Latin

Ҷиҷико Џьонуа. Арҿиаҩы имҩа уадаҩ - 8

Süzlärneñ gomumi sanı 2707
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1718
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
Ҷиҷико Џьонуа ипрозаҿы аҭыԥ ҷыда ааннакылоит ажәабжь кьаҿ. Уи зшәагаа маҷу ажәабжь кьаҿ
ахышәара-ҵышәара иҭагӡаны акрызҵазкуа абза­
заратә, иара убас афилософиатә проблемақәа ықәир­
гылоит. Еиҳараӡак урҭ ажәабжь кьаҿқәа рыҟны автор дрықәыӡбоит аԥеиԥш лаша, аперспектива змоу
аԥсҭазаара иамҩалацәам, уи аизҳазыӷьара иаԥыр­
хагоу, иаԥышьклаҳәуа ауаа.
Убарҭ аԥсҭазаара аизҳазыӷьара иаԥырхагоу, ԥеиԥшлаша змам ауаа лаҟәқәеи, аԥсҭазаараҿы макьана
имаҷымкәа аҭыԥ аанызкыло анегативтә цәырҵарқәеи
цәырыргоит, иагьҿаԥырҽуеит Ҷ.Џьонуа иажәабжь
кьаҿқәа: «Алабҷашь зку» (1960), «Аԥаҭхь» (1957), «Абду
дрықәыӡбоит» (1958), «Адәыӷбаҟны» (1940), «Аиҩызцәа
реимак» (1960), «Абзиабареи агәҭыхеи» (1964), «Ателефон иаҵәақәа» (1965), «Татаԥшь» (1957) уҳәа убас
егьырҭгьы. Араҟа аԥхьаҩ иԥылоит, автор дызқәыӡбо

шықәса ҩынҩажәа џьарак итәаны ззанааҭ ала аус зуаз,
аха даныҩагыла дзыԥсахшаз уаҩ дызмааӡаз Мураҭиԥа Раџьаб, ашкол аҟны аԥсуа литературеи аҭоурыхи
рзы ирҵаҩу, аха зыҩны, зхатә библиотекаҿ аԥсуа
литературатә, ма ҭоурых шәҟәык ҩнам арҵаҩцәа,
зҩы­за аԥаҭхь имжәыр аԥсуара изныҟәымгошәа згәы
иабо ауаа лаҟәқәа, абду Дар-иԥа Ҳаҭхәа дызқәыӡбо
зыԥҳа­заҵә аԥсшәа лызмырҵо аԥсуа рҵаҩы Шьашьна
Сиуарна-иԥҳа, Зураб иеиԥш иҟоу жәлар рмал еимызҵәо
ауаа, Ҷаӷьыци Алҵыкәи реиԥш иҟоу, арыжәтә мыцхәы
ыжәны зхы зырччархәуа ауаа лаҟәқәа, ауаҩы сизгәааит
ҳәа иҟам-иным ацәгьа изызҳәо Мадина лҩызцәа зыбыз
зҿы иҭамгыло ауаа хьымӡӷыдақәа, Кәынта Таҳир-иԥа
иҩызцәа цәгьа-мыцәгьала амалрҳаҩцәа, Агра лҩызцәа
амораль зцәыӡхьоу, хәыцырҭа змам, агәҿыӷь иакны
иаго аҳәса цәаԥҽыгақәа…
Амала иазгәаҭатәуп араҟа еиқәаҳаԥхьаӡаз Ҷ. Џьонуа
иажәабжьқәак рыҟны иаҳԥыло аперсонажцәа зегьы
шуаа лаҟәқәам, урҭ ирылоуп иҵауроу ауаа ҟаимаҭқәа­
гьы. Ҿырԥштәыс иаагар ауеит «Ателефон иаҵәақәа».
Ари ажәабжь аҟны иуԥылоит иҳаҵ-ҳаҵо аҵара иашьҭоу,
иагьаҿу аҿаргьы. Убарҭ дреиуоуп астудент Хьымца.
Уи аҵара иҵоит, ииашоу, ицқьоу ахәыцрақәа змоу,
ацәгьа-мыцәгьа ҿаԥызҽуа, иҿырԥшыгоу аԥсҭазаара
аиҿкаара зҽаззырхио ҵеиуп. Нанашь зыхьӡу аперсонаж
лакәзаргьы, амузыка зҵо, макьана иқәыԥшу ԥҳәызбоуп,
аха уб-ригьы шьҭа илылшоит аҩны Агра ишакәым
данцәажәо, ҩ-ҿык, ҩ-хымҩаԥгашьак анаалырԥшуа,
дым­шәа-дмырҳа уи лхымҩаԥгашьа ақәыӡбра. Аҩымҭа­
ҿы уамак ицәыргамзаргьы, уаҩы ибоит араҟа Нанашьеи Хьымцеи шракәхо уаҵәтәи амш зтәхо.
«Ателефон иаҵәақәа» ҟарҟаруеит иҳәоит автор,
избанзар, урҭ ирылацәажәо реиҳараҩык ирҳәо акгьы зымҳәо кәты ҟарҟаррак иаҩызоуп азы, «ателефон
иаҵәақәа» рыла ахәаахәҭҩы иԥҳәыс Агра луадақәа

