Иҟалап, иара убри хашҭра зқәым ауха акәзаргьы
схәыҷхшыҩ аҿы изырҿыхаз апоезиа цәалашәара.
Ажәеинраалақәа рыҩра сзалагаз, уи сгәазырԥхаз,
егьарааны сазхәыцхьеит, аха еилкаашьа сзаҭом. Салагеит ус, сара схала. Аха сызлагаз ауп иуҳәаша! Аҩны
ма агәылара исаҳақәаз, насгьы сара схала ҿыр­ҳәала
издырқәозгьы налаҵаны, ажәлар ражәеин­раалақәа,
ахьӡыртәрақәа ақьаад ранҵара салагеит. Уажәыгьы
исгәалашәоит акык-ҩбак, иаҳҳәап, ҳаныхәыҷқәаз
ашәаны иаҳҳәон, амшцәгьа ианыхнарҟьалак:
Қәеи си Ҵабалҟа уца,
Амра ԥхо арахь уааи!

Ма еицырдыруа ахәыҷы хәмарра иацу ажәақәа:
Ина, ина,
Ҩаԥа, ҩаԥа,
Ҩаԥа ршәшәа,
Сеиуандыҟа!..

Ма ахьӡыртәра иалаҵаны ирҳәоз:
Ҩажәи жәаба ԥуҭ кылигеит,
Абаз ԥса чак аҭнихит,
Мықә дҩеиаанӡа зегь иамхафеит,
Ҷлоу дҩеиаанӡа хы-ӡмахк ижәит...

Ма абас иҟаз ахьӡыртәрақәа:
Аҷкәын ԥагьа, ԥаҵакьакьа,
Ҽыкәбал хыс-хыс, қәаҵа аамсҭа...

Ма ҵакык змаӡамыз ажәа еиқәыԥхьаӡарақәа:
Уанаана, уана-кьыркьыр,
Пендарада, дача-хәаԥса.

Рифмала ихыркыз ажәеинраалақәа (усҟан арифма абаздыргәышьоз, амала, ацәаҳәа анҵәамҭаҿы
ашьҭыбжьқәа реиқәыршәара сыхнахуазар акәхарын):
Аҭаҳмада қабада,
Ала дырфеит лабада!

Абарҭқәа иреиԥшыз ажәеинраалақәа рыла ихасырҭәааит ишаанагара иҟаз зеиԥш тетрадк (аибашьраан исцәыӡит). Сызцәыԥхамшьоз аӡәыкҩыџьак стет­рад аахтны сырзаԥхьалон. Ашкол ахьгьы иныҟәызгалон, сырҵага шәҟәқәа ирылаҵаны.
Ахԥатәи акласс аҿы сантәаз акәын (1928). Ҷлоу
ашкол ахь рҵаҩыс даҳзаарышьҭит Тарас Гындиа
(қыҭала Ԥақәашьтәын, аибашьра ашьҭахь дыԥсит). Уи аԥсшәа ҳирҵон. Хымз реиҳа дҳадымхалеит, нас даҽаџьара диаргеит. Ҽнак аҩра ҳаман. Дасу
ҳаҩтәқәа ҳхы рықәырԥсны аҩра ҳаҿын. Арбага акәзу, аперо акәзу акы сҭаххан, сеимдо сшәыра сынҭалеит. Сажәеинраалақәа зныз сзеиԥш тетрад цәырганы, саԥхьа апарта иқәҵаны, сеимдон. Ашьҭахь уа
ишықәыз схашҭны, аҩра сеиҭаналагеит. Ҳарҵаҩы
ҳҩышьақәа дрыхәаԥшуа дшааиуаз, стетрад аақәхны
днахәаԥшит. Аурок ианалга даасыԥхьан, ари уаха
аҩныҟа изгоит, саԥхьарц сҭахуп ҳәа сеиҳәеит. Аиашаз, даара иаасцәымыӷхеит, исеиҳәарызеишь ҳәа
хьаас иҟасҵеит.
