Latin

Иалкаау. Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Ажәабжьқәа - 18

Süzlärneñ gomumi sanı 3359
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2135
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
Ауаа гәыԥ-гәыԥла иеилагылоуп, ихкаау аҽқәа рымҩа
рҽынаҟәыҭха. Аууҳәа еилоуп, рыбжьы рацәоуп – агәҭы­
хақәа змоу дара рами.
Абар аҵыхәтәаны, адәы иакәшаны иааины, ацәаҳәа
иаваӷӷа иаадгылоит аҽцәа. Иазыԥшуп акомандаҟаҵара.
Абраантәи идәықәлоит дара, абраантәи иашьҭалоит
анасыԥ аԥшаара.
Шаҟа ихьанҭоузеи абраҟа агылара! Шаҟа иуадаҩузеи
ачҳара! Рҽырзеиқәкуам, иҭхаҭхашьеиуеит аҽқәа. Аӷырџҳәа
аиха иацҳауеит акы – усҿамкәа сыҟандаз, егьаџьара сцахьазаарын аҳәозшәа. Аблақәа цәыркшаԥаны, ахы наҭааҭо,
аҩызцәа ирыхәаԥшуеит егьи – саԥхьа амбаҿы анеира
шәақәымгәыӷааит ҳәа иаршәозар акәхап. Абар адыхдыхҳәа аҽакгьы аԥхьатәи ашьапқәа рыла адгьыл иасуеит:
ианыҵҟьаша аамҭаз уи иазынкыло-иазнымкыло гәанаҭо
џьушьап. Иззымычҳаӡакәа ацәаҳәа инахыԥогьы ҟалоит.
Ргәы хыҭ-хыҭуеит, иҭԥраа ицоит аҽыҩ ҷкәынцәа рҽқәа
иахьрықәтәо. Аӡәы уажәы-уажәы иаԥхьаҟа дҩыҵыззоит,
ашькылқәа дрынгыла, аӡәы иҩышьҭихуеит иҟамчы,
ашиҵәҳәа аҟьара иҽазкуа, аӡә аӷәра ноуишьҭуеит, аха
нас абӷьааҳәа даахоит иҽы ахы. Иҟарҵара рыздыруам,
имгәаҟуеи.
Иналырҟьаны аҵықьҳәа ахыс бжьы геит. Адгьыл
инакәҟьазшәа, иныҵууаа рҿыҩархоит аҽқәа. Агәырқьҳәа
рнапқәа еинырҟьоит ажәлар, адәеиужь ду нықәырцәажәо.
Аҽқәа шеивагылаз ԥыҭрак инаскьоит, нас аилышәшәара
иалагоит. Ҽқәак еивасны аԥхьа идәықәлоит, ҽқәак
агәҭаны инхоит, ҽқәак шьҭахьҟа иагоит. Ицоит нас хара,
улаԥш аарлаҳәа ирыхьӡо. Дук мырҵыкәа аҿыв-сывҳәа
еикәшаны еиҭаакылҟьоит. Шьҭа ак аԥхьа игылоуп, егьырҭ,
ҩыџьара рыҽша, уи иашьҭоуп, апҟақәа рыԥрышьа асахьа
рыҭаны. Иаарласны еиҭа ааилаԥсахуеит: ашьҭахьтәиқәа
инрылҟьаны, агәҭахьы ицо ҟалоит, гәҭантәиқәакгьы, аԥхьа
илеиуа иҩавадырххуеит.
Абас инеиуеит аҽыҩқәа еилало-еилыҵуа, зны акы аԥхьа
ицо, нас егьи иаԥнаго. Еилаҭыруа еилоуп ауаа. Игәжәажәоит,
рыԥсахы ԥыжәжәоит џьоукы. Џьоукы рхылԥа аҵыс ҭоуп –
рыгәқәа ҭгәырӷьаа ицоит. Ауаа ргәалаҟаракәа лассы-лассы рҽырыԥсахуеит, аҽыҩқәа рҭыԥқәа шырыԥсахуа еиԥш:
агәҭыхацәгьа зманы игәжәажәо, ихаҿы гәыбзыӷӡа иааихалашоит, иҽыҩ анаԥыслакь. Зхылԥа аҵыс ҭоугьы, инҭԥраа
ицалоит – иҽыҩ аԥхьа ишлеиуаз, даҽакы анаԥыслакь.
Адәеиужь ду акәшара ӷәӷәала ирныԥшуа иалагоит
аҽыҩқәеи аҽыҩҷкәынцәеи. Уи иаҳагьы, агәжәажәара мацара акәымкәа, агәаарагьы рызнарҵысуеит ажәлар, аууҳәа
еилыхо иахьеило.
Ианиаамҭаз аҽыбӷаҟаза бзиақәа иреиуаз, зныкымкәа
ҩынтәымкәа аҽырҩрақәа ирылахәыз Жәыргьыҭтәи
аҭаҳмада, уажәгьы ҭаха инаҭом аҽырҩра. Даныҷкәыназ
еиԥш игәы дарҭынчуам. Џьара дзышьақәгылом. Быцапа хәыҷык икуп, ашиҵәҳәа имҩаниҵоит, зынгьы атахҳәа
имагә ахәы инааирхоит – аҟамчы кны аҽыҩ инахиҟьошәа
имбои, зегь рышьҭахь инханы инеиуа иҽыҩ.
Аарла, аԥсы алышәшәаны инкаҳарц акгьы агымкәа,
иҟандааиуа инеиуа аҽыҩ, иақәтәоу аҷкәынгьы уаҳа илымшо дҟалахьеит. Ихы наикәаҳауа, еиқәа еизырҵәан хыхь
ихалт, ишьаҳәырӡыӡқәа ҟьантазӡа иааԥшуа.
– Аҟамчы арба, аҟамчы арба! – дыҳәҳәоит Жәыргьыҭтәи
аҭаҳмада убри аҷкәын иара данизааигәаха. – Ҳашәшьит,
ҳашәшьит уҽгьы уаргьы! – нас, иԥсахы ԥыжәжәо, дызлагылоу рахь дынхьаԥшуеит. – Жәыргьыҭ аҽырҩрақәа раан
есқьаангьы раԥхьатәи ахәы згоз аҽыҩ, иагәыҵашәазеи,
мшәан? Иахьзеи абраҟа? – аҭаҳмада ибыца-па ашиҵәҳәа
ишьапы инахиҟьоит иҽы аразҟгьы убра иазиӡбоит:
– ҳхынҳәны шьҭахьҟа ҳанцо, Егры иаҳа иахьҵауло
иалажьтәуп!
Нхыҵтәи иааз џьоукгьы, убас рыԥсахы еиҟәҷҷоит, урҭгьы
рҽыҩ аҵыхәа аҟьеит...