зе­гьы ирҳәогьы рацәоуп, урҭ рырацәарагьы иаҳәоит
дара зтәу аҩнаҭа аԥшәмаԥҳәыс лаашьара, лдунеи
ҭшәа аԥсабара. Арҭ амаҭәарқәеи аҭагылазаашьақәеи
асимволтә ҵакы риҭоит автор.
Хаз ҷыдала иӡбахә ҳәатәуп ажәабжь кьаҿ «Татаԥшь»
аперсонаж хадацәа ируаӡәку Гәыдым. Ари зқәыԥшра
аан знапхы цәгьаз, арҳәра, аӷьычра амҩа-ҵәыры ианылаз ҷкәынан, аха иҩыза бзиа аколнхара ахантәаҩы
Никәа Хәрашьыҭ-иԥа ибзоурала хатә џьабаала анхараанҵыра напы аиркын, иахьа дыбзанхаҩны, ихыихшара, иҭаацәара уҳәа дмахәҿараауп, деиҵаҭәы
дыҟоуп. Ажәабжь алирикатә фырхаҵа – автор (акорреспондент) игәаԥхаз Гәыдым иԥҳа ԥшӡа «Татаԥшь»
лакәзаргьы аҵара зҵо студент ԥҳәызбоуп, аԥеиԥшлаша лзыԥшуп. Гәыдым иқәыԥшымҭазтәи иҩыза (автор уи ахьӡгьы иимҭеит), аӷьычра иаҟәымҵыз иакәзар,
длахьынҵадахеит, аҳәахәдажә еиԥш длыбжьахәаша
дыӡит. Ажәакала ажәабжь «Татаԥшь» зхатә џьабаала
инхо-инҵуа илахьынҵа шыԥшӡоу, аӷьычра иаҟәымҵыз
дышлахьынҵадахаз аҳәоит.
Арҭ ажәабжь кьаҿқәа ааизакны цқьа ирыцклаԥшуа
имбарц залшом урҭ ааӡаратә ҵакқәа шрымоу,
ишхырҳагоу, аха иҟоуп арҭ аҩымҭақәа рыҟны аԥхьаҩ
игәы еихьызшьшагьы. Ажәабжь кьаҿқәа ридеиатә
ҵакқәа бзиоуп, аха урҭ аҵакқәа хтцәаны, газеҭтә
публицистикатә статиак аҟны еиԥш ианцәыргоу ыҟоуп.
Ари маҷк рсахьаркыратә мчхара аркәадоит.
Ҷ. Џьонуа иажәабжь кьаҿқәа аԥхьаҩ ирылибаа­
уеит аессеқәагьы. Убарҭ иреиуоуп сахьаркышьалагьы,
ҵакылагьы автор ибаҩхатәра зныԥшуа аессе «Ацыхаӡыхь» (1963). Аҩымҭаҿы ҟазарыла ицәыргоуп ҭабара
зқәым аԥсуа литература аӡыхь ыҵызхыз Дырмит Гәлиа
ихигаз аџьамыӷәа цәгьа, уи иԥсҭазаара даналҵгьы,
иара еиҵихыз ацыха-ӡыхь иаҿыхәоз, иацызҵоз аԥсуа
шәҟәыҩҩцәа Дырмит ихәышҭаараҿы ицыха-ӡыхь
аӡыхтарҭаҿы гәцаракрыла анҵас ирԥылоз, издызкы-

лоз Елена Андреи-иԥҳа Гәлиа лџьабаа. Лара убри Е. А.
Гәлиа лоуп автор иессе зыхьӡниҩылазгьы.

***

Ҷиҷико Џьонуа изы ахәыҷтәы жәабжьқәа рыҩра
социалтә заказк, социалтә уалԥшьак анагӡара иаҩызан.
Аԥсуа школ, аԥсуа хәыҷқәа, аԥсуа хәыҷтәы журнал
«Амцабз» аныҟала, иҟалар акәын аԥсуа хәыҷтәы литературагьы. Иара ашәҟәыҩҩ ихаҭа иакәзар, заа уи
ихәыҷтәы поемақәа ҳанрыхцәажәозгьы ишаҳҳәаз
еиԥш, ахәыҷтәы журнал «Амцабз» аредакциа аҟны аус
аниуаз ауп ахәыҷтәы жәабжьқәа рыҩра даналагаз.
Ҷ.Џьонуа ихәыҷтәы жәабжьқәа реилазаараҿы аҭыԥ
хатәра ааныркылоит «Ленин изку ажәабжьқәа» (1963).
Урҭ хыԥхьаӡаралагьы имаҷӡам – жәаҩа жәабжь ыҟоуп.
Акоммунист партиеи асовет Ҳәынҭқарреи рышьа­
ҭаркҩы, Асовет жәлар рхада В. И. Ленин ганрацәа­
ла еилаз ипартиатә, иҳәынҭқарратә, иуаажәл­арратә
усу­ра ду, ихатә ҭаацәаратә ԥсҭазаара уҳәа ирызкны
агәала­­шәа­рақәа, еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа
асахьаркы­ратә, иара убас аҭҵаара-дырратә усумҭақәа,
арҿиамҭақәа рацәаны иаԥҵан асовет литератураҿы.
Аԥсуаагьы иҳамоуп аԥсышәала ицәажәо ҳара ҳхатәы Лениниана. Аԥсуа литератураҿы иҟоуп асовет жәлар рхада Владимир Илиа-иԥа Ленин изку, аԥсуа шәҟәыҩҩцәа
иаԥырҵаз: ажәеинраалақәа, апоемақәа, ажәабжьқәа,
агәалашәарақәа, егьырҭ адунеи абызшәақәа рахьтә
иеиҭагоу аҩымҭақәагьы. Абаҩхатәра ҟаимаҭ змаз
аԥсуа шәҟәыҩҩ Ҷ. Џьонуа иакәзар, иаԥиҵеит В. И. Ленин иааигәаны дыздыруаз аурыс усуҩ Н.А.Емелианов
игәалашәарақәа рхархәарала аԥсышәала иҩу асовет жәлар рхада изку ахәыҷтәы жәабжь ҟаимаҭқәа.
Урҭ ажәабжьқәа рцикл зеиԥш хыс иамоуп «Ленин
изку ажәабжьқәа» ҳәа. Ацикл еиднакылоит ахәыҷтәы
жәабжь кьаҿқәа: «Алакә ацынхәрас», «Амаӡа», «Аҵх
еилаарцыр», «Асаҟәа-стол», «Иҿҟьаса ишьҭан», «Аԥсыӡ-