Адырҩаҽны аурок алагамҭазы, Тарас аҵаҩцәа
даарылагыланы, стетрад ҩеиҵыхны инадирбеит.
Бзиак ҟазҵаз аӡә иеиԥш сирҽхәеит. Уимоу, санҵамҭа
акык-ҩбак раҟарагьы аҵаҩцәа дырзаԥхьеит.
Хымш ракәу, ԥшьымш ракәу агәырӷьара сханагалан саман, џьарак сызтәомызт, мҵәыжәҩада сԥыруа
адәы сықәын, аха сара сгәырӷьара зыхҟьоз, аҩны
акәзааит, аш­кол аҿы акәзааит, аӡәгьы исырдырырц
сҭахымызт.
Аԥсуа шәҟәыҩҩцәа рахьтә, Д. Гәлиа иажәеинраалақәа раамышьҭахь, Иуа Коӷониа иҩымҭақәа роуп
раԥхьаӡа избаз. Уи ҟалеит 1928 шықәсазы. Коӷониаа ирыуаз, Лиза ҳәа ҳгәыла ԥҳәыск, Иуа дыԥсит
ҳәа анлаҳа аҽны ишәҟәы лымҵаҵаны дшақәҵәыуаз гәасҭеит. Егьарааны са­ра избахьан иԥсыз ахаҵа
иҽы кәадырны, иабџьармаҭәа ахшьны иадҵәыуало, иара убас ма ипатреҭ, ма иеишәамаҭәа кҿаҵаны
амыткәма ахырҳәаауа. Аха сара бзанҵык исымбацызт ашәҟәы иақәҵәыуауа.
«Абри закәытә шәҟәузеишь, анаџьалбеит, ианузеишь, иаԥхьалакгьы?..» Абри еиԥш азҵаара иаразнак сааимнадеит сахьгылаз. Аха аҭак сазҳәодаз, уи
ахагьы змадаз. Ҳгәыла ԥҳәыс ашә рқыҭан лҭынха
ааигәак дыԥсит. Аҳәсақәа уажәы-уажәы Лиза лыгәшәамшә ҳәауа, илыкәшан илыдгылан, лыԥсы ҿызкааз агәырҩа лыцеиҩшауа.
Уи ашьҭахь мызкы аҟара ҵхьаны, ҳгәыла ԥҳәыс
слыҳәан, хымш аҿҳәара лыҭаны илымсхит И. Ко­
ӷониа ишәҟәы. Уи 1925 шықәсазы иҭыҵыз акәын.
Сара сымацара сакәым, ҳҭаацәа зегьы урҭ ахымшк
уи ашәҟәы ала рыԥсы ҭан. Хәылбыҽхала агәылацәагьы ааиуан уи иазыӡырҩырц. Сара избон pгәы
шыҭгәырӷьаауаз, рхаҿқәа шылашоз, ашәҟәы ианыз
анраҳауаз...
Абас ауп хаҭала исымбацыз Иуа Коӷониа ишәҟәы
раԥхьаӡа ишысԥыхьашәаз. Машәыршәа ишсыднагалазгьы, сара сыԥсҭазараҟны уи хҭысны иҟалеит.
Урҭ амшқәа рзы сара еидызбалеит алаӷырӡи ашәҟәи,
ахәы ҳаракыреи ахаҵареи, ашәаԥшьи ажәҩан
ҵамҵами, ашәҟәи азыӡырҩцәа ргәырӷьареи. Иҟалап, уи ашәҟәы иснарҳазар аԥсшәа ахаара, иснарбазар еицамкуа апоезиатә сахьақәа. Иҟамлари уи
ашәҟәы иабзоураны схәыҷы хшыҩ азцазар, ажәлар
афатә шырҭаху еиԥш апоезиагьы шырҭаху?