Ус адәеиужь ду акәшара иаҿыз аҽыҩқәа, аҵыхәтәантәи
аикәшара иагьынҭалт, арҵәааҳәа ибжьы ҵарӡа аҳауа
иалырҵәраа ишьҭуа, аҽыҩқәа зегьы днараԥысны, раԥхьа
днагылоит, акәымжәы ҟаԥшь ишәҵа, аҽыхәа иақәтәоу
аҷкәын Хьымца.
Сынтәа ахԥатәи акласс далгоит аҽыбӷаҟаза қәыԥш
Хьымца Аршба. Еилҟьак, ашьабысҭа еиԥш зыбаҩ зцәыласу
ҷкәыноуп. Даара бзиа ибоит аҽырҩрақәа. Бзиа ибоит
иҽыҩ Аԥша, иаҳаракгьы абыржәы – насыԥла аҽыҩқәа зегьы раԥхьа иангыла.
Аҷкәын адҵа ду имоуп, уи бзиа идыруеит иаргьы – Аԥсны
акоманда ахьӡгьы ахьымӡӷгьы инапы иануп.
Есааира аҽқәа ираԥго, уажәы-уажәы арҵәаа ааҭиргоит
Хьымца: «Уԥры, Сыԥша, уԥры!»
Аԥхӡы аҿашы, афақь аԥынҵа иҭҟьо инеиуеит аҽыхәа.
Зегьы иахьраԥысыз, агәадура ишьҭкәцәаа иагоит иара.
Агәара аҩнуҵҟа иҭагылоу ауаа, ргәы хыҭхыҭуеит,
игәырӷьоит аҷкәын. икәымжәы ҟаԥшьшьӡа рыбла
дахьааҵашәо. Дыззааигәахо,
агәырқьҳәа
рнапқәа
еинырҟьоит, иқәныҳәоит. Џьоукгьы ашәҭқәа ыршәны
ишьҭарҵоит, аха урҭ ак ихьӡо дыҟоума мамзаргьы!
Ашьац ԥштәы кәымжәы зшәу ауаҩы ҳаракы, дгәырӷьаҵәа
аҟама зыҟәну ахаҵеибага днаидххылан ус ҿааиҭит:
– Ҳара ҳтәы иагоит, иагоит убама! Уажәа ҵабыргхеит.
Ахаҵеибага, ихы дааҩахан, игәышԥы ааҭирсакьоит:
– Арашьқәа рдәы аҟны аԥсуа хьымӡӷ имгацызт,
иагьимгароуп!
Аԥхьагылара еимакуа, еивасны аҷкәын ишьҭаланы инеиуеит хҩык аҽцәа.
Дасу иара ибызшәала иҽы ахьӡ ҳәаны, даҵаҳәҳәоит амч
азирҳауеит, ирццакуеит.
Днаскьоит, есааира днаскьоит Хьымца, икәымжәы амца
еиԥш иуаркалеиуа, икаҷҷо.
Аԥшәмацәа рзын уи ихәыжжаӡа игәыҟаҵагаха иҟоу
мцоуп. Мцоуп уи асасцәа рызгьы, харантәи икаҷҷозаргьы,
– ирыԥхьоит, ирхьырԥшны иагоит. Хьымца! Хьымца! Баша
ихьӡымзаап Хьымца ҳәа уи аҷкәын.
Аҷкәын ишьҭаланы инеиуа х-ҩык аҽцәа, днарылууаа иҿыҩеихоит аӡәы. Ҟаԥшьыла ихы ҵакны, ашькылқәа
дрынгыла, уи ԥхьаҟа дхынааӡеит, инапқәа иҽы аҟәаҟәа
иқәырӷәӷәа икны. Убри аҟара дхынааит – иҽы ахыи иара
ихыи неидкьысларц егьрыгӡам.
– Светлов! Светлов! – инеиларыԥсоит жәпаҩык ауаа
ахьеилагылоу абжьқәа.
Краснодартәи аҽыбӷаҟаза Гьаргь Светлов дагьмаҷҵәҟьангьы дыҟам, 25–27 шықәсаҟа ихыҵуазаргьы
ҟалап. Акыр зылшо аӡә шиакәу ала ихы ааирԥшхьеит
иахьа: аԥынгылақәа бзиа дырхыԥеит. Иҽы дақәтәаны,
дкәалаауа дышнеиуаз, днышьҭасын, абазк ицоз аԥарагьы
нышьҭиԥаахьан.
Иҵԥраа инеиуеит Светлов иҽыҩ, аҽырыҩра алагамҭазы
зхы наҭа-ааҭо, зыблақәа цәыркшаԥаны зҩызцәа
ирыхәаԥшуаз аҽыҩ. Иара аԥхьа аҽыхәа ахьнеиуа –
игәннагозар акәхап.
Иԥшаласҵәҟьаха ауп ишнеиуа Хьымца иҽыхәа. Адгьыл
иқәымкьысӡошәа иԥырны ицоит. Аҽырҩрақәа ззы аԥышәа
ду змоу, уи иара ахаҭагьы бзиа еилнакаауеит аҵыхәтәантәи
аикәшара ишҭалаз. Ацәа ианыруеит иақәтәоу игәхыҭхыҭра,
игәеисра.
Арҵәааҳәа Хьымца ибжьы аҳауа иналҵәрааит: «Уԥры,
Сыԥша, уԥры!» Аҷкәын дхынааӡеит иаԥхьаҟа, зны-зынла
иҽы аԥырцәқәагь неиҿаԥсоит. Днеиуеит уи дԥырны, акы
дазнымкыло, днеиуеит дазԥагьаха, дазгәдуха – Аԥсны
зегьы иҽыбӷа иқәкны игоушәа инаҭоит игәы. Дԥыруеит,
дыԥры!
Иналырҟьаны ажәлар неилаҩҩуеит, нас ауу рыхга
ижәыланы рҿыҩархоит зымҩа – амба, амба ааигәахоит!
Хьымца дазԥагьашәа ашиҵәҳәа иҟамчы нахиҟьеит иҽы,
иагьынахиҟьеит... ҳаи афы асааит, мыждарақә иабахиҟьоз:
аҽыхәа инышьацәхныслан, уаҳа аҽазнымкылаӡакәа,
агәараҳәа еизҟьа инкаҳауеит, аҷкәынгьы днахҟьан ашьацра шыҟаз дынҭалоит.
Уаҩ игәы иҭаӡамкәан иналырҟьаны иҟалаз аума
рҭыԥ иқәнаҟьоит, рыблахаҵ аргьежьуеит ауаа. Арҵәаасырҵәаа ааҭдыргоит аҳәса. Игәыҭҟьа-ԥсыҭҟьаха инеилалоит зегьы. Ҳҽыҩ иагоит ҳәа, зҟама ахы кны ауаа ргәы
зырӷәӷәоз ахаҵеибага, акы дажәлозшәа изгәаамыгӡаӡакәа,
иҟамагьы днахан абжаранӡа иааҭихуеит. Жәакгьы аҳәашьа
дақәымшәо, дшьақәхоит убраҟа.
Аусқәа зынӡа даҽа хырхарҭак роуит.
