Latin

Иалкаау. Актәи атом: апоезиатә рҿиамҭақәа, аиҭагақәа - 02

Süzlärneñ gomumi sanı 3414
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2227
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
сҽадысцало салагеит. Акы зҩырц санынатәоз Дырмит исеиҳәаз аасгәалашәон, нас ашәарыцаҩ иеиԥш
ажәақәа среиҩаӡо снарышьҭалон.
Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла анышьақәгыла нахыс С. Ҷанба лассы-лассы дсыԥхьалон, дсацәажәон, ацхыраара сиҭон, илаԥш сыхижьуамызт.
1935 шықәсазы арҵаҩратә техникум сшалгазҵәҟьа, даара исыдырцалазаргьы, сзанааҭ ала
амаҵурахьы сымцакәа, С. Ҷанба ицхыраара ала
Аҟәа­тәи апедагогтә ин­ститут сҭалеит, факультет­
сгьы иалсхит абызшәеи алитературеи.
Аинститут ҳагьеицҭалеит, џьарак ҳшеиватәаз
мацара ҳагьеицалгеит Сҭеԥан Қәычбериеи сареи.
Уии сареи ҳаиҩызцәа гәакьан, ԥсык еицаҳхан,
ишырҳәо еиԥш, ҳҿаҵа еиҩшаны еицаҳфон. Сара
сыԥсҭазаараҟны уи иеиԥш ауаҩ гәыраз, ауаҩ иаша,
аҩыза изыҳәа хеигӡара змамыз уаҳа сиқәшәоит ҳәа
сыҟам. Аԥсуа прозаҿы шьардаӡа зылшараны иҟаз
шәҟәыҩҩхон Сҭеԥан Қәычбериа, аха игәыхәтәы
дахьымӡеит, ишдыру еиԥш, афронт аҿы дҭахеит.
Араҟа ҳаиқәшәеит Леонти Лабахәуеи сареи, уи
усҟан еицырдыруаз поетын, сара смаҷын. Ҳшеибабазҵәҟьа иаразнак ҳзеиҩызцәамхеит. Уи иаҭахын
аамҭа. Зҵаарақәак рҿгьы ҳгәаанагарақәа еиқәшәомызт. Иаҳҳәап, аклассикатә формеи иахьатәи аԥсуа
поезиа аҿиашьеи, мамзаргьы афольклортә традициеи иахьатәи аамҭаз аԥсуа поезиеи, ҷыдалагьы ажәеинраала ашьақәгылашьа апринципқәа реилкаараҿы.
Аамҭа цацыԥхьаӡа ҳара иаҳа-иаҳа ҳаизааигәахо,
ҳаилибакаауа ҳалагеит, аҵыхәтәаны бзиа ҳаибабеит,
ҳаиҩызцәахеит.
1937 шықәсазы Л. Лабахәуа ихатә қыҭа Рекантәи
дырбаандаҩны дааргон. Дранда автобус аанкыланы
данылбааргоз, даахьаҳәны ихы налықәикит ҳара
аинститут иҳацҭаз аԥҳәызба, Очамчырантәи Aҟәaҟa
иаауаз Дина Қәчулориаԥҳа:
– Уа бахьнеиуа сҩыза дыббоит, салам сызиҭ! –
иҳәеит, сара сыхьӡи сыжәлеи налаҳәаны. Аинститут аҿы лекциақәак рыбжьара Дина снаскьаԥхьаны исалҳәеит иҟалаз, издыргәышьеит сҩыза
дзықәшәаз, аха исымчызи?!
Уи исалам сара сахь ирхаз аҵыхәтәантәи апоет
иажәақәа ракәын.
Л. Лабахәуа сара сзыниахьаз апоетцәа аӡәгьы дицәыжәламызт. Уи аԥырԥырҳәа апоезиа мца икын.
Зынӡак изычҳауамызт ахәахәа, амц. Иахьа избо
џьысшьоит, акы игәы ианамыхәалак, инап дуқәа
шьҭыхны, ихысга нацәа ырмақаруа, амца еиԥш деибакны данцәажәоз. Џьоукы-џьоукы Л. Лабахәуа
иҩымҭақәа ирыгыз-ирыбзаз дырҳауҳауцәеит, аҵәы
иахарҵеит, даҽа џьоукых ирҭахызгьы уи акәын, рхы
дакәрыхшеит.
Л. Лабахәуа иҟазшьақәа ируакын: иааиҩхьаз
зе­гьы ҿырҳәала идыруан. Насгьы, ибжьы ҭганы,
уамашәа ибзианы даԥхьон. Исгәалашәоит, зны
Аҳәынҭқарратә театр аҿы дықәгылан даԥхьон
«Тҟәарчал абжьы». Дыдраҵас напеинҟьарала иԥылеит азал, иҟаз зегьы ршьапы иқәгылан кыраамҭа.
Ари апоет ссир иҩымҭақәа зегьы зымааит
ҳара ҳҟынӡа. Аинститут даналга, ақыҭарахь аус
иуан. Лассы-лассы Aҟәaҟa даалон, ҳаиқәшәалон.
Ацәыргаха имоур ҳәа дшәозшәа, иҩымҭақәа дыццакы-ццакуа дысзаԥхьалон. Уи иҩны далгахьан
апоема «Абрагь Ҳабыџь». Ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аҟынгьы еилдыргахьан, арҽеирақәа дырҿын.
Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа раан Л. Лабахәуа иҽадцаланы аус азиуан алирикатә жәеинраалақәа, уамашәақәагьы иқәҿион дара.
Ақыҭахьтә Aҟәa дшааилак, џьарантә ателефон
дысзаслон, сара усгьы аицынхарҭаҿ ада ԥсыхәа сымамызт, уа сынхагәышьон.
– Ҳахьеиқәшәац ҳаиқәшәап! – иҳәон иара.
Ҳахьеиқәшәоз – уи абульвар аҵыхәан, Аԥсуа инсти23

тут аҿаԥхьа, ҩ-евкалипт дуқәак ахьгылоу рымҵаҿы
акәын.
Саннеилак, ма аҵла ибӷа адҵашәа дышгылаз
збон, ма амахә дуқәа дрыҵаԥшуа дшынеиҩеиуаз
сиқәшәон.
– Абарҭ каҳар ҳабеиқәшәари, Қьышьуард (ихәыҷы
хьӡы)? – сҳәон сара сыхәмаруа.
– Умшәан, арҭ ахаангьы икаҳаӡом! – иҳәон иара,
изнапык ала ихыԥҷаҷар хьыдҳа ԥхьаҳәауа.