1928 шықәсазы Ҷлоутәи алагарҭатә школ ҳал­
геит саҳәшьагьы саргьы. Саҳәшьа Очамчыра ашкол
дҭарҵеит, сара, ари дхәыҷуп макьана, дабаҳашьҭ­уеи
рҳәан, џьаргьы сдәықәымҵакәан, аҩны сааныркылеит. Сҩызцәа, шамахамзар зегьы, аҵарахьы рымҩа
иқәлеит, хҩык-ԥшьҩык раҟарагьы Аҟәа аԥсуа школ
иҭалеит. Чмазарак еиԥш исызгәаҟрахеит сҩызцәа срылхәданы ақыҭаҿы сахьаанхаз. Уарлашәарла
акәзаргьы, исоуан урҭ рысалам шәҟәқәа. Исыԥхьон
ақалақь ахь, насгьы, ҽааны уахь ашкол аҭаларазы
ацхыраара сырҭаран ишыҟоу иалацәажәон, сгәы
дырӷәӷәон. Исгәалашәоит, Лаганиахә аҵла ҳаракқәа
рықәцәа сықәтәаны амшын санхыԥшылоз, ақалақь
салаԥшуазшәа, уахь ицаз сҩызцәа збозшәа акәын
сшыҟалоз. Убасҟан акәхап раԥхьаӡа аҩыза изгәыкра,
игәхьаагара самырҭынчуа цәалашәараны аҽанснардыр.
Аха ус сшыҟаху, ақалақь ахь уажә умцар ҟалом
ҳәа насыдырҵаргьы, акыр саалакҩакуан. Сҭаацәа
рныжьра, сызлиааз ақыҭа алҵра ус исзымариамызт.
Иааит 1930 шықәса. Сҭалеит сара Џьгьардатәи
быжьшықәсатәи ашкол. Шықәсы заҵәык ауп убра
санаԥхьоз (ԥшь-класск срылган, хәба рахь сцеит),
аха уи аамҭа аҩнуҵҟала сымҩа иазеиӷьхашаз акыр
сзыҟалеит.
Aԥшьбатәи акласс аҟны ҳара рҵаҩыс дҳаман,
аԥс­уа литературеи аԥсуа бызшәеи ибзианы издыруаз, хаҭалагьы аҩра иаҿыз Владимир Маан. Анаҩс,
араҟа ҳаибадырит Қьаазым Агәмааи сареи. Усҟан
иара быжьба рҟны дтәан, аԥсуа литературатә кружокгьы напхгара азиуан. Қьаазыми са­реи акыр
ҳаизааигәахеит акружок саналала ашьҭахь.
Раԥхьаӡа Қьаазым иҟны ауп иахьызбаз томкны иҭыжьыз А. С. Пушкин иҩымҭақәа. Дӷамшь
аԥшаҳәа лаԥанк ашәшьыра ҳаҵатәаны егьараан ҳаицахәаԥшхьан уи сахьала ирхиаз ашәҟәы.
Исгәалашәоит, Қьаазым лассы-лассы иаахитлон
A. С. Пушкини Дантеси рдиуал асахьа. Ахы зықәшәаз апоет ду иҩызцәа асекундантцәа иҵагыла
дыркуп, Дантес наҟ иҿы нарҳәны дгылоуп.
– Ааҳ, аԥсра уқәшәандаз! – иҳәон Қьаазым, инацәа Дантес инаиқәкны. Саргьы убас ак насҳәон,
сгәы еиҟәыҷҷо. Нас Қьаазым дналалан исеиҳәалон
А. С. Пуш­кин иԥсҭазаара аҟнытә ахҭысқәа. Ибжьы
ҩеиҵыхынгьы дрыԥхьалон аурыс поет ду иажәеин­
раалақәа, бзиа иибоз рахьтә исгәалашәоит «Анчар»,
«Кавказ», «Аԥсҭҳәа», «Амшын ахь».
Шықәсык акәын абас ҳаиқәшәо ҳаныҟаз Қьаазыми сареи, аха дунеихаан сгәы дҭынҵәом уи. Иразра,
иаҳаҭырбара, ичҳара... Дызбахьаз, дыздыруаз уаҩы
ихашҭуа иҟам.