Аҽыхәа ахьынкаҳаз, ҩынтәгьы инышьҭакәымпылит,
нас, акы инышьҭнаԥаазшәа, иҩышьҭҟьаны, ишны ишыҟаз,
аҿывҳәа аҿыҩанахоит ԥхьаҟа, игәыҭшьаагаха инеиужьны
икьыркьыруа. Аҷкәын иакәзар, ашьҭасха имаӡеит уҳәартә
еиԥш, ашырҳәа дҩышьҭҟьан, дкәалаауа иҽы дҩашьҭалоит.
Ари ҟалоит алеи-ԥси рыбжьара, амацәыс еимҟьара еиԥш
иласны.
Хьымца ииуа-иҟаиҵо ҳәа акгьы изымдырӡо ауп дышцо. Ихы-игәы ихаршҭны, аанкылашьа змам мыч дуӡӡак
дышьҭкәыцәаа дагоит. Дагоит, дагоит аҷкәын. Акгьы игәы
иҭам, акгьы игәалашәом. Ихы аус ауӡом, ишьапқәа заҵәык
роуп аус зуа. Амала, уажәраанӡа дшыҵәаац дҵәаауеит,
уажәраанӡа ииҳәац ажәагь иҳәоит: «Сыԥша, Сыԥша!»
Ауаа азнык азы ишанханы еилахоит. Џьоукы аҷкәын иҽы
ааникыларц дашьҭоуп ҳәа ргәы иаанагоит, џьоукы ишәаны
еибарҳәҳәоит. Аҵыхәтәан зегьы еибарҳәҳәоит, рыбжьы
неилаҵа, адәеиужь инахдырҵәоит: ишәарҭаҵәҟьами –
аҷкәын ишьҭаланы иааиуа аҽқәа, рышьхәа дадыргар
ҟалоит. Арԥыскгьы изымычҳакәан, ажәлар дҩарылҟьан,
аҷкәын иахь иҿыҩеихоит дирхынҳәырц, аха анеиха
имҭакәан Хьымца дныҵаба дцоит. Адгьыл ықәырцәажәо
иааиуаз Гьаргь Светлов, ашырҳәа днышьҭасын, ахьшь
акәҷышь анышьҭнахуа еиԥш, аҷкәын дҩышьҭкәыцәаа
иҽыхәда дҩықәикуеит.
Светлов ишьхәа нарба, ибжьы гәаҩаӡа инақәиргоит
иҽы. Аҽыз, ааԥсамҭазы аидара иаҳагьы ихьанҭахоит, аха
иаламӡар ԥсыхәа шамамыз еилнакаазар акәхап, амч зегь
еизганы идәықәлоит, идәықәлоит аурҭ еиԥш иҭҟьаны.
Агәырқьҳәа рнапқәа еинырҟьоит ажәлар. Абыржәы аӡы
иааҭыҵызшәа, ауразоуроу ибааӡажжыраӡа, аԥхӡы иаганы,
акәадыр хбыкьны ишақәыз, ахҿа еиԥш, амба инҭашылоит
Хьымца хәыҷы иҽыхәа.
Зынӡаск иӷәӷәаӡахоит анапеинҟьара. Уи амацараҿгьы
имаанҿаскәа у-р-р-аа ҳәагьы ааҭдыргоит ажәлар, адәеиужь
ду рыбжьы ахырҵәо, ашьхақәа ирнырҩуа. Аӡәы дахьгылаз
изымчҳакәа, иҭирҟьах здырхуада, аха аҵықь ҳәа дхысуеит.
Хьымца иҽыхәа инашьҭарххны, амба дынҭалоит Гьаргь Светлов. Зегьы арҳәыҵәы-ҳәыҵәит, ргәаҵанӡа инеит уи иҟаиҵаз:
иҩнапык рыла аҷкәын дихырҳәҳәаны дикын, уи ала ауаа
адырра рыҭо, – аԥхьа инеиз Хьымца Аршба шиакәу.
1969

ИЦӘАЖӘО АХАҲӘҚӘА
– Уԥшишь, уԥшишь, иубома анҭ аҷнышқәа иҟарҵо? –
иҳәеит Чанча, инапы неиҵых амшын агәахьы инархханы,
– Акы амшын иалыҳәҳәо ахаҳә иқәтәоуп, егьи уи иавагьежьуа, аваԥырра иаҿуп. Иқәнацарц аҭахуп.
– Ус акәымзар ҟалап, – иааимеикит Инал, инапы илахь иаԥыракны, иблақәа амра иацәыхьчо. – Аҭыԥ маҷми,
аҵәҩан еиԥш ами аӡы ишҭыҳәҳәо ахаҳә, уи иқәтәоу аҷныш
иаԥырхагамкәа, џьара сзаватәозар ҳәа иавагьежьуазар
егьи? Аҷнышқәа ртәы акыр саԥхьахьеит. Урҭ аицәхасрақәа
рылаӡам. Агәеибаҭара, абзиабара ду рыбжьоуп.
– Гәеибаҭарас, бзиабарас анҭ ирымахузеи? –
днархыччашәа ҿааиҭит Чанча. – Аҭыԥ маншәалоуп, ибзиоуп, еимаркуеит ауп.
– Ус умҳәанишь. Аҷнышқәа еихӡыӡаауа ԥсаатәқәоуп, –
еиҭа инамеикит Инал.
Аҷнышқәа рыԥсҭазара аҟнытә дзыԥхьахьаз ажәабжь
аацәыригеит Инал. Чанча иҩыза иаҳаҭыр аҟынтә
дӡырҩуазшәа ҟаиҵон, аха арахь игәы иҭаз даҽакӡан.
Аҷкәынцәа аҩыџьагьы Басла амшын иахьалалоз аҟәара
иқәгылан. Рҽеилыхны, реиқәа кьаҿ мацарақәа рыда акгьы
рышьамкәа, акгьы ршәымкәа акәын ишыҟаз алҩақ еиԥш,
амра иашәны еиқәаҵәа-еиқәаҵәаӡа. Аԥхынра ааижьҭеи,
амшын ишҭоу иҭаӡами.
– Аҭыԥ, аҭыԥоуп аус злоу, – еиҭанеиҳәахт Чанча,
иажәақәа атта-ттаҳәа идәықәҵо, – абанҭ аԥсаатәқәа
зхаабыцуа аҭыԥ. Саргьы даара интересс исымоуп уи.
Игәаҭатәуп. Харантәи ҳнаԥшны иаабалар аҵкыс, ҳнеины
напыла иааиԥхьаҳшьышьаар еиӷьми?
– А-а-а, закәызеи ҳәа сыҟан! Уара Диоскуриаҟа ацара
уҭаххазаап! – днахыхәмарит Инал. – Иҵегь инахарашәа
ҳаӡсарцу?
– Уаала, удинаныс, ҳцап, иаабап абни амшын иалыхәхәо
ахаҳә, – иааидицалаӡеит Чанча, иҩыза дааиҿагьежьшәа
иаԥхьа даагылан.– Уаанӡа ҳзынаӡарымҳәа угәы иаанагома?