Ашьҭахь ҵаацәгьак ҟалан, аевкалиптқәа рымахәқәа анҩа, икарҿеит, аха ршьапқәа мҩеит,
иахьагьы игылоуп. Леонти Лабахәуа игәыхәтәы
дахьымгӡаӡакәа дҭадырхеит, аха иҩымҭақәа ибзоу
махәҭаны аԥсуа литература аҵла џарџар иалагы­
лоуп.
Ишысҳәаз еиԥш, 1935 шықәсазы сҭалеит Аҟәатәи
апедагогтә институт. Салагеит схы адырԥсыланы аҵара, аусура, раԥхьаӡагьы, ирацәаны аԥхьара.
Арҿиара аганахь ала гәҭыхас исыман сара сзынгьы,
иара усгьы ҳлитератураҿы еилкааны иҟамыз, аԥсуа
жәеинраала ашьақәгылашьа. Усҟан аԥсуа литература қәыԥш аинылара, аҽеибыҭара иаҿын. Ҿыц аҩра
иалагаз иҟны мацара акәымкәа, инеиҳангьы, уаҩы
иԥылон агхақәа, ахьыԥшрақәа, ауадаҩрақәа.
Усҵәҟьа имариамызт хатәымҩахәасҭала апоезиа
иаша азкылсра. Ҳакәшамыкәша еилашуан аԥсҭазаара ҿыц. Аҿатә гәаҭа змамыз апоезиа иаҭахын иара
иақәнагахашаз аформа ҿыцгьы. Имаҷын алитературатә традициа, имаҷын аԥышәа, иара убас адыррагьы, арахь ирацәан ауадаҩрақәа, амҩа ҳазныз ҩадаран.
Аха уеизгьы иаҳа-иаҳа еилкаахон акы: ахатәы
бызшәа аҟазшьа ҷыда агәхьаа мкыкәа, аешьаратә
литературақәа рклассикцәа рпоетикатә шәагақәа
аԥсуа поезиа алагалара хәарҭарак аламызт. Ус
акәымкәа, ажәлар рашәақәа ршәагақәа шьҭыхны,
урҭ ирықәыршәаны аҩрагьы – харҳага заҵаломызт.
Иԥшаатәын иҿыцу акы, аха уи раԥхьаӡагьы аԥсуа бызшәа иажьызар акәын, иацәазар акәын.
Зқьышықәсала иаауаз ажәлар рпоезиа ишьҭнаххьаз
атрадициа мап ацәкра зыҟаломызт. Иара убасгьы
мап узацәкуамызт аешьаратә литературатә традициагьы. Ажәакала, иԥшаатәын зхала аҟазаара зылшашаз акы. Убрирахь акы сылшозар ҳәа схы аџьабаа асырбеит, иҟалап џьара шьаҿақәак сзыҟаҵазаргьы уи азҵаара хьанҭаҿы (уахәаԥш 1938 шықәсазы
иҭыҵыз актәи сышәҟәы «Аԥхьатәи ашәақәа»).
Аурыс бызшәа – аҵабырг азы, иснаҭаз рацәаӡоуп.
Уи исзаанартит аурыс литература ду ашә ҭбаа, иснардырит, исгәанарԥхеит аурыс классикцәа: Пушкин, Лермонтов, Гоголь, Некрасов, Тургенев, Толстои, Чехов, Горки, Блок, Есенин, Маиаковски уҳәа
егьырҭгьы рҩымҭақәа.
Апоет зда дхәарҭам арҭ ԥсра зқәым алитературатә ҭынхақәа рдырра мацара аҟны инҵәом аурыс
бызшәа анарха. Уи иалшоит иахьатәи ашәҟәыҩҩы
идоуҳатә куль­тура арбеиара адунеизегьтәи алитература ашедеврқәа рыла.
Лымкаала иазгәасҭарц сҭахуп, поет ҳасабла азҳара, ашьақәгылара санаҿыз, ӷәӷәала анырра сырҭеит
аԥсуа литература ашьаҭакҩы Дырмит Гәлиеи абаҩхатәра ду змаз Иуа Коӷониеи. Сылацәа анаахыст
избаз урҭ рырҿиамҭақәа ракәын. Егьаанхеит урҭ
аҩыџьагьы наунагӡа сара исырҵаҩцәаны.
1937 шықәса, ииун мза. Ашәҟәыҩҩцәа Реидгылахь дсыԥхьеит С. Ҷанба. Исеиҳәеит аԥсуа литература адекада Қарҭ иҟалараны ишыҟаз, саргьы уи адекада иалахәыз рахь асиа сшаныз.
Мчыбжьык ада мҵыцкәа, шьыжьымҭанк Қарҭ
авокзал аҿы адәыӷба ҳаақәҵит адекада иалахәыз:
Д. Гәлиа, С. Ҷанба, Л. Лабахәуа, Г. Гәлиа, Н. Миқава,
Ф. Канониди уҳәа даҽа ҩыџьаҟа, саргьы снарылаҵаны.
Асасцәа ҳаицырхашьшьы авокзал аҿы ҳгылоуп,
аха иаҳԥылараны иҟаз аԥшәмацәа рхабар аабом.
– Ҳаи, џьушьт, иҟалазеи? – еизҵаауеит еицу, аха
еилкаашьа рзаҭом.
Ашьҭахь машьынақәак аанкыланы ҳцеит ҳара
Қырҭтәылатәи ашәҟәыҩҩцәа Реидгылахь.
Иҟалаз уи акәзаап: уаҵәы аашар ҳнеираны уаха
еиԥш, ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аҩны аҟны иҽишьит
еицырдыруаз ақырҭуа поет Паоло Иашвили. Апоезиа бжьы зныҩуаз аҭӡамц иадҭәалеит ашьаӡагәаӡа. Иаҳԥыларан иҟаз ашәҟәыҩҩцәа хҭацәыха
рзыҟамҵеит, урҭ «иразҵаауан» иҟалаз-инылаз...
Абарҭ ашықәсқәа рзы иалагеит ақырҭуа
шәҟәыҩҩцәеи сареи ҳаибадырра. Урҭ амшқәа рзы
асасааирҭахь, С. Ҷанба иахь дааилон ашәҟәыҩҩы
Михаил Џьавахишвили. Ҳахьцалак дҳацныҟәон
В. Гаԥриндашвили.
Қарҭ
аԥсуа
лите­ратура
ахәылԥазқәа раан ҳаибадырит: Г. Табиӡе, Г. Леониӡе, Л. Диачели, Г. Киқоӡе, С. Чиқовани, И. Абашиӡе, К. Калаӡе.
Ҳдекада амҩаԥгаразы Қарҭынтәи Аахыҵ-Уаԥс­
тәылаҟa ҳцеит. Уаҟа ҩ-хәылԥазык мҩаԥаагеит, ҳаибадырит, ҳаизааигәахеит ауаԥс шәҟәыҩҩцәеи ҳареи.