Ажәеинраалақәак анызыҩлак, акык-ҩбак аалхны
сизаԥхьалон.
– Да, уеиҭаԥхьеишь! – иҳәон ибжьы мырдуцәакәа,
илымҳа кыдҵаны дысзыӡырҩуа. Сеиҭаԥхьауан сара.
– Мамоу, ишьахәуп, удыруоу! – иҳәон Қьаазым
дааччашәа, нас ашьшьы-шьшьыҳәа, сжьы сирхьыр
ҳәа дшәозшәа, смаршәа куа, иагыз-иабзаз рҳәара
дналагон.
Жәиԥшь шықәса убри ашьҭахь Қь. Агәмаа дыз­
беит сара афронт ахьтә амца далҵны даныхынҳә.
Избахьаз арԥыс еинҭәыла, ашьабсҭа еиԥш зыбаҩ
зцәыласыз дабаҟаз?! Саԥхьа дгылан деиқәышла,
ахәажәцәа ихьныҳәҳәы, ӷьара зқәымыз ахәрақәа
идыргәаҟуаз, аха ахаан ақьра ззымгәаӷьыцыз аибашьҩы.
Џьгьарда ақыҭа иаҳагьы дысзааигәанатәит,
хаҭала исымбацыз, аха уаанӡа зҩымҭақәа здыр­
уаз Иуа Коӷониа. Уи ақыҭаҿы ауп апоет иԥсҭазаара дахьалҵыз. Уиижьҭеи ҩышықәса ракәын иҵуаз,
ашәы зшәыз макьана иршәырымхыцызт, макьана
иҿыцын агәырҩацәгьа иннажьыз ахәра... Иацы иҟалазшәа, хәыҷи-дуи еимдырҟьон уи арыцҳара, иааргәаладыршәон Џьгьардаа акәыба иаҵагыланы апоет
иқыҭахь, Кәтолҟа дшынаскьаргоз...
Ҳашкол инаркны апоет инышәынҭраҟынӡа хәверск иреиҳамызт. Ҳцахьан ҳара аԥсуа литкружок
иалаз уахь, агәы иқәаҳҵахьан ашәҭқәа. Убарҭқәа
рнаҩс ҳара лассы-лассы Иуа даҳгәаланаршәон
иаҳәшьа гәакьа Магәа лбара. Уи – ҳарҵаҩы Владимир Маан иԥшәма лакәын, ҳашкол иазааигәаӡаны
иҩнан.
1931 шықәсазы Aҟәaҟa саауеит. Сҭалоит Аԥсуа
рҵаҩратә техникум. Ари акрызҵазкуа хҭысны иҟалеит сыԥсҭазаараҿы. Ԥыхьагьы еиԥшымкәа уажәы
ажәеинраалақәа рыҩра сгәы азыҳаҵҳаҵон. Иара
убасҟан ауп сыбжьы ҭганы, ажәлар рашәақәа ирхаршалан акәымкәа, сара исхатәны ажәеинраалақәа
раԥҵара саналага, ҵабыргуп, урҭ макьана ихьысҳан,
ихьыԥшын, сызшьцылаз ажәлар рашәақәа рцәа
рхан (урҭ рахьтә акык-ҩбак абри ашәҟәы аҟынгьы
уаҩы иԥыхьашәоит).