ҳәынҭқар», «Аҳәҳәагақәеи аҷҟарапатқәеи», «Амҩа
иқәлеит», «Анасыԥ», «Ацәмаҭәа», «Ацҳаражәҳәаҩ»,
«Амра­­гыларахь ицәылашоит».
Урҭ ирныԥшуеит В. И. Ленин иҩызцәа абольшевик­
цәеи иареи Октиабртәи ареволиуциа Ду аиҿкаара
рыҽшазыҟарҵоз, В. И. Ленин Разлив, нас Финтәылан
дтәаны ареволиуциа-политикатә статиақәеи, аҭҵаарадырратә усумҭақәеи анаԥиҵоз аамҭа. Ажәабжьқәа
рҟны ганкахьала иӡыргоуп ааԥсарак агәхьаа мкыкәа
В.И.Ленин инеиԥынкыланы уахи-ҽни имҩаԥигоз
арҿиаратә, аҭҵаара-дырратә, апартиа-напхгаратә усура ду, уи аџьажәлари, ауаатәыҩсеи, ахәыҷқәеи рахь
иааирԥшуаз агәцаракра, агәыбылра, даҽа ганкахьала
ахархь-уааи, ахәыҷқәеи, иҩызцәеи, иара Ленин ишҟа
меигӡарахда ицәырыргоз агәыбылреи, агәрагареи,
ахӡыӡаареи.
«Ленин изку ажәабжьқәа» ртематика ханарҭәаауеит
«Амиланҭра» (1960) зыхьӡу Ҷ. Џьонуа ихәыҷтәы жәабжь
кьаҿгьы. Араҟа аԥсуа шәҟәыҩҩ гәыблыла иӡыригоит
ажәабжь аперсонаж хада, Саша хәыҷы ажәлар рхада
иахь имоу абзиабара ду, агәцаракра, иара убас В. И. Ленин иара Саша иахь иааирԥшуа агәцаракра.
Ҷ. Џьонуа икалам иҵихыз ахәыҷтәы жәабжь
ҟаимаҭқәа ируакуп «Акәаш былуан» (1962). Уи араҟа ихы
иаирхәеит Абрыскьыл изкны аԥсуа жәлар иаԥырҵаз
аҳәамҭа. Уаҟа ганкахьала иааирԥшуеит ҳажәлар
рхақәиҭреи, рыбзазара аиӷьтәреи рзы ақәԥаҩ ду,
жәлар рсахьаркыратә фантазиа иахылҵыз афырхаҵа
Абрыскьыл ихаҿсахьа ес-ииуа аԥсуа биԥарақәа ишрымардо, ашкол аҟны аҿар ари алегендартә фырхаҵа
игәыбылра шрыларааӡо, даҽа ганкахьала уи ихьӡ
иадҳәалоу аҭыԥқәа шыддырбо дара аҵара дзырҵо
арҵаҩцәа. Ажәабжь аҟны ашәҟәыҩҩ Абрыскьыл изку
ажәлар рфырхаҵаратә ҳәамҭа иеиҭаирҳәоит ажәабжь
аперсонажцәа хәыҷқәа раб – ажәабжьҳәаҩ (автор