Цхинвал ҳанықәҵ, ҳашиашаз Баҭымҟа ҳцеит.
Гәыкала иаҳԥылеит ҳҩызцәа, аҷаратәи ашәҟәыҩҩцәа. Баҭым ақалақь аҿы инеиҵыхны имҩаԥаагеит
аԥсуа литература ахәылԥазқәа, урҭ рахь ирацәаҩны
иааԥхьан Аҷара инхо аԥсуаагьы.
Қырҭтәыла ҳахьнеилакгьы, аха Баҭым иаҳагьы
ихҭакны, иаацәырганы иалацәажәон Нестор Лакоба иӡбахә. Иахьабалак ргәы далан аԥсуа жәлар рҵеи
бзиахә, акоммунист иаша ҳаамҭа дахьаԥхаз. Усҟан
аӡәгьы гәҩарас имамызт, дук мырҵыкәа Н. Лакоба
жәлары «драӷахарц» дшыҟаз, ишьхәамышьхәа акгьы нымхарц ишыҟаз.
1935 шықәса анҵәамҭазы Н. Лакоба дҳаԥхеит.
Қарҭынтәи ашәы зхьыкәкәо иаауаз адәыӷба Кьалашәыр иаангылеит, уанӡа акәын иахьынӡаауаз
усҟан. Аҟәеи Кьалашәыри умацәа узрыламҵо уаала
еимадан, убасҟак ирацәан акәыба иаԥылоз. Ижра
уахык шагыз Н. Лакоба Аҳәынҭқарратә театр аҟны
дыкҿарҵеит. Уахь ауаа рнеира ҵыхәаԥҵәак амамызт. Исгәалашәоит, шьыбжьон еиԥш, атеатр аԥхьа,
уажәы акинотеатр «Русҭавели» ахьыҟоу усҟан дәын,
убраҟа иааҽыжәҵит шәҩык инареиҳаны аҵәыуацәа. Шамахамзар зегь быргцәан, ҷкәына дрыламызт, кәымжәылеи кабалеи еилаҳәан. Рыбжьы ҭганы
иҵәыуо, pгәы иҭасуа, еицырхашьшьы еиҳаб-еиҵ­
была еишьҭагыла аԥсы дахьыкҿаз ахь рҿынархеит.
Иуадаҩын урҭ ҭынч рыхәаԥшра. Шәҩык инареиҳаны ахацәа ахьҵәыуоз, иахьыуазыруаз, насҭха игылаз ашьхақәа хәаауаз џьушьарын, рылабжыш цаҳәцаҳәқәа илеиуаз иахьнықәҭәоз адгьыл кылнаблаап
угәахәрын... Ажәлар дырҵәыуон рыԥсы ирзалымхуаз рԥа иаша, ргәыӷырҭа.
Ахәылбыҽхарахь аамҭа неиуа ианалага, акәыба
дәылыргеит, асасааирҭа «Риҵа» иакәшаны Ленин
иулицала идәықәлеит аџьабацәа. Аботаникатә баҳча
агәашә аҿы ихиан атрибуна. Аулица нымҩахыҵ игылаз аҵлақәа рымахәқәа ҳрықәгылан ҳара џьоукгьы.
Аџьабаратә митинг хыртит... Ицәажәон ахаратәқәа,
ааигәатәқәа... Адашшыларақәа ҟарҵон... Ухраҭ бзиахааит ҳәа иарҳәон Н. Лакоба.
– Ҳ-Нестор бзиахә! – лҳәон лажәа мыткәма иалаҵаны Мина Барганџьиаԥҳа. Апрофессор Симон
Џьанашьиа дықәгылоит аԥсышәала. Гәалсра дула
адышшылара ҟаиҵоит Қарҭтәи аинтеллигенциа
рыхьӡала, ҷыдала иазгәеиҭеит Н. Лакоба аԥсуа
жәлар ркультура ашьҭыхразы, аршәҭра-аркакаҷразы иибахьаз аџьабаа. Игәы ца, ибжьы ца дықәгылоит аҭаҳмада Барцыц Басиаҭ. Уи иара итәала еиликаауеит Н. Лакоба иԥсра. Зыҷкәынра ажәытә аамҭа
иафахьаз, иҟалаз арыцҳара игәы имнаҟьеит.
Аԥсы дыржит абыржәы иара ибаҟа ахьгылоуҵәҟьа. Шықәсыбжакгьы мҵыцкәан, ақалақь иаалаҳаит Нестор дыҵырхит, инышәынҭра еимарыԥ­
сеит ҳәа уаҩ изхамҵашаз ажәабжьк. Аха уи ҵабыргын: анышәынҭра абаҟахыз, уи аҭыԥ аҟны аҵла
џарџаруа игылан, иаакәыршан ашьац кашьшьы
ашәҭқәа авеиҭаҳан... Инақәырццакны агазеҭқәагьы алацәажәара иналагеит атеррорист-шпионтә
организациа Аԥсны «ишаадырԥшыз» атәы...
Хыхь ишаҳҳәоз ҳаҟәыҵит, Баҭым аԥсуа литература ахәылԥазқәа анымҩаԥаага ашьҭахь, аӷба «Абхазиа» ҳақәтәан ҳаауан адекада иалахәыз ашәҟәыҩҩцәа. Исгәалашәоит, уахынлан, аҵх каххаа еилган.
С. Ҷанба имацара заҵәык апалуба дықәгылан, зцәырҵра иаҿыз ҳашьха икақәа дырзыԥшуан. Ҵаҟантә
иааҩуан иаҩымцакәан гармонк абжьы...
«Ҩымҭа дук дазхәыцуазар акәхап!» – сгәахә­
уан сара насҭхашәа сгыланы сахьихәаԥшуаз, аха
усҟан, ишырҳәо еиԥш, акыркырҳәа дихыччозаарын
аҩысҭаа.
Ҭагалан дҭаркит Л. Лабахәуа. Қарҭынтәи иааҩит
Михаил Џьавахишвили дшыҟамлаз, Цхинвалнтәи
иҳаҳаит ауаԥс шәҟәыҩҩы Чермен Бегизов жәлары
«дышраӷахаз...»
Аҟәатәи адраматә театр аҟны ицон апроцесс. Жәлар
раӷацәа ҳәа хара рымаӡамкәа иҭадырхаз В. Ладариа,
В. Лакоба, М. Лакоба, М. Чалмаз уҳәа убас егьырҭгьы «рус» рыӡбон. Шьыбжьышьҭахьын. Ҳинститут
аклуб ахьтә сшааиуаз, Енгельс иулицаҿы даасԥы28

леит С. Ҷанба. Есымша еиԥш, еиҿкааны деилаҳәан.