– Мап, сгәы иаанагом. Хԥаҟа нызықь шықәса бжьазаргьы, ҳнаӡартә ҳалаҟоуп. – Инал амшын дынхыԥшылт, уи
иалыҳәхәоз ахаҳә аҟынӡа ишәо-изо шаҟа бжьоу. – Уааи
ҳагьцаҵәҟьап, ҳцап Диоскуриаҟа!
Инали Чанчеи иагьалаҟан ахахә аҟынӡа иӡсаны инеиратә
еиԥш. Аҟәантәи аҷкәынцәа, есышықәса амшын аҟны иӡсоз,
зҽазыҟазҵоз аԥышәагьы рыман, насгьы ҳхацәоуп ҳәа зхы
зыԥхьаӡоз ракәын ожәшьҭа, – абжьаратә школ иалымгеи
сынтәа. Ахаҳә иаваԥыруа иаваз аҷныш, аҵыхәтәаны иаулакгьы инеины аҩыза инаватәеит.
– Уара уиашоуп, уиашоуп, Инал! – иаразнак иааҭирҟьеит
Чанчагьы, инапы аҷнышқәа инрықәкуа,– ахаҳә иқәибагӡеит.
Еицәхасрада иеилымгеи.
– Урҭ игәеибаҭо ԥсаатәқәоуп, – иҵегь инарыӷәӷәаны
инаҵишьит Инал, идырра азԥагьарагьы нацҵашәа. – Абзиабара ду рыбжьоуп, абзиабара.
Аҽыҩ-сыҩҳәа амшын иналаԥалт аҷкәынцәа.
Амшын уҳәеит ҳәа, ишԥабзиоу! Иҟәандаӡа, игәыҟаҵагаха
ауп ишыҟоу. Сҭымҵындаз угәахәп. Ма ишԥамариоу аӡсара.
Даҽа ӡык аҟны ус узыӡсома. Да, Басла аӡи иареи еидкылеи. Басла уанҭоу, иааԥымкӡакәа унапҟьа-шьапҟьалароуп,
мамзар унӡаакәкәала уцоит. Ари ижәпаҳаҳараӡа иҟоуп.
Ҽырҵысы умаӡамкәа, уҽеиҵых ухиаал уҭахызар. Иара ахала ашьшьыҳәа ԥхьаҟа иуханы уагоит.
Аҷкәынцәа, аффаҳәа иеиваршәны, иӡсо инеиуан. Иӡысон
урҭ зны варала, зны ԥхьала, зныхгьы зқәала. Иааԥсаны
инаҳәааҳәуеит ҳәа акәӡам – аӡсашьа хкқәа рым­дыруеи!
Агәалаҟара бзиа рымами! Есааира ихарахон аҟәара. Инали Чанчеи амшын агәы рҽалархалацыԥхьаӡа, аҟәараҟны
иқәгылаз аевкалиптқәеи апальмақәеи иаҳа ирызцозшәа
рбон. Уи еиԥш ацәанырра ожәраанӡа ирмоуцызт аҷкәынцәа.
Аиаша ами, уи зназгьы ргәы иалакьакьеит: адгьыл
иаҟәыҭхацәахеит, аха нас иаҟәыҵт шьҭахьҟа ахьаԥшра:
иааигәахон ахаҳә, рыхқәа уахь ихан. Уи ахаҳә ирнаҭон
агәыӷра, иара аҟны ианнеи, иааԥсаха, икараха иҟазаргьы,
рнапқәа нахырымшьуеи, рыԥсы ааиҭарымкуеи.
Ахаҳә иқәтәаз аҷнышқәа, аҷкәынцәа ирызгәамҭаӡакәа
иныҵаба ицеит, ицеит рҳарҭа-сырҭа ҳәа умбаӡо, амшын
иахәлабгазшәа. Ицәҩажәӡа иааԥшуан ахаҳә, иаакәыршаны
еиҵәҟаҟараӡа, ицқьаӡа иҭажьын амшын, уи убри аҟара
аҽырҭынчӡаны иҟан – аисраҵәҟьа иацәаашьон.
Џьабаа мыцхә мбаӡакәа Инали Чанчеи неины наҟ-ааҟ
ахаҳә инадгылеит. Ааи, урҭ ахаҳә инадгылеит, ргәышԥқәа
рҟынӡа аӡы иӡааҳәҳәо, рнапқәа рыла иара ахаҳә ахаҭа
нҭарс икны.
Аӡсаҩцәа амшын зхатәаз аҩнқәа руак иазнеит. Иқәгылан
аҭӡамц хыжәжәаха. Рнапқәа зкәыршаны иркызгьы, дара
ишеилыркааз ала, уи аҭӡамц ахаҭа акәын, аха егьырҭ
ахыжәжәахақәа раасҭа, аҵәҩан еиԥш, амшын иалыҳәҳәон.
Ажәытәӡатәи ақалақь Диоскуриа Инали Чанчеи акыр
аӡбахә раҳахьан. Аҩырақәа зну ахаҳә ссирқәа, аҟәбарқәа,
ахьы маҭәахәқәа – абраҟа ауаа ирбахьоу ҳәа шаҟа жәабжь
ыҟоузеи, агазеҭқәа шаҟантә ирнырҵахьоузеи! Иудыруазеи
арҭ аҷкәынцәагьы акы рықәманшәалахар. Знык иӡсаны
абраанӡа ианааих, ирыӡбеит аџьабаа адырбаларц.
Раԥхьаӡа Инали Чанчеи аҭӡамц иқәныҟәаны игәарҭеит.
Уи иахьабалакгьы еиҟараны амшын ахатәамызт: џьара
маҟҿаҳәаранӡа, џьара хәдацәахьынӡа, даҽа џьарах –
ауаҩы иаурагьы азхомызт. Аҿыгҳара даара ижәпан аҭӡамц,
ахаҳә дуқәа аларсны иалан уи, аҷкәынцәа иқәныҟәаны иахьцоз, ршьапқәа рыла еиԥхьышьышьааны игәарҭон, џьараџьара аӡы иалԥшны блалагьы ирбон.
Аҵыхәтәаны атах-сахҳәа хыла амшын инасит Инали Чанчеи изықәгылаз аҭӡамц хыжәжәаха аҟынтә. Хаз-хазы, иӡсо,
наҟ-ааҟ уи аҭӡамц ду инавалт. Акыр секундқәа амшын аҵан
иҟан, нас ашыр-сырҳәа хыхь инхалт, рыԥсы ааиҩырган,
ақәачақәа реиԥш, дырҩегьах еиҭа инӡаакәкәала ицеит.
Еиҭа инхалеит, еиҭа инӡаакәкәалеит.