Иааит 1935 шықәса. Убри инаркны акәхоит ишалаго сара слитературатә биографиа. Уи ашықәс азы
алитературатә журнал ианылеит «Ахаҵара» ҳәа хыс
измоу сажәеинраала. Aҟәa атехникум аҿы, избахьаз
акәмызт, аԥсҭазаара даҽакын, сыкәшамыкәша сеи­
ҳа здыруаз рацәаҩын, атеатр, акино, абиблиотека –
ақыҭа ҷкәын изы урҭ мыцхәымызт. Аха урҭқәа ирҷыданы, насыԥшәа дҳақәшәеит арҵаҩ бзиа. Уи аԥсшәа
ҳзырҵоз Васили (Мышьа) Маан иакәын. Шәагаала
рацәак иҟамыз, еиқәакы, ихахәыжәпа алаҳәахӡы
еиԥш ицырцыруа, есымша еилшәарак амамкәа аҩада иԥхьаҳәаны, ицәажәара хрыжь-хрыжьны, ибла
еиқәарақәа аразра рхыҳәҳәыла, уажәыгь абра саԥхьа
дгылоушәа ауп ишызбо. Уи уамашәа злахьынҵа
ыҟаз уаҩын. Изуҳәар алшоит: зегь ирҿыз, зегь ирызгәаҟуаз, аха акгьы зыҭнымхаз, зегь ирхашҭыз.
Васили Маан дырҵаҩын атехникум аҿы, днапхгаҩын Аԥсуа драматә студиаҿы, Аԥсуа театр иара
даларсын, ибзианы исгәалашәоит рольқәакгьы
анынаигӡоз. Аԥсуа нбан ашәҟәы аиқәыршәара иара
даԥшьын, редакторсгьы даман, Аԥсуа аҵара-еилкаа­
ратә институт аҿы аԥсуа жәар еиқәиршәон, жәлар
рҿаԥыц ҳәамҭа аниҵон, ажәакала, усҟантәи аамҭазы аԥсуа культура арҿиара аус аҿы, ишырҳәо еиԥш,
аџьыка зхы иқәызхуаз уаҩын. 1945 шықәсазы Васили
Маан машәырла Егры аӡиас дашьит, джуп ихатә қыҭа
Аӡҩыбжьа. Иџьоушьартә иҟоуп, иахьа иара хаҭала
дыздыруаз рыда, абри аҟара аџьабаа збахьаз, акадр
рааӡараҿы акыр зылшахьаз аӡәгьы диздыруам, аӡәгьы дигәалашәом. Иҟалап, иусумҭақәа бжьаӡны иҟазар! Издыруада, уаҩы ицәыригаша џьаракыр акрынханы иҟазар? Иԥшаатәыми!..
Атехникум аҿы Васили Маан инапхгарала иҭ­
ҳажь­уан анапылаҩыратә журнал «Ԥхьаҟа». Уи ҳаиднакылеит аҩра иаҿыз аҿарацәа. Ҳарҵаҩы Васили
Маан ибзоурала сара иаҳа-иаҳа еилсырго салагеит
уажәраанӡа ҳахәмаруашәа ҳазҿыз ажәеинраалақәа
рыҩра шьҭа ишыхәмаргамыз, ишус уадаҩыз, аха
жәлар ирҭаху ак шакәу. В. Маан иҟазшьа бзиахә
ала, абри аус ҳадиԥхьалон, ҳгәы азыҟаиҵон, ҳгәабылра ҳареикуан. Зны атехникум аҿы азеиԥш еи18

зара ҟаҵаны ҳақәыргыланы ҳҩымҭақәа ҳаирԥхьаларын, даҽазных ҳаԥхьа дгыланы Н. А. Лакоба
ихьӡ зху аԥсуа школ ахь ҳаигаларын, ма ҳара ҳахь
шәҟәыҩҩык дааиԥхьаларын. Исгәалашәоит, зны
атехникум аклуб аҿы, аԥсуа шәҟәыҩҩцәа рхаҭарнакцәа алархәны, В. Маан ажәеинраалақәа еиӷьны изыҩуа ҳәа аконкурс ҟаиҵеит. Аԥхьахә ҳамҭас
изанаршьаз иҳарҭеит ҳазынмаҭәа. Исгәалашәоит,
ҳарҵаҩы саԥхьа дгыланы, агалстук еилаҵашьа
ансирҵоз, иара инапала сыхәда ианеиҭоз...