Ихылԥа ихыхны икын, изиацкқәа цырцыруа ишьан.
Саниба, дааҭгылан, ҳнеицәажәеит. Игәасҭеит акыр
илахь шеиқәыз. Иҿынахамҭаз усгьы даацәажәеит:
– Иахьа апроцесс аҿы, иуаҳазар акәхап, сыӡбахә
иакәымкәа ирҳәеит... Аамҭак ҳануп, ҳахькылнаго
седру, ҳалаӡыргьы акгьы шаҳхарам жәдыруазааит,
шәарҭ аҿар. Сара сыцқьоуп, изакәызаалак џьара
шәытарак сымам...
Иҿынеихеит Самсон, cгәы иазымычҳазт саргьы
снаишьҭалеит. Сшихьыԥшыз, аулица архәараҿы
аҩнқәа дырҵәахит. Уи ашьҭахь рацәак ихымҵит,
дҭаркит.
Иахьагьы уи аҭыԥ санаҩсуа аҳаҷаҳәа иаас­
гәалашәоит С. Ҷанба исеиҳәаз ажәақәа. Усҟан еиԥш
саԥхьа даагылоит иара, ибла ҭбаақәа, ибла еиқәа­
ҵәақәа гәрагарыла сырхыԥшылоит, мшаҽны еиԥш
иахьагьы.
1939 шықәсазы снапы иадыркит аинститут сшалгаз ала адиплом. Аха уи азхоуп ҳәа сзаанымгылеит.
Еилкааны исыман араҟа исоуз адырра шысзымхоз,
еиҳаракгьы аԥсуа бызшәа апроблемақәа реилкаараҿы. Сцароуп ҳәа сыӡбеит аҵарахьы. Уи ашықәс
азы сымҩа сырхоит Қарҭҟа. Сагьҭалеит Қырҭтәылатәи Анаукақәа р-Академиа иатәыз абызшәаҵара
аинститут аспирантура. Уаҟа исоуит сара лымкаала
ацхыраара. Зегь раԥхьаӡагьы дсыцхрааит Қырҭтәылатәи Анаукақәа р-Академиа вице-президентс иамаз С. Џьанашьиа. Уи имч ала абызшәаҵара аспирантура иамаз апрограмма инаваргыланы азеиԥш
поетика акурс ахысра саладыргеит.
Абасала, даара сеилахан усҟан. Схатә ҩымҭақәа
раԥҵаразы зынӡак имаҷӡан саамҭа, ажәа ишалоу
еиԥш, схы амца аркызаргьы арцәаха сымамызт.
Аха уеизгьы зынӡак ак смыҩӡаргьы сылшомызт.
Аҷкәынра сҭагылан, абзиабаратә лирика жәеин­
раалақәа иаҳа исыманшәалан, егьызҩит жәабаҟа
рҟынӡа. Иара убысҟан ауп ианызҩыз «Амҳаџьыраа
ргара ашәа». Иахәҭазар ҟалап уи аҩымҭа аҵыхәала
ҩбаҟа ажәа. Қарҭ џьарак ҳаицынхон аҭоурых аҟәша
иҭаз аспирант Баз Бигәааи сареи. Уи Аԥсны аҭоурых азы архивқәа рҿы аус ахьиуаз иԥыхьашәеит
амҳаџьырра аҵыхәала материалқәак. Урҭ ирҳәон:
англыз ӷбақәак амҳаџьырқәа Ҭырқәтәылаҟа ргаразы агаҿа иаадгылон, иазкуаз ҭартәаны амшын
агәахьы ианынаскьалак, апалуба ҭабгон, уа иқәтәаз
зегьы амшын аҵахь ицон. Аӷба егьҟамлаӡазшәа
ҩаԥхьа агаҿа иаадгылахуан. Уи анаҩс Б. Бигәаа
иман сахьак: амҳаџьыр ан иԥсыз лхәыҷы длымхны аҭырқә матросцәа амшын дшарҭоз унарбон.
Абарҭқәа санрыԥхьа, санрыхәаԥш ашьҭахь ауп
«Агарашәа» аҩра нап анасыркы. Аха акьыԥхьра
уадаҩхеит. Еиҳарак џьоук рхы рыхнахит абарҭ
ацәаҳәақәа:
Уандухалак, Амшын Еиқәа
Ур, уҩныжәқәа имыӡӡахьоу,
Аҟарма рыҟәных архнышьнақәа.
Амца еиқәуҵап ицәахьоу!

«Амҳаџьыраа урыԥхьоит арахь, уи шәарҭоуп!» – рҳәон урҭ. Саргьы уаҳа сашьҭамлеит, аха
сажәеинраала аӡәык-ҩыџьак ихҩылааны ирыман.
Ишыҟалаз сыздыруам, ари аҩымҭа иԥыхьашәеит ашәақәа раԥҵаҩы Иван Лакрба. Игәы иахәазар акәхап, длатәан, амузыка иҩит. Аԥсны АССР
ашәаҳәареи акәашареи рансамбаль арепертуар
иалеиҵарцгьы иҭаххеит. Аха, изхәарҭоузеи, ашәа
атекст шьақәырӷәӷәам. Иван Лакрба игәы иҭеикит
уеизгьы-уеизгьы абри ашәа ацәыргара.
Ҭагалан, 1940 шықәсазы СССР Анаукақәа р-Ака­
демиа Қырҭтәылатәи афилиал, Аԥсуа институт
аусзуҩцәагьы алархәны, Аҟәа имҩаԥнагон асессиа.
Аԥсуа ин­ститут адиректор А. М. Ҷоҷуа икабинет аҿы
ирацәаҩны иҟан саси ԥшәымеи асессиа иалахәыз
ауаа, академик С. Џьанашьиа днарылаҵаны. Иван
Лакрба ихы иаирхәеит абри аиқәшәара. Ичамгәыр
иман ашьшьыҳәа уахь дныҩналеит. Зны дырзаԥхьеит ажәеинраала атекст, нас ачамгәыр ианҵаны ирзиҳәеит.
Ашьҭахь, иара И. Лакрба ишсеиҳәаз ала, акабинет аҿы иҟаз зегьы уамашәа ргәы иахәеит, зылаӷырӡ аахаҟәҟәалақәазгьы ҟалақәеит.
– Ԥсыхәа амаӡами абри ашәа зегьы ираҳартә
еиԥш ацәыргара? – днарыдгылеит Иван.