Абас акраамҭа иӡсо, инапыршьышьуа, амшын иҭан
аҷкәынцәа. Еилаԥыххаахьаз ажәытәӡатәи аҩнқәа рыкәшамыкәша иеимдон, иԥшаауан. Рыблақәа анаахыртлакь,
ирымбоз ҳәа иҟаз амшын аҵан! Аҭӡамц иадҵәаҵәала
иахьынҳалан амыдаӷьқәа. Ицқьаӡа амшын аҵа хҟьан
ԥслымӡла. Ихаббала, аҳауа иалоу апарашиут еиԥш, иӡсо
амшын иҭан амедузақәа. Аҟьаԥҳәа ианааудҳалалакь, ужьы
бызбызуа иааҟарҵон. Инал зны дҵыгьны днасырц акгьы
ааигымхеит, иҟьаҟьаӡа, ауарба еиԥш, ихаԥшшала иааивалаз ашәиаҟ.
Аҿыв-сывҳәа анахь арахь инрывҟьалон зуахкы
уҭахыз аԥсыӡқәа. Иабатәи сасцәоу имҵаа-имԥшаа ҳаҩны
иҩнанагалаз ҳәа аҷкәынцәа џьарымшьоз дара!
Чанча зны, аиаша ҳҳәар ами, дагьшәеит. Инали иареи хыхь ианыҩхаҵәрыла, ивараҵәҟьа еиқәаҵәаӡа:
иаацәыҵыҩрит мшынҳәа дуӡӡак. Инал уи ацәшәара акәым,
дыӡсо дагьнашьҭалт. Уи акыр шәыҟәқәа дрыԥхьахьан, идыруан амшынҳәа ауаҩы бзанҵык ԥырхага шинамҭоз, уимоу
иӡааҟәрылауагьы дшеиқәнархоз. Иҩыза иҟаиҵоз игәы
аарӷәӷәеит Чанчагьы.
Аҩнқәа рхыжәжәахақәа ахьҭагылаз акәша-мыкәша
амшын ҵаулаӡамызт, аӡсаҩцәа хыхьынтәи хыла инасны,
аҵанӡа ицаны иааиԥхьышьшьааны, хыхь инхалон, рыԥсы
еиҭамкӡакәа. Убас иахьҵауламыз, – акыр ирыхәон Инали
Чанчеи рыԥшаарақәа ус азы: иарманшәалон, акыр ҭыԥ
еимырдон.
Амшын иалыҳәҳәоз ахахә азааигәашәа иеимдоиԥшаауа ишнеиуаз, аҷкәынцәа иҟьаҟьаӡа иҟаз хаҳәык
инахҭыгәлеит. Зназы ирдырыз иҟьаҟьоуп, еицеиҟараны
аӡәы ицәызшәа иҟоуп. Аҩынтә раан инӡааҵәрыланы
рнапқәа рыла ианааиԥхьыршьшьаа, игәарҭеит аҩырақәа
иреиԥшшәа ҭаҟәаҭаҿарақәак шамоу. Ахынтә раан,
рыблақәа аахтны инахәаԥшызар, аӡы аишьылра иналырбааит: ахаҳә шкәакәоуп, иашаҵәҟьаны ҩыраҵас акы
ахәынгасҭа анубаалоит.
Рыԥсы ааиҭаркырц аҷкәынцәа хыхь инхалт, амшын
иалыҳәҳәоз ахаҳә наҟ-ааҟ инадгылт.
– Абри акы зҳәо хаҳәзар ҟалап, – иҳәеит Чанча,
дҳақьԥсықьуа, амшынӡы иҿыкәкәо. – Аԥсны ахаҳәқәа
цәажәоит ҳәа рымҳәои. Адгьыл иааҵухыз аума, аӡиас, ма
амшын иааҭухыз аума, иҟьаҟьаӡа ицәны иҟазар, хырҩы
азутәым, уи ахаҳә жәытә ҩырақәак анызар алшоит. Убас
иҟьаҟьаӡа ицәны иҟаз хаҳәымыз саб иашьа Маикоп
азааигәара анышә шижуаз иааҵихыз, ԥсышәала ицәажәоз
ахаҳә. Х-нызқь шықәса ахыҵуеит рымҳәеи.
– Анцәа иныс, абригь ицәажәақәо ишреиуоу, –
днеиԥхьхәыцшәа нақәҿиҭит Иналгьы, ихы ларҟәны
амшын дхыԥшыло, ирԥшааз ахаҳә шкәакәа аӡы далԥшны
ибарашәа. – Амшын иҭырымгеи нарҭаа ртәы зҳәо ахаҳә
ҟьаҟьагьы. Аабыкьа агазеҭ ианымыз. Ишәымбеи?
– Иҳамбакәа! Баба ишиҳәаз ала, уи ахаҳә иану ахҭыс,
хәнызықь шықәсагьы иреиҳауп.
Аԥшааҩцәа еибаргәтәны ицеит дырҩегьых амшын
аҵахь. Ахаҳә шкәакәа иӡсо, иназнеин, рнапқәа наларԥсны
икны, иааҩахеит. Аԥслымӡ илажьыз ахаҳә, ааҵысит. Инали
Чанчеи ргәырӷьара ҳәаа амамызт. Имгәырӷьакәа – ахаҳә
мҵыси. Уи иаанаго анышә иҵауланы иҵам, аҵхра мариоуп
ауп.
Аҷкәынцәа хыхь инхалон, рыԥсы ааршьон, атах-сахҳәа
дырҩегьых хыла амшын инасны, рхаҳә шкәакәа иазцон.
Ирулакгьы ахаҳә аҭыԥ инахганы, зымҩа инышьҭарҵеит,
нас инахан иагьаадырҳәит иара. Уи ахаҳә ԥшьыркцан,
ашьҭахьтәи агангьы ауаҩы иџьабаа адын – иеиҟараны
иҟьаҟьаӡа ицәын. Уи аганахь ала ҩырак ануп уҳәартә
иҟамызт.
Иааԥсеит Инали Чанчеи, иааԥсеит уаҳа нарылымшо. Амшын ишҭаз иҭаӡыфеит. Амла инҵәон. Рҿы ҭҩааит
– аӡба иамыргәаҟуаз. Омак рыхьыргьы ҟалон, – изцозма
рышьҭахьҟа иӡсаны? Рыԥсы даԥшәмахеит ашхәа иақәтәаны
иаарывалаз аԥсыӡкҩы.
***
Жәабжь ҿыцк рылаҩын, иеизеит ауаа азал ҭбаа-ҭыцә
аҟны.
Уаҩаԥшьк, иаазланы иҟаз, иоура иҵегь инацындаз
уҳәартә аҭоурыхқәа рнаукақәа ркандидат, днеины ауаа
раԥхьа данаагыла, ҭынчрахеит. Амҵ ԥыруазар иуаҳарын.
Ашла злубаауаз ихахәы жәпақәа инапы нарылшьны
ишьҭахьҟа инԥхьеиҳәан, иеизаз днарылаԥш-ҩарылаԥшшәа
ааиун, абас дналагеит иажәахә:
– Аҟәардә дықәтәоуп даара бзиа иеилаҳәо ԥҳәыск.