уи ихьӡ иҳәаӡом). Ажәабжьҳәаҩ ишиҳәо ала, ажәлар
Абрыскьыл ихы иақәиҭтәра идырҵоит иара ианшьа
Ашьханыҟәа зыхьӡу аԥсуа хаҵа ӷәӷәа. Абрыскьылгьы
аԥсуа жәлар рахь ихы рханы иҟаиҵо алабжьарақәагьы
Ашьханыҟәа иоуп изирҳәо: «Уахьнеиуа сара сцынхәрас
сыуаажәлар рҿаԥхьа ухырхәа, усызрыҳәа ргәы кармыжьырц. Рнапқәа еикәыршаны бзиа еибабалааит, дарадара шьҭибахуанаҵы дгьыл ахаан аӡә дыриааирацы
зыҟалом!»
Араҟа ажәлар рфырхаҵа ижәлар ирыҵеиҳәоит
аԥеиԥш-лаша роурц азы зда ԥсыхәа ыҟам ахымҩаԥ­га­
шьа «ашьҭибахра», аидгылара.
Ажәабжь аҟны иаарԥшуп аҳәамҭа аҩбатәи афырхаҵа
хада Абрыскьыл ианшьа Ашьханыҟәагьы, аԥсыцқьа
зхамыз аҭакәажә лгәаԥхарала иҭахара.
Ҷ. Џьонуа иажәабжь «Акәаш былуан» еиҵагыло
аҿар ирыланааӡоит ажәлар рхақәиҭразын, рыбзазашьа
аиӷьтәразын алегендартә қәԥаҩцәа дуқәа Абрыскьыли, уи ианшьа Ашьханыҟәеи рышҟа абзиабара ӷәӷәа.
«Ҽнак аӡарақәа шгәарысхыз» (1964) ахьӡуп раԥхьа­
ӡа акәны абнахь аӡарақәа гәарызхыз ажәабжь алири­
катә фырхаҵа, аперсонаж хәыҷы ихәыцрақәа, имчым­
харақәа, аӡарақәа рлеишәа, рхымҩаԥгашьа, агәыла
ԥҳәыс лыцхыраара, аӡар рыхьчара (ргәарх-гәараҵара)
ауадаҩрақәа, аҷыдарақәа, ахьча хәыҷы иамхаҟаҵаз
аҩжьрақәа, игха-ԥхақәа, аҭаацәа имаршәа кны ишиз­
ныҟәаз, аха иусуразы лахь ширҭаз ҟаимаҭла иаазыр­
ԥшуа Ҷ.Џьонуа ихәыҷтәы жәабжь.
Ари ажәабжь автор иқәҿиарақәа рахь иԥхьаӡатәуп,
зыӡбахә иҳәо аӡар ргәархра иацу ауадаҩрақәа аԥс­
ҭазааратә ҵабырг иазааигәаны, иԥсабаратәны иа­
хьааирԥшуа.
Ажәабжь ҟаимаҭла унагәыланарԥшуеит аԥсасеи
ашьамаҟеи маҷымкәа ианызҵоз, аҿаҩа қыҭаҿтәи аԥсуа
ҭаацәара ду абзазара асахьақәа.

«Манча» (1963) зыхьӡу аессе аҟны Ҷ.Џьонуа аԥсҭа­
зааратә факт, аԥсҭазааратә ҵабырг ҵаҵӷәыс ишамоу, мҩашьахуа аԥхьаҩ агәра игартә исахьаркны
иааирԥшуеит аԥсуа литература ашьаҭаркҩы Дырмит Гәлиеи, аԥсуа ҵаралашара амаҵзуҩ ду Кондрат
Фиодор-иԥа Ӡиӡариеи ҿыц ажәеинраалақәа рыҩра иалагаз аҿар шаҟа ирызҿлымҳаз, ирыхӡыӡаауаз, ирыцхраауаз, арҿиаратә усура ргәы ацԥыҳәо иҟалартә,
арҿиаратә усура аҭакԥхықәра ду шаҭаху рмаршәа кны,
ргәы ахмыршәакәа ишреилдыркаауаз.
Иахьеи-уахеи еиҵагыло аҿар рааӡараҿы ани аби рхы
аладмырхәыр, ацәгьа-мыцәгьа анрыдырбала иаԥхь­
дмырҟәҟәаар, ирыгу-ирыбзоу разҳәо ауаа қьиақәа
ирхамҵгылар, рыгәра рымгар, урҭ аҟазшьа бааԥсқәа
шьҭырхыр шалшо, ахәыҷқәа иҟам-иным раҳәара
шхәарҭам, уи дара шәаргәындақәаны ишыҟанаҵо агәра
угартә иҳәаақәырҵоит «Ацҳа иҿаҟәеит» (1957), «Иҟаминым» (1959) зыхьӡу Ҷ. Џьонуа ихәыҷтәы жәабжьқәа.
Ҷ. Џьонуа ихәыҷтәы жәабжьқәа ааизакны ухаҿы иааугозар, иумбарц залшом урҭ иахьеи-уахеи еиҵагыло
ҳҿар аԥсадгьыл абзиабара, ауаҩы ҳаҭыр иқәҵара,
аиҩызара, аџьа ацәымаашьара, агәымшәара, аиҳаб
ҳаҭыр иқәҵара реиԥш иҟоу ауаҩытәыҩсатә ҟазшьа
бзиақәа шрыларааӡо, ахатәы бызшәеи алитературеи
ргәыбылра шыддыркуа.