– Амузыкагьы ажәеинраалагьы бзиоуп, сара
сгәанала ԥырхага амоуроуп! – иҳәеит зегь раԥхьаӡа
С. Џьанашьиа, ажәеинраала ааимхны ииҳәаз
ажәақәагь наниҵеит, инапгьы лаҵеиҩит. Егьырҭ
иҟазгьы инақәдырӷызит. Иван Лакрба дгәырӷьаҵәа,
иҭабуп ҳәа нараҳәаны дындәылҵит. Уинахыс игәы
иҭакыз анагӡара мариахеит.
Иаԥхьан ишысҳәоз сахнагеит, сынхон сара усҟан
Атентәи агәарабжьара кьаҿ аҟны игылаз, асоф еилыкка змаз, ҩбаны еихагылаз ҩны хәыҷык аҿы. Сара
снаҩсгьы apaҟa инхон егьырҭ аԥсуа аспирантцәа:
Xә. Бӷажәба, Б. Бигәаа, Ш. Инал-иԥа, Ҭ. Маршьанԥҳа.
Аспирантцәа ҳнанагаанӡа араҟа нхарҭас ирыман
Ш. Русҭавели ихьӡ зху Атеатртә институт иҭаз аԥсуа
артистцәа.
Усҟан сҽадцаланы аҵара саҿын ақырҭуа поезиа,
бзиа ибаны еиҭазгон абарҭ аклассикцәа рҩымҭақәа:
И. Ҷавҷаваӡе, Н. Бараҭашвили, А. Ҵереҭели, Ал. Казбеги, Г. Табиӡе, уаанӡа еиҭазгахьан Ш. Русҭавели
ипоема ахьынтәгьы цыԥҵәахак.
Зны-зынла ҳаиқәшәалон, сара сахьгьы иаамҩа­
хыҵлон исықәлацәаз апоетцәа-ҿарацәа Р. Маргиани, Гр. Абашиӡе. Иахьагьы бзиа избоит, сгәы азыбылуеит Атентәи ҳҵыс ҭыҩра хәыҷы. Уаҟа макьана
алҩа ҩаишьҭуеит, ҳаннеилакгьы «бзиала шәаабеит»
ҳәа ҳаиҳәоит, аԥшәымас дамоуп, ашәҟәыҩҩцәеи
аспирантцәеи ҳцәынха, зеиԥш дмаҷу Туштәи ашьхаруа арԥыс, анаука усзуҩы, ақырҭуа хәыҷтәы
шәҟәыҩҩы, сара сҩыза Ростом Еланиӡе.
Аџьынџьтәылатәи аибашьра шықәсқәа раан аус
зуан зны рҵаҩыс, нас агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциаҿы, Аԥсуа институт аҿы, ашәҟәыҩҩцәа Реидгылаҿы. 1943 шықәсазы ҩаԥхьа Қарҭҟа сцоит аспирантурахь, аҵара анагӡаразы.
Усҟантәи аамҭа хьанҭазы, асовет жәлар рымчи рыхшыҩи зегьы аӷа хәымга иқәхра ианазкыз,
иаԥысҵеит апатриот тема иалхны имаҷымкәа
ажәеинраалақәа, убасҟан ауп ианызҩызгьы апоема
«Аҳәачаԥа». Уи аҩымҭаҿы исҭахын еиҵахара зқәым
аурыс еибашьҩы-хақәиҭрагаҩы ихаҿсахьа аарԥшра.
Урҭ ашықәсқәа раан ауп саналга автобиографиатә
фактқәа ирылху алирикатә поема «Аҩныҟа».
1945 шықәсазы исылшеит сдиссертациа ахьчара. Уи темас иаман «Ахьыӡҟатә жәеилаҵашьа аԥсуа
бызшәаҿы». Ианвар 17 азы, ахьчара аныҟаз аҽны
ахьҭа цәгьан, амца аҭаҵара згәалашәахуадаз, азал
аҿы Анаукатә Совет иалахәыз апрофессорцәа, академикцәа рполтақәа ирҭашьшьы итәан. Абжьыҭира
алҵшәа анрыларҳәа ашьҭахь, академик С. Н. Џьанашьиа дсыдныҳәалеит, насгьы убас нациҵеит аԥсышәала: – Уаҵәы ахәылбыҽха асааҭ ааба рзы еиԥш
аҩнынӡа ункыдгылондаз, усҭахын...
Ианиҳәаз аамҭазы академик ишә снадгыланы
снапы нақәсырӷәӷәеит аҵәҵәа. Ашә ааимылԥааит
Симон Николаи-иԥа иԥҳәыс Марта.
– Аԥшәма дузыԥшуп! – лқәеит лара, адиссертациа ахьысыхьчаз сыдныҳәалауа.
Акабинет саныныҩнала, иџьымшь ԥшӡақәа кыдыршала, аныхачаԥа еиԥш иҩырҭа астол днадызбалеит С. Н. Џьанашьиа. Дҩагыланы даасԥылеит, снапы сымхуа, – Бзиала уаабеит! – иҳәеит аԥсы­шәала.
Еизааигәаӡаз ҩызцәақәак еиқәшәазшәа, кыраамҭа
ус ҳаицәажәо ҳтәан. Лассы апоезиахь ҳаиасит. Академик аԥсышәала сизаԥхьеит Николоз Бараҭашвили еицырдыруа иажәеинраала «Мерани». Уи сара
сеиҭагамҭа акәын. Ҩынтә саирԥхьеит. Зны дазыӡырҩит ажәеинраала абжьы иахаз аритм. Нас аоригинал наҳамҵаҵаны цәаҳәанҵала ҳаицаԥхьеит.
Ҩыџьара азгәаҭақәа ҟаиҵеит академик: акы, сеиҭагамҭа аҟны цқьа иазгәаҭамызт аҩныҵҟатәи ацензура, ҩбагьы, цқьа еилганы иҟамызт анҵәамҭа. Урҭ агхақәа иашан, сеигәырӷьаны исыдыскылеит, ашьҭахь
егьсырҽеит.
Уа саанымгылакәа сизаԥхьеит апоема «Аҩныҟа»,
имӡакәангьы исеиҳәеит уи аҩымҭагьы игәы иша­
хәаз.
– Уара Аԥсны уаннеилак иҟоуҵаша рацәоуп, –
дцәажәон академик С. Н. Џьанашьиа. – Раԥхьаӡа нап
аркы аԥсуа жәлар рпоезиа аизгара, нас аҭыжьра. Ишдыру еиԥш, аԥсуа фольклор иахцәажәахьоу дарбанзаалак аӡәгьы игәеимҭац аԥсуаа ишрымоу ажәлар
рпоезиа. Ашәҟәы ианҵа, умаашьан, ақыҭақәа урылал. Иахьынӡаулшо уҽазышәа иара убас Нарҭаа
рҳәамҭақәа, иуцәыбжьамхан Абрыскьыл иажәабжьқәагьы. Ашәҟәы иузанҵагәышьар, нас иӡуам,
иҟоуп, зегьы ирымбаргьы ҟалаӡом. Уажәеинраалақәа рнаҩс, абри хыхь сызлацәажәаз аҵкыс еиҳау
ужәлар рзы акгьы узыҟаҵом, абри ухоумыршҭын,
суҳәоит!.. – Абас адҵа ӷәӷәа сиҭеит уи гәыкала
Аԥсны бзиа избоз ауаҩы. Сгәы ҟәандаӡа аусура
сазыҳаҵҳаҵо сдәылҵит академик иҩны. Аҵанӡа
сархәыцыртә еиԥш исоуит сара сзыргәаҟуаз сызҵаарақәа рҭак.