Убасҟак лылахь еиқәуп, абар длаӷырӡышоит ааугәахәып.
Ларӷьа напы ала дылгәыдыҳәҳәала дылкуп лшьамхы
зҽанзыршәлаз аҷкәын хәыҷы.
Аԥҳәыс лыблақәа ҭааӡа, агәырҩацәгьа рыхны,
дихәаԥшуеит асаби. Минуҭқәак роуп илзынхаз. Наӡаӡа
диԥырҵуеит лара.
Асаби, дгәыҭҟьа-ԥсыҭҟьаха, дылҿаԥшуеит иан, имчыдаханы ихьыдышьышьыз ларма напы имҟәыҵарӷәӷәа икны.
Ани ахәыҷи хьааго, раԥхьа дгылоуп ԥҳәызбак, лызнапык
ала чқьмаџьа хәыҷык ҳаракны икны. Уи ачақьмаџьа иҭазар
акәхап ан иааизылыҟәшәахьаз лмазара. Лыԥсымҭазы
илҭоит ауп лхәыҷы. Ан лыблақәа ҭаахьеит, амца рҿыцәаара
иаҿуп. Урҭ убас рҳәо џьушьап: «Адунеиаҿ зегь реиҳа бзиа
избо схәыҷы, абри ачақьмаџьа уара иузынсыжьуеит, акы
иухәап ԥхьаҟа. Уааӡаха смаӡеит. Лахь сумҭан, исхарам
сара. Унсыжьуеит иахьа. Иухьша цәгьамыцәгьак ыҟазар,
зегь неизакны сара схы иақәшәааит, сара исзынхааит зегьы. Абзирақәа урылхәдамзааит уара, сыҷкәын, сԥа заҵәы,
схәыҷы».
Ан иҵегь днарӷәӷәашәа дгәдылкыларц лҭахуп лхәыҷы,
аха уаҳа алшом лнапы, ишәымбои, имчыдаханы ауп
ишықәхаз асаби ижәҩахыр.
Аҭоурыхқәа рнаукақәа ркандидат далашыҩкны
ацәажәара даҿын, иажәа аҵәымӷ еиԥш, ирылакьакьон
аинститут аҟны иеилагылаз ауаа. Рлымҳақәа кыдҵаны
иӡырҩуан зегьы. Зҭыԥ иахыҵны, иҵегь инаскьаны, иара
акандидат изааигәахозгьы дубарын. Иахьа иҟало акы
акәызшәа иаргәжәажәон ауаа раԥхьа аҭӡамц иадгылаз
амармалташьтә хаҳәса ианыз асахьа.
– Ҳинститут,– дцәажәон акандидат, ахаҳәса шкәакәа дадгыланы, – аекспонат бзиаӡа аднагалт. Ари амармалташьтә
барельеф, ҳара излеилаҳкааз ала, иахыҵуеит ҩнызқьи
хәышә шықәса. Ҟазара дула иҟаҵоу ажәытәӡатәи абаҟақәа
иреиуоуп.
Ари мазара дууп ҳинститут азы. Ҭабуп ҳәа раҳҳәоит,
абра зегьы ишшәаҳауа, абас аҳамҭа ду ҳзызыԥшааз
Аҟәантәи аҷкәынцәа Инали Чанчеи. Абра иҟоуп даргьы.
– Анаукақәа ркандидат, ибжьы неиҵыхшәа нарықәҿиҭит
аҷкәынцәа. Аҽӡыргара иацәыԥхашьаны ауаа ирылагылаз Инали Чанчеи, иара акандидат ихаҭа днеины рнапқәа
ирынкны иаарылигеит. – Абарҭ аҷкәынцәа, аџьабаа ду
адбаланы, ирыԥшааит ахаҳәса амшын аҵан Диоскуриа
ахыжәжәахақәа рыкәша-мыкәшан.
– Убри аҟара иӡыфаха иҟан, – уаҩы игәы ишаанамгаӡоз,
ауаа днарылҟьан дааҭгылт быргык, инапы неиҵыхны
аҷкәынцәа инрықәырххо, – рқьышәқәа хшәаахахьан,
аӡсара рылымшо аҟынӡа рымч каԥсахьан. Рхала ианзхамла, рнапқәа ирынкны ауп сышхәа ихагаланы ишақәсыртәаз.
Аҭоурыхқәа рнаукақәа ркандидат дааԥышәырччеит,
аԥсыӡкҩы ихачҳара ахьмаҷхаз абзоурала иажәахә
ахьеиԥҟьаз, нас ихахәы жәпақәа дырҩегьых инапы нарылишьын, убас даалгеит:
– Аԥсны аҭоурых дуӡӡа змоу тәылоуп. Иҟоуп аҵарауаа
рахьынтә џьоукгьы ауаатәыҩса раԥхьаӡа абраҟа ауп
иахьықәнагалаз, абрантәи ауп ажәларқәа рыҿиара525

рызҳара ахьҵысыз ҳәа згәы иаанагауагьы. Аԥснытәи адгьыл шьаҿацыԥхьаӡа ауаҩы иҭоурых ашьҭамҭа ануп.
Абраҟа ахаҳәқәа цәажәоит, ирҳәоит ҳазхылҵыз шынхоз,
ирыԥсҭазаашьаз атәы. Уи иахьагьы иҳахәоит, ҳарҽеиуеит,
иҳазцәырнагоит иҟәандаӡа иҟоу ацәаныррақәа, ахәыцра
бзиақәа, аԥсҭазара абзиабара, азӡышара. Урҭ ирҳәоит
аԥсҭазара ҵыхәаԥҵәара шамам, адунеи ианыҵуа
рыбзиарақәа – ианыло ишрырҭо атәы. Закәытә цәанырра
бзиақәоузеи иҳазцәырнаго абри ҳаԥхьа игылоу ахаҳәса
шкәакәагьы! Ан дыԥсуазаргьы – бзиарас иаалымоу зегьы лхәыҷы илҭоит. Лнапы ижәҩахыр иқәку – убри
аԥхарраҵәҟьагьы иара изынлыжьырц лҭахуп.
Интерес дус иԥхьаӡаны иахәаԥшит ауаа аекспонат ҿыц.
Аинститут аҟны иҟан аҳәаанырцәтәи асасцәагьы. Џьоукы рфотоаппаратқәа нақәдырххеит ахаҳә шкәакәа.
Џьоукгьы рблокнотқәа ҩырақәак нанырҵеит.
Инали Чанчеи, агәалаҟара ду рыманы, идәылҵит аинститут. Агәалаҟара рымамкәа, даргьы ирымԥшааи ицәажәоз
ахаҳәқәа иреиуаз акы! Дышԥахцәажәеи аҵарауаҩ! Абаҟа
бзиаӡақәа ирхыԥхьаӡалоуп имҳәеи!
Еидымхалакәа еиԥырҵит, ицеит аҷкәынцәа досу рыҩн­
қәа рахь.