***

Аԥсуа жәлар рфольклор аҟны аҭыԥ хатәра ааннакылоит аҿаԥыцтә жәабжь. Аԥсуа шәҟәҩыра ҟалеиуажәи рыбжьара ҳашәҟәыҩҩцәа, ҳҵарауаа, ҳарҵаҩцәа,
ҳажәлар рҿаԥыцтә беиара абзиабаҩцәа зегьы ашәҟәы
ианырҵахьоу аҿаԥыцтә жәабжьқәа, иахьеи-уахеи
аԥсуаа рыԥсҭазаара, урҭ рыҿцәажәара иацклаԥшуа
ауаҩы, имбарц залшом ари ажанр ҳфольклор ажанрқәа
зегьы реиҳа ишбеиоу, ишеизҳазыӷьоу ҳаԥхьаҟагьы

аперспектива, аԥеиԥш-лаша зауша ҿаԥыцтә беиараны
ишыҟало. Уи еиҳараӡак шәагаала имаҷуп, ахшыҩҵак
еилацаланы, иԥҟаны иҳәоуп, илахҿыху аҵакы амоуп,
ажәлар рыхшыҩҵарра, рыччаԥшь аныԥшуеит, анекдот ҟазшьа амоуп, ҳажәлар ргәы иахәо, ргәы иамыхәо,
иҵәылырхуа ԥҟаны иаҳәоит, рхәыцшьа аныԥшуеит,
рбызшәа ацәыцәышьа, асахьаркыра-рҿиаратә цхыраа­
гӡақәа меигӡарахда ицәырнагоит. Убри ауп, ҳәарада,
аԥсуа ҿаԥыцтә жәабжьқәа ҳажәлар рдоуҳатә беиарақәа
ирызҿлымҳаз, иҭызҵаауаз зегьы рылаԥш иаҳа изыҵа­
шәоз, ашәҟәы изанырҵоз, рхы изадырхәоз.
Машәыршақә иҟамлаӡеит Дырмит Гәлиа ирҿиамҭа­
ҿы аԥсуа ҿаԥыцтә жәабжь аҭыԥ хатәра ахьааннакылаз.
Аԥсуа новеллист, адраматург, атеатрҭҵааҩ Миха Лакр­ба
иакәзар, адунеи иадыруа иаԥсуа новеллақәа реиҳараӡак
ҳажәлар рҿаԥыцтә жәабжьқәа иахьрылхыз. Ҳажәлар
рҿаԥыцтә беиара абаҟа дуқәа згәылазыгӡаз Баграт
Шьынқәба иҭижьыз «Ахьырҵәаҵәа» аҟынгьы ари ажанр
аҭыԥ хатәра ааннакылоит. Сара дсыздырам аԥсыуа поетк, прозаикк, драматургк аԥсыуа ҿа­ԥыцтә жәабжьк
змаҳац, ашәҟәы ианызымҵац, зхы иаз­мырхәац.
Аԥсуа ҿаԥыцтә жәабжь еиԥш иҟоу ҳажәлар рдоуҳатә
беиара ажанр ԥшӡа Ҷиҷико Џьонуа иеиԥш иҟаз,
абаҩхатәра змаз аԥсуа шәҟәыҩҩ илаԥш иҵамшәар ауамызт ҳәарада.
Ҷ. Џьонуа ашәҟәы ианиҵеит, иара ишиҳәаз еиԥш
«ажәлар рҳәамҭахьтә» иаагоу аҿаԥыцтә жәабжь кьаҿ­
қәа: «Адныҳәалара» (1960), «Апатефон» (1957), «Амаана» (1957), «Аҽыкәаша» (1957), «Аҭацаагацәа» (1958),
«Ашьоу­­ра иаҟәыҵит» (1958), «Хҩык аашьаҩцәа» (1957),
«Ирабжьи­геит» (1960), «Афилософ» (1960), «Кәымпыл
игәы еибакит» (1957), «Абаӷь ԥагьа» (1960), «Хабжькәыт
амшә деихсит» (1956), «Аԥҳәысҳәара» (1957).
Арҭ ажәлар рҳәамҭахьтә иаагоу анекдот ҟазшьа
змоу, ажәлар рыччаԥшь зныԥшуа ажәабжь кьаҿқәа

ганкахьала иҿаԥырҽуеит ахамхаԥагьара, акаҷбеира,
хшыҩ зҵам амч ду, амҽыӷра, ауаҩ ихьҳәара, қәнамгала
ацәажәара, аашьара, аҽхәара, абзамыҟәра, ахымдырра, даҽаганкахьала иӡырыргоит, иҳараркуеит
ауаҩытәыҩсатә ҟазшьа ԥшӡақәа: аҟәыӷара, ачеиџьыка,
аиҩызара, агәеилыҷҷара, ахшыҩҵарра, алаф, ауаҩра
зныԥшуа ахаҵара, ачҳара, ахараԥшра, ауаҩышәара,
аамысҭашәара, аҿаԥыц-ԥшӡа...
Аҿаԥыц жәабжьқәа Ҷ. Џьонуа ашәҟәы ианиҵеит
ажәлар рҳәамҭақәа рыхшыҩҵак хадақәа, рбызшәа
аҷыдарақәа, риумор, ридеиатә хықәкы, ражәабжь­
ҳәаратә форма рыцәмырӡкәа, аха ашәҟәыҩҩ ибаҩхатә­
ра, иҳәоуртәашьа астилистика рбырҵкал иҵыхны. Автор зегьынџьара еиқәирхеит жәлар рҿаԥыцтә жәабжь
аҟазшьа ҷыда, иԥҟаны, ажәа мыцхәык мҳәакәа ахшыҩ­
ҵак агәылыршәара аформа, алаконизм.