Уи ашықәс азы схынҳәит Aҟәaҟa, салагеит Аԥсуа
ин­ститут аҟны аусура. Ирацәан, еиуеиԥшымызт
анаукаҿы снапы зсыркышаз. Аус азызуан аԥсуа бызшәа, ҷыдалагьы ажәеилаҵашьа азҵаара, иҟасҵон
гәаҭарақәак аԥсуа бызшәаҿы абжьықәыӷәӷәара
иазкны. Инеиԥынкыланы ашәҟәы анҵара салагеит
аԥсуа жәлар рҿаԥыц ҳәамҭа: Нарҭаа, Абрыскьыл,
иара убасгьы ажәлар рашәақәа. Сҽаласырхәт аԥсуа литературазы ахрестоматиақәа реиқәыршәара, изҩит иахьанӡагьы иабжьамыжькәа иҭыҵуеит
1–2-тәи аклассқәа рзы аԥсуа бызшәа аграмматика.
Есымша гәҭыхас исыман, иахьынӡасылшозгьы аус
адызулон аԥсуа жәеинраалашьақәгылашьа азҵаара. Иаԥысҵеит иара убри апринципқәа ирызкны
статиакгьы.
Иалагеит Аџьынџьтәылатә аибашьра ду, дҭахеит адунеи зегьы зтәызтәырц иаҿыз аӷацәгьа, «оф,
гәышьа!» рҳәеит аҭынчра иазгәаҟуаз ажәларқәа.
Рыҩныҟақәа рахь рхы дырхеит аиааира згаз Асовет
еибашьцәа, уаҟа ирылан аф­ронт aҿы афырхаҵара
аарԥшразы аӡә ишьҭахь имгылаз, абџьар зкыз аԥсуаагьы. Уажәшьҭа ҳ-Совет Еидгыла ду иқәынхоз,
рхыԥхьаӡара имаҷ, ирацәа, ажәларқәа зегьы, ҭынч
анхара акәын рнапы злакыз. Аибашьра ашьҭахь,
егьа сеилахазаргьы, ажәеинраалақәа рыҩра гәыгәҭасыжьуамызт, аха сара исҳәарц исҭахыз зегьы
урҭ ирзымҳәарызшәа збо салагеит. Сгәы сыхон инеиҵыху епикатә ҩымҭак ахь, исҭахын убри ала ҳазҭагылаз аԥсҭазаара аасырԥшырц. Еиҳаракгьы сгәы
иҭыхон аибашьра ашьҭахьтәи ақыҭа ԥсҭазаара атема. Уа иҟаз ауадаҩрақәа раԥыхразы ақыҭа интеллигенциа ирыхәҭаз рацәан. Анаукатә експедициақәа
схы иархәаны ақыҭа срылалт, салагеит инеиҵыху
ҩымҭак aзы амаҭәахә аизгара.
Хышықәса рыла салгеит жәеинраалала иҩу ароман «Аҿатә уаа». Ашәҟәыҩҩцәа Реидгылаҿы сырзаԥхьеит, ирыдыркылт, аха акьыԥхьра уадаҩхеит.
Џьарак-ҩыџьарак иацҵатәхеит ароман аҭыжьрахь
изланеишаз «амаҵмаба». Абасала уи актәи авариант
альманах ианылеит 1950 шықәсазы. «Аҿатә уаа» хаз
шәҟәны иҭыҵит 1955 шықәсазы, аԥхьаҩ ишидыруаз
аасҭа, кыр аԥсахрақәа аманы.
Аха сгәы ҭынчмызт уи аҩымҭазы, аргама избон иаҭахны иҟаз зегьы шҳәамыз. Хәыҷы-хәыҷла
саҿын, џьара иагсырхон, џьара иацысҵон, рҽеишьа
змаз сырҽеиуан, измамыз наҟ снаҩсуан. Абас, сара
стәала иахьынӡалшоз ала иҿыбааны «Аҿатә уаа»
ҭсыжьит 1963 шықәсазы. Убри аҭыжьра аан, ароман
иагәылалеит, раԥхьаӡа иара анызыҩуаз иаԥҵаз, аха
усҟан зҭыжьра ҟамлоз хәҭақәак, иаҳҳәап, усҟантәи
аԥсуа школқәа рҭагылазаашьа зҳәо аҭыԥқәа.
Ҳлитератураҿы аконфликтдара ианасакьа­ҳәым­
ҭаз, аԥсуа литературазы егьырҭ ауадаҩрақәагьы
аныҟаз ииз уи аҩымҭа, иагу ыҟазаргьы, сара бзиа
избоит, зегь раԥхьаӡагьы, жәлар рџьабаа, жәлар русура ажәа иашала иахьазышәаҳәо азы.
Жәлар рҿаԥыц ҳәамҭақәа анҵо ақыҭа санрылаз акәын, 1948 шықәсазы ҭагалан, Гәдоуҭа араион
Оҭҳара ақыҭан ҳаҟоуп Ш. Инал-иԥеи сареи. Ҳаиҭоуп
еицырдыруа аԥхьарцарҳәаҩы Ҟасҭеи Арсҭаа. Ҳашцәажәоз абраҟа ицәырҵит Кьахь Ҳаџьараҭ иҭыӡшәа,
ҵабыргуп, уаанӡагьы издыруан жәлар рфырхаҵа
иӡбахәқәа, аха раԥхьаӡа абраҟа ауп иахьеилыскааз
Ҳаџьараҭ ихаану ауаа иахьагьы ишыҟоу, иара аԥшәма ҳазҭоугьы зныкымкәа дшибахьаз, Оҭҳара ақыҭан
шакәугьы иҽахьишьыз. Адырҩаҽны ҳнаганы иаҳдырбеит Кьахьба дахьыҵәахыз аҳаԥгьы.