Чанча иан, лшьамхқәа еиқәыршәны, аҟәардә дықәтәаны,
шәҟәык аԥхьара дшаҿыз, дныҩнашылт иара. Иан дагьибеит, иаразнак даауалуашашәа дҟалан, инапқәа рхаханы,
абақҳәа иҽыналгәыдижьлан, дааигәыдиҳәҳәалт.
– Ди! Ди!
– Закәзеи мшәан иҟоуҵо? Сышәҟәгьы каужьт умбои? –
днацралашәа ҿаалҭит ан.
– Ди! Ди! – ибжьы аақыџьқыџьт Чанча, иан иаҳагьы
дигәдырӷәӷәало.
– Усҟәаҵ сымҳәеи! Усԥырхагахеит. Шәҟәы бзиак саԥхьон,
– ан лнапқәа аҷкәын ижәҩахыр инықәлҵеит днеигәҭасырц,
аха урҭ лхымхәыцкәа, ашьшьыҳәа уа иаақәхеит итатаӡа,
иԥхаӡа.
– Ди! Ди! – еиҭа неиҳәеит Чанча, иан лыблақәа
дырхыԥшыло, иара итәқәа иналырҟьаны алабжыш
аархаҟәҟәалеит.
Ан днаҭрыст. Ииашоуп, Чанча есқьынгьы дгәыкуп,
дгәыбзыӷҩуп, иан дгәыдикылоит, аха ари гәыбзыӷра мацаран иҟам – агәыҭҟьа-ԥсыҭҟьара аҵоуп.
– Иухьзеи, иухьзеи, нан? – даацхәанталеит лара, сабик
иакәызшәа аҷкәын ихгьы аалшьышьит.
Чанча иара ихаҭагьы иџьеишьон уи аамҭазы ди ада даҽа
ажәакгьы ахьиҿамшәаз. Ашәҟәы аашьҭыхны иан иналыркны, лҿаԥхьашәа данаатәа, дааԥхашьашәа ихы аалаирҟәит.
Инал амшын иаваршәны днеиуан, аԥшаҳәа ҟьаҟьа
даныланы. Дцон иҩныҟа. Басла данааӡыхгыл, дааҭгылт.
Ауаа рацәаҩын, еилаҭыруа амшын агәы ихыԥшылон:
иӷьазӷьазуа, ишьҭызза, зынӡаск аҽырԥагьаӡаны асқьала
иазнеиуан аӷба ду.
Инал амшын дхыԥшылон, насҭха ауаа днарылкьшәа,
зымҩа дгылан. Аӷба агәхьаагьы икӡамызт уи. Аҷкәын
иблақәа ақәкын аҵәҩан еиԥш амшын иҭыҳәҳәоз ахаҳә
ҵар. Шаҟантә ибахьааз уи ԥыхьагьы, аха хырҩаа амҭаӡакәа,
даҩсны дцалон. Ожәы даруалуашон, ахәыцрақәа
изнарҵысуан. Инал игәалашәеит мызкы ожәы аԥхьа Чанчеи иареи уи азааигәара амшын аҵа еимдо, инапыршьшьуа ианҭаз, ахаҳә ҟьаҟьа шырыԥшааз. Ахаҳә уҳәеит
ҳәа, ишԥацәажәо! Аҷкәын абыржәгьы иаҳауазшәа игәы
инаҭон аинститут аҟны аҵарауаҩ ииҳәаз ажәақәа: «Ҟазара
дула иҟаҵоу ажәытәӡатәи абаҟақәа иреиуоуп...», «Адунеи ианыҵуа рыбзиара – ианыло ирзынрыжьуеит». Шаҟа
ирхәыцгозеи, шаҟагьы игәырԥшаагоузеи арҭ ажәақәа!
Иибаз, иаҳаз
дрызхәыцуа
дышгылаз, аҷкәын
иналырҟьаны иааигәалашәеит аҷнышқәа. Абыржәыҵәҟьа
ибозшәа иблақәа иаарыхгылеит. Акы ахаҳә иқәтәамыз,
егьи уи иавагьежьуа, аваԥырра иаҿын. Еидтәалт нас џьарак. Ахаҳә хәыҷы рҽықәыркӡеит. Аҷнышқәа, ашәҟәаҿы
дшаԥхьахьо еиԥш, бзиа еибабо, игәеибаҭо ԥсаатәқәами!
– Издыруада урҭ ани ԥеи ракәызҭгьы? Иаразнак
абри еиԥш азҵаара ааизцәырҵит Инал..– Ан имчыдаханы, уаҳа налымшо ахаҳә иқәтәазар, аӡы ихтәалар, ахы
накәаҽны ихәаҽуан азы? Иаваԥыруа иавагьежьуаз – уи
хьаазгоз, иазгәаҟуаз аԥа акәызҭгьы? Ианеидтәалагьы,
еидыӷәӷәалаӡеит. Зынӡаск еилаҵәаӡеит. Ан аԥсымҭазы
ацәеижьы иалаз аԥхарра хәыҷгьы – аԥа ианаҭарц
аҭахызҭгьы?
1970

АМҨАН
Ижәпаҳаҳараӡа иқәчыз анаҟәа аарла иалубаауа инеиуан ҽык зҵакыз аџьанах. Инеиуан уи изыхҵаалаз аӡиас
иқәкәраа, еиқәыцәашь асымҟәыл зқәжьыз аԥаҩ ҳаракқәа
ирыбжьаланы.
Анаҟәа уи аҟара ижәпан, аӡыжь еиԥш акәын адгьыл
ишахатәаз, аҽи аџьанахи иӡсо иалан уи аӡыжь.
Амза ҭәхьан, аха ашәахәақәа адгьыл аҟынӡа
изымнаӡакәа, анаҟәа иналаӡ ицон, иара ахаҭагьы, хаара
аҵаӡамкәа, ҟәрышьк ицо абҩатә ԥара асахьа аҭаны, иҭааӡа
икнаҳан ажәҩан аҟны.
Аџьанах иақәтәан хаҵаки ԥҳәыски. Ахаҵа аҽы аӷәра кны,
ожәы-ожәы ибжьы нақәиргалон, ашиҵәҳәа инахиҟьалон
иҟамчгьы. Аԥҳәыс уи ивараҿы деиџьыԥны аџьанах иақәыз
аҭәа далатәан.
Арҭ рыуа ихаҵоу, иԥҳәысу злеиҩудыраауаз рыбжьқәа
рымацарала акәын: рхамқәа ирылаҳәан, аӡәгьы ихы-иҿы
убаӡомызт, иҭаҳәҳәан, рыбла мацарақәа ааԥшуан.
– Ҩынҩажәижәаба градус иреиҳауп. Уи ауп иаанаго абри ихчылаз анаҟәа, – иҳәеит ахаҵа, аԥҳәыс лахь
даахьаԥшны, нас, иҵегь ибжьы аарԥшқашәа, инациҵеит: –
Лариса Андреи-иԥҳа, ижәбахьазу абри еиԥш аҵаа?