***

Ишдыру еиԥш, адунеитә литература аҩымҭа лыԥ­
шаахқәа рыла аԥсуа литература арбеиара, ҳашә­
ҟәыҩҩцәа хатәрақәа зегьы ируалԥшьаны ирыԥ­хьаӡон
аханатәгьы. Ари ииашаз, ҳашәҟәыҩҩцәа рҟәыӷара,
рпатриотизм, ргуманизм зныԥшуаз прин­циптә знеишьан. Ари азҵаара иашаны еиликаауан, ибаҩ­хатәра
лаша адиҵеит Ҷиҷико Џьонуагьы.
Аоригинал аҟны ирымаз аҵакы, ирыҵаз аритмика, ирхаз абжьыхаа еицамкыкәа, ҟазарыла, баҩхатәра
ҳаракыла Ҷиҷико Џьонуа аԥсшәахь еиҭеигеит Алеқ­
сандр Сергеи-иԥа Пушкин иажәеинраалақәа: «Аӡын
хәылбыҽха», «Абаандаҩы», Михаил Иури-иԥа Лермонтов иажәеинраала «Бородино».
Ҷ. Џьонуа аԥсышәала ирцәажәеит, иара убас, Николаи Погодин еицырдыруа ипиеса «Кремльтәи акурант­
қәа». Уи аԥсшәахь еиҭеигахьан, иара убас аурыс, аукраин, ауаԥс, абаза, аҟарач, ақырҭуа поетцәа аӡәырҩы

ражәеин­раалақәа. Иара Ҷиҷико Џьонуа иреиӷьу
иажәеинраалақәа аурысшәахь еиҭеигеит А.Ревич, урҭ
«У подножья горы» ҳәа, хыс ирыҭаны, Москва ашәҟә­
ҭыжьырҭа «Советский писатель» иҭнажьит 1961 шықә­
сазы. Шьоҭа Акобиа ақырҭшәахь еиҭеигаз Ҷ. Џьонуа иа­
жәеинраалақәеи ипоемақәеи хаз шәҟәны иҭыҵит Аҟәа,
Аԥҳәынҭшәҟәҭыжьырҭаҿы 1958 шықәсазы Ҷ. Џьонуа
иреиӷьу иажәеинраалақәеи ипоемақәеи ақырҭшәахь
еиҭаганы, хаз шәҟәны иҭыҵхьан Қарҭ, ашәҟәҭыжьырҭа
«Мерани» аҟынгьы, 1985шықәсазы. Уи иажәеинраалақәа
рнылахьан аурысшәалеи, украин бызшәалеи, қырҭшәа­
леи Москва, Днепропетровск, Қарҭ еиуеиԥшым аамҭақәа
раан иҭыҵыз Аԥсуа поезиа антологиақәа.

***

Заа ишазгәаҳҭахьоу еиԥш, Ҷ. Џьонуа аҵара иҵон
Аҟәатәи адраматә студиеи, Ш. Русҭавели ихьӡ зху
Қарҭтәи атеатртә институт адраматә студиеи рыҟны.
Уи ашьҭахь, 1938 шықәса инаркны Аџьынџьтәылатә
еибашьра дуӡӡа иалагаанӡа, Аҟәатәи адраматә театр аҟны дактиорын. Уи ҵара-дырралагьы, усуралагьы акыр шықәса атеатр дызламадаз ала, ибаҩхатәра
ԥишәар акәын адраматә ҩымҭақәа раԥҵараҿгьы, ус
иагьыҟаиҵеит. Иара икалам иҵыҵит ҩба-ҩба сахьа
(ҩба-ҩба акт) змоу апиесақәа: «Агәырӷьаҿҳәаша», «Ԥоу,
ԥҳау?», «Илауҵаз ауп иааурыхуа».
Арҭ еиқәаҳаԥхьаӡаз Ҷ. Џьонуа ипиесақәа реизга хаз
шәҟәны, «Агәырӷьаҿҳәаша» ҳәа зеиԥш хыс иаҭаны,
1959 шықәсазы, Аҟәа, Аԥҳәынҭшәҟәҭыжьырҭа аҟны
иҭыҵит. Зыӡбахә ҳҳәаз апиесақәа шәагаала имаҷқәоуп,
аха урҭ рыҟны автор иқәиргылоит иахьатәи ҳаамҭазын
актуалра злоу, абзазаратә проблемақәа.
«Агәырӷьаҿҳәаша» зыхьӡу ҩ-сахьак змоу Ҷ. Џьонуа
икомедиа аҟны имҩаԥысуа ахҭысқәа зегьы агьаргьала-