Уи ауха Арсҭаа Ҟасҭеи иҩнаҭаҿы ауп раԥхьаӡа
ашәҟәы иахьанысҵаз Кьахь Ҳаџьараҭ ихҳәаау жәлар
рпоемеи афырхаҵа иан лмыткәмеи. Абри ауха
инаркны Ешыратәи анхаҩы ҷкәын ихаҿсахьа ҭаха
снамҭо салагеит. Егьџьашьатәымзи нас: уаҩ иибац
баша нхаҩы ҷкәынак, анапынҵараҵәҟьагь ззымдырӡоз, шәара ҟамҵакәа даҿагылеит асоциалтә залымдара, ӷацәас ишьҭихит усҟан амчра ӷәӷәа зкыз
ҭауади-аамсҭеи, иԥшаарц, насгьы ихьчарц иақәикит
ананамгеи агәаҟи рзин. 1905–1907 шықәсқәа рызтәи
актәи аурыстә револиуциа анеилашуаз акәын Ешыратәи анхаҩы ҷкәын иқәгыларақәа анымҩаԥысуаз.
Усҟан Аԥсны аҭагылазаашьа акырӡа иуадаҩын: ганкахьала, Урыстәылатәи асамодержавие аколониалтә
политика, ҭауади-аамсҭеи азалымдарақәа иныҟәыргоз, Аԥсны еиԥш афеодалтә цәынхақәа ахьыӷәӷәаз,
акапитализм аҿиара иахҟьоз арыцҳарақәа, аҵарадара, ажәытә лашьцара, ашьоура, аха даҽа ганкахьалагьы, Аԥсны иадшылон актәи ареволиуциа ашәаԥшь
ду. Иаҳа-иаҳа иазҳауан анхацәа рсоциалтә хдырра.
Ана-ара иҵҟьон, аҽԥыхәшә еиԥш, знап амса аҵаз
ргәаҟра ихыҵуаз. Урҭ ацыԥхьқәа руак ахьынкашәаз
иҵнарҟьаз мцабзар акәхап Кьахь Ҳаџьараҭ иқәгыларагьы.
Абас нап асыркит абри атема уадаҩ иалхны, Ешыратәи анхаҩы ҷкәын ихаҿсахьа агәҭа инаргыланы,
амҽхак кыр инарҭбааны, иажәеинраалоу ҩымҭак
аԥҵара. Иаарыцқьаны жәашықәса садхалеит аҩра.
Хаз шәҟәны иҭыҵит «Ахра ашәа» 1965 шықәсазы.
Ирҳәоит, ан илыхшаз зегь раҵкыс иаҳа аџьабаа
здылбалаз дреиӷьалшьоит ҳәа. Уи акәу, сҩымҭақәа
зегь рахьтә «Ахра ашәа» иаҳа ирылкаашәа сахәаԥшуеит.
Санмаҷыз инаркны жәлар рҿаԥыц ҳәамҭахь абзиабара исымаз иаҳагьы иарҵаулеит ҳара ҳлитера36

туразы иҟаимаҭу хҭыск. 1932 шықәсазы аԥсуа драматургиа ашьаҭакҩы С. Ҷанба дҳаԥхьеит ашәҟәыҩҩцәа ҿарацәа зегьы. Уи даҳзаԥхьеит Аԥснытәи аҿар
шәҟәыҩҩцәа рахь А. М. Гор­ки иааишьҭыз ишәҟәы.
Акырӡа ибеиуоу аԥсуа фольклор аизгареи аҵареи
дрылацәажәо, аурыс шәҟәыҩҩы ду иҩуан:
«...Жәлар рҿаԥыц поезиа аҵара нап ашәыркы,
еизыжәгала, ашәҟәы ианышәҵала аԥсуа ашәақәа,
алакәқәа, алегендақәа, ажәытә қьабзқәа зеиԥшраз
шәыҩла... Аԥсшәахьтә аурысшәахь еиҭажәгала. Уи
акры уаҩы инаҭоит, шәара шәхаҭа мацара шәнаҩысангьы, егьырҭ ауаагьы идеилнаркаашт анкьаӡа
Аԥсны зеиԥшраз…» Арҭ реиԥш ажәа ҟәыӷақәа ҳара
аҿарацәа ҳзын имҩақәҵаган, игәышьҭыхган. Ҳара
ҳамацара ҳакәымкәа, А. М. Горки ишәҟәы даара
ӷәӷәала иацхрааит аԥсуа фольклор аизгареи аҵареи
рус.
Ма сара схала, ма аекспидициақәа срыланы сны­
ҟәон ақыҭақәа рахь. Агәашәқәа аасыртуан, ахҵыс­
ҭақәа сырхыҵуан, ахухуҳәа алақәа сеишуан, срылан ақыҭақәа ма ҽыла, ма шьапыла… Уаха аӡәы
сиҭан, уаҵәуха – даҽаӡәы, ашарԥаз акисиҳәа ақыҭа
рбаӷьқәа сдырҿыхон. Срықәшәон ажәабжьҳәацәа,
ашәаҳәацәа, аԥхьарцарҳәацәа. Ачеиџьыка ҳаицахатәон, иаажәуан аҩы, ашәа еицаҳҳәон. Арахь сара
даара бзиа сгәысҽанын, сҩыгеи сқьаади еиқәыршәаны исыван. Ианысҵон ажәабжьқәа, алакәқәа,
ашәақәа, ажәаԥҟақәа…
Адунеи насыԥ змаз сара среиӷьын усҟан. Слым­
ҳа иаҳауан, снапала ашәҟәы ианысҵон ԥсра зқәым
аҿаԥыц ҳәамҭа ашедеврқәа: Нарҭаа ирызку аҳәам­
ҭақәа, Абрыскьыл иажәабжьқәа, еиуеиԥшым аԥсуа
жәлар рпоезиатә ҳәамҭақәа.
Абасала еизызгеит, еиқәсыршәеит шәҟәны «Аԥсуа жәлар рпоезиа», иҭыҵит 1959 шықәсазы. Ицә­
гьамзар ҟа­лап уи ашәҟәы, избан акәзар, џьоу­кыџьоукы уи маҭәахәыс рхы иархәаны иаԥырҵоит
анаукатә усумҭақәа, амала, аԥсуа жалар рпоезиа
раԥхьаӡа классификациа азызуз уи ҳазлацәажәо
ашәҟәы еиқәзыршәаз автор шиакәу рхашҭгәы­шьоит
акәымзар!
Ҳәара аҭахума, ари еиԥш аус мариамызт, аамҭа
рацәаны исцәагеит, аха апоетра аганахьала ҳахәаԥшуазар, урҭ ашықәсқәа баша исцәымӡит.
Ари аус сызҿыз иснарбеит апоезиа ахыҵхырҭа
аӡыхь, иснаҭеит наунагӡа жәлар ражәа абзиабара, избеит жәлар рҿы иҭыҵуа ажәа заҟа амч амоу, сазааигәанатәит уи зласахьарку амаӡа.