– Аӡбахә саҳахьан, аха исымбацызт, аҩыза Наҳар, – лхы
дааҩахашәа луит аԥҳәыс, асысцәатә напҭарԥа ду иҭаз лнапы лылахь иаԥыракуа, лыблақәа аԥша иацәыхьчо. – Кыр
бжьоума Сан-Ремо аҟынӡа?
– Мап, шьҭа акгьы бжьам, ҳнеиуеит лассы, – лгәы
ааҟаиҵеит Наҳар.
Анчиларнтәи Иуданҟа еиццон арҭ аҩыџьагьы. Наҳар
дыԥшыхәҩын, Иудантәи агеологиатә ԥшыхәырҭа аҟны
амаҵура далан. Уск аҵыхәала днеины дыҟан Анчилар
аԥшыхәырҭақәа русбарҭа аҟны. Убраҟа еиқәшәеит «Адгьыл
ду» аҟынтә ҳаирпланла иԥырны иааз Лариса Андреи-иԥҳа
Стремилинаи иареи. Уигьы Иуданҟа ицоз аӡә лакәын ныџьныр-механикс апутиовка лыман.
Анчилари Иудани рыбжьара ҩымш-ныҟәара аҭахын, даара бзиа икәаруа аҽы уақәтәазар. Ирыбжьаз амҩа усҟак
узыргәырӷьашаз мҩангьы иҟамызт, иуԥылон Лирима аӡиас
дугьы. Аԥхын уи аӡиас ихын атыҩқәа, ашхәақәа, акатерқәа,
акәынгасқәа, аӡын, ианхҵаалак – ауаа еиҭанеиааигас ирыман ашәаҩақәа, аҽқәа, аҽацәқәа, иаҳарак аџьанахқәа.
Уарла-шәарла еиҭанеиааиуан анчиларааи иуданааи.
Командировкак зманы ицо-иаауа рыда шамахамзар уаҩы
дылубаауамызт урҭ ирыбжьаз абнаршәыра.
Абарҭ аҩ-ҳаблак рыгәҭаны игылан Сан-Ремо ҳәа
изышьҭаз аангыларҭа – аԥхьарҭа ҩны. Аҵх зыхьӡоз иааихигон убраҟа.
Наҳари Лариса Андреи-иԥҳаи убрахь акәын ожәы
иахьыццакуаз.
Ишьҭхысаа инеиуаз аҽы, иаалырҟьаны аныҟәашәа
ааԥсахын, ашьшьыҳәа аҿыҩанахеит, ибалыбаҭо, ожәыожәы ашьацәхнысларагьы иналагеит.
Наҳар ашырҳәа аџьанах дҩаныԥан днадыххылт, ихамы
дҭашьшьы, аҿацәқәа асаара ишьҭарҳәазо. Ицнапык ала
аҽы ахы ааигәыдкыланы, егьи инапы ахаҿы иахьишьуан.
Аҽы аблахәыцқәа аҵаа еиднаршәылан, иазхтуамызт, иахьцаша абомызт. Ирыцқьеит Наҳар инапҭарԥа татала, иамихит убасгьы аҽы аԥынҵеи аҿи инеимазакны иадшәылаз
ашьашьалқәагьы.
Ԥыхьа аасҭа иаҳагьы агәы алаҟаны, иццакны
аҿыҩанахеит аҽы, атта-ттаҳәа ашьапқәа еиваԥсо, ахы
ҳаракны, алымҳақәа ырхьырвыруа.
– Лариса Андреи-иԥҳа, шәхы шԥажәбо? Ахьҭа
шәысцәакӡеит ҳәа сыҟоуп? – дыхәмаруа длазҵааит Наҳар.
– Бзиарас исымоу, макьана сыблақәа хтуп. Сҿи сԥынҵеи
ашьашьал рҭымиаацт, – даахыччеит Лариса Андреи-иԥҳа.
– Егьирахь ала сызлаҽхәаша акгьы збом: аӡы хьшәашәа
сналаҳазшәа сыҟоуп: сшьа-сда зегь еимнадоит аҵаа.
– Иаашәычҳа, абааԥсы. Абар, абар ҳааит.
Наҳар ожәраанӡа аҽы дамыскәа ус инахиҟьалон иҟамчы,
ожәы ашиҵәҳәа иагьнааирхеит. Ари збаз сара соума аҳәан,
аҽы азныказы еиҵас инышьҭыԥеит, нас ахыкәалаа еиԥш,
аҿыҩанахеит, анаҟәа жәпа иалҵәраа.
Аҷҷа ахгон аџьанах лас, зны-зынла ашша зықәшьызшәа
иҟаз аҵааршә, иқәҵәраа ганха инеихалон аҽы иашьҭаланы
ацара ҟәншьаны, иаԥыҩларц аҭахызшәа, даҽазных инаауан, ахбыкьрахьы ахы архон, убасҟан, Наҳар изшьапык аҵаа
инықәырсны, иааириашалон.
Ҳәаа змаӡамыз таига еиҵҳәа ишьҭан, асымҟәыли
анаҟәеи ахаԥаны. Аҵаа цәгьа зегьы ргәы акхьан, иаршәхьан
аӡы, адгьыл, ашәаԥыџьаԥ. Еиқәшьшьы иҭынчран ауразоуроу, бжьык џьара имго, аџьанах аҷыжь-ҷыжьреи аҽышьхәа
ашьҭыбжьи рыда. Машәыршәагьы иҵысуамызт махәҭак
џьаргьы. Наҳари Лариса Андреи-иԥҳаи ахьеиватәаз,
аџьа­нах анааҭагәҭаслак, рыжәҩахырқәа ааидкьыслон,
иааидыӷәӷәалон, убасҟан, аҩыџьагьы рхамқәа инрылсны,
иҟәандаӡа, ихааӡа ԥхаррак Наҳар ицәеижьы иналалон,
ихы инаркны ишьапқәа рҟынӡа дааимнадон.
Хара имгакәа имҩахыҵит аҽы, аӡышьҭра ааныжьны,
мардарашәа инаҿалт, иҳақьԥсықьуа, аԥынҵа афақь кылҟьо.
Наҳар, аџьанах дақәҵны, ус давагыланы днеиуан, аҽы
аӷәра кны. Агәынхара ӷәӷәа зауз аҽы, амардагьы иҩны ихаларц аҽазнаклон, аха Наҳар, уи рыцҳашьаны, лассы-лассы
аӷәра наҿеиклон, идәықәиҵон ныҟәашәала.
Аџьанах ожәы асы иқәгыланы инеиуан, еилашәхьаз,
аџьанахқәа идрапахьаз, зҿыгҳара метрак инеиуаз асымҟәл.
Уи ӷәӷәан, уссгьы иамбакәа иннакылон аҽгьы аидара зқәыз
аџьанахгьы. Џьара-џьара аҵааршә еиԥш иҵәырҵәыруан,
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Иалкаау. Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Ажәабжьқәа - 19