са еиԥш апиеса аперсонаж хада Ерасҭа иҩнаҭа иахаҵәи­
уеит, уаҟа ауп дара ахҭысқәагьы ахьымҩаԥысуа.
Ерасҭа, араионтә масштаб зымҽхакыз амаҵура иахагылаз аӡәы иакәын, аха ихатәы интересқәа ажәлар
ринтересқәа реиҳа иҳаракны иахьиргылоз аҟнытә
имаҵура дамырхын, иҩны иԥшәмаԥҳәыс Кәакәалеи
иареи еидтәалоуп. Ус, ақалақь аҟнытә даауеит уаҟа
аус зуа, зхатә мешьчан интерес ссақәа ирымҽхаку,
уамак ззеилымцо иԥҳа Анҭица. Уи лоуп аҭаацәагьы
агәылацәагьы ршьапы иқәзыргылаз. Ақалақь аҟны уи
аҭел дылзасит зауадк аҟны напхгаҩыс иҟоу лымаҳә
Мақьҭаҭ иԥҳәыс, лара лаҳәшьа – Сусана. Уи лаҳәшьа
Анҭица адырра лылҭеит Мақьҭаҭ ишьахалара ҳаракуп,
(«повышенное давление крови») имоуп ҳәа аҳақьымцәа
ишиарҳәаз азы. Анҭица ахыҭҟьа ажәа «Повышение»
анлаҳа сымаҳә «апавышение» ирҭеит лҳәеит, наҟ иацыз ажәақәа дырзымӡырҩӡакәа. Аҩны дахьааиз лаб
Ерасҭа «умаҳә повышение ирҭеит, дминистрхеит»
ҳәа, иаҳәан гәырӷьаҿҳәашас амашьына «Москвич»
лзааихәарц дақәлыршаҳаҭит. Лаби лани уаҵәы рыҩны
иааиран иҟоу рымаҳәи рыӡӷаби рзын ачара ду дырхиеит, ргәылацәа зегьы ршьапы иқәдыргылеит. Иҟалаз
аиаша еилкаахаанӡа апиеса аперсонажцәа зегьы
ргәазыҳәарақәа, рҭахрақәа, рхаҿрақәа аадырԥшуеит.
Ерасҭа сымаҳә дминистрхазар, саргьы сеиҭашьҭихып,
амаҵура бзиа сырҭап иҳәеит, Анҭица смаҵура
шьҭаҵаны сымаҳә иахь еиҳау маҵурак салагап лҳәеит,
Ерасҭа иԥҳәыс Кәакәала ҳахҵәаны ақалақь ахь ҳцап, уа
аҩын бзиа ааҳхәап лҳәеит, Ерасҭа уҵарҭышагаҩуп ҳәа
иазҳәоз Кәынтеи Хьудари ахьхьаҵқәаз ҟалеит, Хыгә
заҵәык ида егьырҭ зегьы рпозициақәа рыҟны ихьаҵит.
Аҵыхәтәаны иҟалаз аиашаҵәҟьа анеилкааха Ерасҭа
иԥсы илшәшәаны дкаҳауеит.
Ажәакала, араҟа иҟалаз амц дырраҭара, акомедиа «Агәырӷьаҿҳәаша» аперсонажцәа зегьы рдоуҳатә
хаҿрақәа рыцәгьеи рыбзиеи цәырнагоит.

Апиеса «Агәырӷьаҿҳәаша» аҟны автор исахьарку
ажәа алшарақәа рыла дрықәыӡбоит зхатә интересқәа
ажәлар ринтересқәа раҵкыс иҳаракны изыргыло
акариеристцәа, аҵарҭышагаҩцәа, уала-ҭахыла аҭыԥқәа
зшо ачынуаа, амҵақьақьаҩцәа, зхатә гәаанагара змам
ауаа лыбз-ҩыбзцәа, Анҭица лҩызцәа амешьчанкацәа.
Даҽа ганкахьала акомедиаҿы иаарԥшуп зхатә џьабаала
инхо-инҵуа Хыгә, Хьудар рҩызцәа Ерасҭараа ирыгуирыбзоу рҿаҿы иразҳәо, ирҿагыло, аџьа иаҵагылоу,
иҵауроу, зыԥсҭазаараҿы заԥхьаҟагьы аперспектива,
аԥеиԥш лаша змоу аперсонажцәа.
«Ԥоу, ԥҳау?» зыхьӡу Ҷ.Џьонуа ҩ-сахьак змоу ипиесагьы жанртә ԥсабарала икомедиоуп. Апиесаҿы автор ганкахьала иаҳирбоит аԥхьагылара змоу аԥсуа қыҭаҿтәи
аџьа иаҵагылоу аҿар рхаҭарнакцәа: Панџьеи Ҭакәынеи
реизыҟазаашьа бзиа, рҭаацәара ԥшӡа. Панџьа иреиҳау
ақыҭанхамҩатә ҵара змоу, ақыҭаҿы ҳаҭыр зқәу, Москва
ақыҭанхамҩатә цәыргақәҵа иалахәыз ԥхьагылаҩуп.
Иԥшәмаԥҳәыс-ихатәҩыза Ҭакәына лакәзаргьы дколн­
хаҩ ԥхьагылоуп. Аԥа длоуны ахшараиурҭа дҭыҵуеит.
Апиесаҿы иҵоуроу персонажцәан иаарԥшуп иара убас,
ахәыҟаҵаҩ Хаџьгәаҭи, амедицинатә усзуҩ Фелдышьи,
урҭ бзиа иеибабо, заԥхьаҟа изҩыдоу, насыԥла иҭәу
аҭаацәара қәыԥш еиҿызкаараны иҟоу уаауп.
Апиесаҿы автор дрықәыӡбоит амешьчан дунеихәаԥ­
шышьа змоу Маҵисеи Қәеизеи. Урҭ Панџьа иани
иаҳәшьеи роуп, аха Ҭакәына дколнхаҩуп ҳәа драҭәар­
шьом (Панџьагьы диаҭәаршьом). Дара Панџьа изын
ԥҳәысыс дырҭахуп аҳақьым Венера. Аха урҭ ирыздырам
Венера дышԥҳәызба ласу, лцәа шыԥҽу, дышцәгьаршҩу,
Панџьа Ҭакәына дикалрыжьырц азын, Ҭакәына илоуз
аԥа даҽаӡә лыԥҳа лыла дшылыԥсахыз, (аха уи алылмыршеит Фелдышь), лара Венера лхаҭа Панџьа диццар
шылҭаху.
Аҵыхәтәан иҟоу аиаша зегьы ирбо ираҳауа иҟалоит.
Венера лмаҵура дамырхуеит, Панџьа иан Маҵисеи