Апоет иҟазара, ма амилаҭ поезиа аҷыда ҟазшьа,
мамзаргьы абызшәа абеиара уҳәа убас иҵегьгьы
азҵаарақәа ианрылацәажәо, сара сгәанала, даараӡа
акраҵанакуа иҟоуп инҭкааны ахатәы фольклор
адырра, еиҳараӡакгьы ашәҟәыҩыратә традициа
ахьыҟам алитературақәа рҿы.
Аҵла дацда изгылоума, адацгьы изырӷьацаша
ахьыҟам иалшозеи? Дарбан шәҟәыҩҩызаалакгьы,
аӡәы еиҳаны, егьи еиҵаны, иахьцалакгьы џьара акала ирҿиамҭа ианымԥшыр залшом ажәлар рҿаԥыц
ҳәамҭа. Иҟам, иҟам шуҳәо, џьара axы аацәыҵнамырҳәҳәар ҟалаӡом...
Поет ҳасабла сара даҽакы еиԥшымкәа ӷәӷәалаӡа крызҵазкуа ҳәа исыԥхьаӡоит ажәа аус адулара. Абызшәа рдыруеит зегьы, иалацәажәоит, ргәы
иҭоу аларҳәоит. Аӡә данцәажәо исаҳаланда уҳәап,
еиқәыршәаны, аԥсы ахаҵаны иҳәоит, егьи данцәажәо еилажәжәа-еилаԥԥы, иаразнак угәы аакыднахуеит. Ус анакәха, иҟоуп абызшәа азҟазацәа, аха
урҭ раҵкыс хараӡа дҟазазароуп ашәҟәыҩҩы. Уи зегь
реиҳа ибзиаӡаны идыруазароуп ихатәы бызшәа.
Идыруазароуп ажәа акапан, цқьа иаҳауазароуп уи
ажәа иахоу аб­жьы хаа, есымша иаԥхьа игылоушәа
ибозароуп уи ажәа иҭнахуа асахьа. Абарҭ зегьы
инапаҟны иааигарц азы ашәҟәыҩҩы иуалуп, ихатә
цәаҩа инаҭаз асахьаркыратә цәанырра анаҩсангьы,
иахьеи уахеи тәамҩахә мукәа ижәар арбеиаразы
аусура.
Аӡы рылыжж, икәаптеи-кәаптеины, амажәаӡа
еиԥш еимыҩҩы, ҩымҭақәак ҭыҵлоит, урҭ рхы иаркны рҵыхәанӡа раԥхьара уадаҩуп, хаҳәраҳатәык
иаҩызоуп, аԥхьатәи адаҟьа уанынахыслак инаркны
ахәдцәырххара уалагоит, избан акәзар, аџьықәреи
зыхәлачыз аӡлагара еиԥш, ажәақәа ухәлачуеит.
Изыхҟьозеи абри? Раԥхьаӡагьы урҭ аҩымҭақәа равторцәеи асахьаркыратә ажәеи еинаалом, ахҟа рыбжьоуп.
Ажәа ишәаны-изаны аҭыԥаҿ ианургылалак, агәа­
шьа еиԥш иӷәӷәахоит, иԥшӡахоит, ихаахоит, иуанаҳәо агәра уго уҟалоит. Ус акәымкәа, ажәа иара
иахьаҭыԥу ианузмыргылалак, ирзымбжьаз аҽы
еиԥш иуарчануа иалагоит, иԥсыдахоит, игәыԥҵәагахоит. Идыруп, ахаан аахыс, зегь раԥхьаӡагьы
ашәҟәыҩҩы ибызшәа ирбеиалароуп егьараангьы
нҵәашьа змам ижәлар рбызшәала.
Санқәыԥшыз инаркны иахьанӡагьы бзиа избо
апоетцәа рҩымҭақәа сеилаҳаны реиҭагара саҿуп
схатәы бызшәахьы. Хыхь зыӡбахә ҳҳәаз реиԥш, сара
еиҭазгахьеит: Пуш­кин, Лермонтов, Шевченко, Горки, Мицкевич, Петефи, Гиоте, Баирон рҩымҭақәак
алхны. Ҳәара аҭахума, аиҭагара аус имариоу акы
акәӡам, гәык ала иазныҟәо изыҳәа аҟазара ашьҭкаараҿы даара уаҩы акры инарҵоит. Уи даара исыцх­
рааит ҳәа cгәы иаанагоит саргьы, иҳараку апоезиатә
ҟазара иаҵоу «амаӡа» аилкаараҿы.
КПСС салалеит 1946 шықәсазы. Аспирантура саналга ашьтахь, 1953 шықәсанӡа Аԥсуа институт аҿы
наука усзуҩыс сыҟан, нас хәышықәса инареиҳаны
аус зуан Аԥснытәи ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла анапхгара ахантәаҩыс. 1958 шықәсазы салырхуеит Аԥсны
АССР Иреиҳаӡоу Асовет Апрезидиум ахантәаҩыс,
иахьанӡагьы иара убра аус зуеит.
Сара споезиа кыкахшыс иамоу Аԥсны – схаан ауп, ауадаҩрақәа ирықәшәазаргьы, уаҩы иааџьеишьартә аҽанеиҭанак, ианышәҭ, ианыкакаҷ.
Сара ибзианы исгәалашәоит уажәы қалақьраны
иҟоу Кәазан дәны ианышьҭаз, уахәамаки дәқьанки рыда акгьы ангыламыз. Исгәалашәоит, Аҟармараҟа адәыӷба анцо Лашькьындар иахьаҿысуа,
аарлаҳәа узлацашаз мҩахәасҭак анаҿгаз, уа Лашькьындар-ныха аҵаныҳәарҭа аныҟаз. Мықәтәи ачаи
совнхара ахьышьҭоу, исгәалашәоит, Дәҩан аӷдара
ҳәа ианашьҭаз, абжьыуаа ркамбашьқәа аԥхын ҳәырҭас ианрымаз. Исгәалашәоит, уажәы ҽырххыла
уашьҭазаргьы иузымԥшаауа, акәмызцәа анырсуаз,
ацәыш андырҵәуаз, ауапа анырхәоз, аҳәынҵәра
анеиларҵоз. Исгәалашәоит, ԥсыуа шәақьла ианышәарыцоз, ацәҟьара ианеихсуаз. Исгәалашәоит,
цҳаҵәырыда Дәаб даҽа цҳак анхымыз, ианхыҵлак
уаҩ данызмыруаз, ауаа каҟьҟьа ианагоз, аҭахцәа
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Иалкаау. Актәи атом: апоезиатә рҿиамҭақәа, аиҭагақәа - 03