В. Маан имҩаԥигоз иааӡара усқәа абасҟак изыманшәалахомызт, атехникум директорс Симон
Басариа дамамзар. Уи иеиԥш аинтеллигент иаша,
акрызбахьаз, ааӡаҩ ҟәыӷа, иҟалап, иахьагьы даара
дмаҷзар. Шәҩыла аҵара зирҵоз ауаа ирылҵыз абзиара хәҭа ӷәӷәак иара ишибзоуроу урҭ идырҩашьаран иҟам рыԥсы ҭанаҵы.
Ҳарҭ аҩра иаҿыз ҷыдала ҳаилкааны илаԥш ҳхын
С. Басариа. Уи ибзиаӡаны еилкааны иман ҳара
ҳахьынтәааз ҳқыҭақәа рыдагьы, ҳазлыҵыз ҳҭаацәарагьы. Уи идыруан, аҵара шаҳҵоз анаҩсгьы,
дасу ҳҷыда ҟазшьақәа. Есжәохәымш рыбжьара
даа­ҳаԥхьон ма аӡәаӡәала, ма ҳазынтәык. Дҳазҵаа­
уан, уи аамҭала ҳзыԥхьаз еиликаауан, абиблиотека
аиҳабгьы уа дтәазар акәын. Имҩаԥигон инеиҵыхны
аиҿцәажәарақәа, еиҳаракгьы алитературатә темала. Исгәалашәоит, лассы-лассы иажәа иалеиҵалон:
«Ашәҟәыҩҩы зегь раҵкысгьы аиаша ибозароуп!
Ашәҟәыҩҩы – диашаҳәаҩуп! Аҵәа ҿшәеит – уигьы
иашоуп. Иаха ақәа ауит – уигьы иашоуп. Урҭ ргәаҭара зегьы ирылшоит. Аха ауаҩы игәы, иԥсы зеиԥшроу
зегьы ирбарҭам!»
Ҽнак зны ҳдиректор Симон Басариа дсыԥхьеит.
– Уца, АбНИИК аҟны Самсон Ҷанба уибарц иҭахуп, – иҳәеит иара, – уанцо уажәеинраалақәа унарылаԥшны иреиӷьуп зугәахәуа аалхны изга.
Ишиҳәаз еиԥш, сцеит сҩымҭақәагьы сыманы.
Уажәы амузеи зыҩноу ахыбраҿы акәын усҟан АбНИИК ҳәа изышьҭаз Аԥсуа институт ахьыҟаз. Уада
хәыҷык аҿы, рҩыга столқәа еизааигәаны еидыргыланы, аус еицыруан Д. Гәлиеи С. Ҷанбеи. Сара
схьаҳәхьачо ашә саалахеит, аҩналара сзымгәаӷьуа.
Ус, аӡә даасықәшәан, уа аус зуаз дреиуахарын, дара
рахь сныҩнагалан, иара даагьежьны дцеит.
Саԥхьа итәан, ҭынч ажәақәа неимда-ааимдо,
нцәаҵас исыԥхьаӡоз ҩыџьа ауаа. Схы-сҵыхәа, аҵара шысҵо уҳәа акыраамҭа исазҵаауан, нас, – Да,
иаҳзааугаз ҳахәарԥшишь! – иҳәеит Самсон Ҷанба.
Сажәеинраалакәа наисҭеит. Иара даԥхьаны даналга, дҩагылан инаган Д. Гәлиа иаԥхьа инықәиҵеит.
Уи икарандашь астол иқәкшо дтәан. Аԥхьара данналагагьы тыгә-тыгәҳәа икарандашь астол иқәкшон.
Ацырақәа имԥхьаӡакәа дыҟам аасгәахәт, ԥсым-бзам
астол аханы сахьгылаз. Аҳауа маҷхазшәа сыԥсыԥ
сызхомызт, ихьшәашәаӡа сылахь аԥхӡы ықәнаҭәон.
– Уаҵәы уажәааны уааи араҟа, усҟан цқьа
ҳаицәажәап, уажәы еизарак ҳамоуп, ҳахьӡом! –
иҳәеит Д. Гә­лиа, аԥхьара данаалга.
Адырҩаҽны еиԥш акырынтә срыднагалеит урҭ
ҳашәҟәыҩҩцәа дуқәа. Рнапы сԥыршьит, иаҭахыз
ацхыраара сырҭеит, ус ҟамларгьы, иалшон арҿиаратә мҩа сацәыхҟьаргьы.
Акырынтә сиқәшәақәахьан Д. Гәлиа, аха руак лассы-лассы исгәалашәалоит. 1936 шықәса алагамҭаз
акәын. Аԥсны жәлар рпоет сизаԥхьеит сажәеинраала
ҿыцқәа. Уи игәы иахәан, иалихит х-жәеинраалак:
«Агара ашәа», «Ҭагалантәи абаҳча», «Аеҵәақәа
еиԥшны иԥхашам». Инапалагьы инаган С. Ҷанба
ииҭеит акьыԥхьразы.
Мышқәак рышьҭахь ашәҟәыҩҩцәа Реидгылаҿы
иҟан еизарак. Д. Гәлиа дахьцәажәоз иажәа иалаҵа20

ны иҳәеит сажәеинраалақәа игәы ишахәаз. Ари башамызт сара сзы, зегь раԥхьаӡагьы ҳаҭыр ду змаз
Дырмит иажәа сгәы арӷәӷәеит, сызҿыз иаҳагьы
исгәанарԥхеит. Убри ашьҭахь мчыбжьык аҟара ҵуаны, акинотеатр «Аԥсны» ахьыҟоу аԥхьа дсықәшәеит
иара. Аӡшәах еиԥш ихахәы ҟәашӡа, деиқәҷаб деилаҳәаны, илаба хылакьыта асфальт инықәкшо дааиуан Дырмит. Сааникылан, ҳамҭак дсацәажәо дгылан, данындәықәлоз:
– Мшәан, ани уажәеинраала шалгоз схамышҭи,
зшоура хьшәашәаз ҳәа акәу, зшоура лаҟәыз ҳәа
акәу? – дҵааит иара.
– «Зшоура хьшәашәаз уи дпоетым,
Аԥшқа иԥхыӡ еиԥш наҟ дымҩасуеит», – сҳәеит
сара.
Дырмит даахәыцит.
– Ашоураҵәҟьа акәзар узлацәажәо, иаҳҳәап, нас,
ауаҩы данычмазаҩу ишьҭихуа, ма нанҳәа мзазы
иҟоу ашоура, усҟан ихьшәашәеит ҳәа узҳәомызт, ма
ашоура лаҟәит уҳәар акәын. Уара узҿу апоезиа мца
ауп, агәы цаҳәцаҳә ауп. Уи ашоура ауп ихьшәашәарц
иуҭахым. Ажәа «ахьшәашәа» ара даара иақәнагоит. Ус акәымзар, уа уазхәыци арҭ ажәақәа реидҳәалашьа, насгьы ирыҵаркуа: «Ҳаи, уара аԥсы!» – ари
иӷәӷәаны иҳәоуп, аха «Ҳаи, уара аԥсы хьшәашәа!»
иаҳагьы иӷәӷәаны иҳәоуп. Мамзаргьы ус рымҳәои:
«Деиқәыхьшәашәа дтәан», «Дыхьшәашәаӡа даҳԥылеит». Ажәакала, «ахьшәашәа» ара аҩныҵҟатәи
ауаҩы ицәалашәара аанарԥшуеит, убри аҟнытә
уара уцәаҳәа: «Зшоура хьшәашәаз уи дпоетым!»
ицәгьамкәаны иҳәоуп.
Д. Гәлиа ииҳәаз уамашәа сархәыцит. Сара сцәа­
ҳәаҿы машәыршәа акәхап ажәақәа шеиқәшәаз,
акәымзар, усҟан урҭ ас реилыԥшаара абасылшоз.
Аха уинахыс ажәақәа ршәара, рыкапанра мыцхәы
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Иалкаау. Актәи атом: апоезиатә рҿиамҭақәа, аиҭагақәа - 02