иаҳәшьа Қәеизеи рмешьчанра, рыхдырра алаҟәра
ҿаԥҽхоит.
Апиеса иӡырнагоит иҳаранакуеит ауаҩра, уи
зҟазшьоу: Панџьеи, Ҭакәынеи, Хаџьгәаҭи, Фелдышьи
реиԥш иҟоу, иҵауроу ауаа қьиақәа, ауаҩытәыҩсатә
насыԥ ду змоу, измазарцгьы зықәнагоу, заԥхьаҟагьы
аперспектива змоу ауаа. Апиеса иахықәкы хадоуп:
ацәгьеи абзиеи еиҿагылан реиқәԥараҿы, еснагь абзиа,
аиаша аиааира шырго аҳәаақәҵара.
Заа ишаҳҳәаз еиԥш, «Ԥоу, ԥҳау?» – комедиоуп.
Апиесаҿы акомедиатә ҭагылазаашьа рзеиҿкаауп, ир­
ччар­хәны иаарԥшуп, усеиԥш азныҟәара зықәнагоу
Вене­реи, Маҵисеи, Қәеизеи.
Автор ирҿиаратә қәҿиароуп ҳәарада апиеса ахы
инаркны аҵыхәанӡа, аԥхьаҩ иҟаларызеишь ҳәа игәы
хыҭ-хыҭуа акомедиа аперсонажцәа реизыҟазаашьа­
қәеи, имҩаԥысуа ахҭысқәа рхханы рцашьа адинамикеи дахьрымҽхаку, апиеса иалоу ауаа рцәажәашьа,
рхымҩаԥ­гашьа, рҭеиҭыԥшқәа индивидуализациа ахьрызуу.
Акомедиа «Ԥоу, ԥҳау?» ҩуп аԥсыуа бызшәа цқьала,
бызшәа цәыцәыла; еилаҭәах, еиқәтәа-еиқәгыла иҟоуп
автор иҳәоуртәашьа, ажәақәа реишьҭагылашьа астилистика.
«Илауҵаз ауп иааурыхуа» зыхьӡу апиесаҿы Ҷ. Џьонуа
дрықәыӡбоит уи аперсонаж хадацәа ируаӡәку Алҵыкә
иҩызцәа аҭаацәара аԥымҵакәа зарԥысра иахыс-хьоу,
аус зымуа, иҟьала-ԥалаха Аԥсны агаҿа аԥшаҳәа иавоу,
зани заби рџьыба иҭаԥшуа, рҟәаҟәа иқәтәоу Аԥсныҟа иаауа аҭыԥҳацәа – аԥсшьаҩцәа инарышьклаҳауа ирышь­
ҭоу, хьӡы змам, цәа зхам, аҟатабааҳәа аԥсшьаҩцәа
зыҩны иҩноу аҳәса бжьахәҳахәыҭҩцәа зацәҳауа адәы
иқәу, ауаажәларра азынгьы, зхы азынгьы акгьы иаԥсам
абжьаҩашьа-абжьаҟьалақәа, ауаа хьымӡӷыдақәа. Иара
убас, ари апиесаҿы автор дрықәыӡбоит Хрымсада

лҩызцәа аҭыԥантәи ақалақьтә нхарҭатә ҩынусбарҭақәа
рахь иӡырымгаӡакәа, закәанла ишаԥу еиԥш, аамҭала
официалла ашәҟәы иҭамыҩӡакәа, Катиеи Хадиџьеи
рҩызцәа аԥсшьацәа здызкыло, аԥара рымызхуа,
аҳәынҭқарра иацәӷьычуа ауаа лаҟәқәа.
Ҳзыхцәажәо Ҷ. Џьонуа ипиесақәа ирзеиԥш сахьар­
кыратә ҷыдарақәоуп ирылахәу аперсонажцәа рмаҷра,
ахҭысқәа ахьымҩаԥысуа аҭыԥқәа аҭаацәаратә масш­
табқәа рҟынӡа рырҭшәара, аха иаадырԥшуа, иқәдыр­
гыло апроблемақәа рҵакқәа, рымҽхакқәа рырҭ­баара,
апиесақәа рҿы имҩаԥысуа ахҭысқәа рдинамика аҵарра,
аибарххара аинтерес аҵаҵаны, аԥхьаҩ, ма ахәаԥшҩы
игәы хыҭ-хыҭуа, иҟало збандаз ҳәа ахҭысқәа
дрымҽхаркыртә асиужет аиҿкаара, аперсонажцәа
рбызшәа ацқьара, абеиара, аиндивидуализациа азура, аҳәоуртәашьа астилистика аилыххара, амариара, апиесақәа ридеиатә ҵакқәа, ридеиатә хықәкқәа
рҟасара, ргуманизм аҵаулара.

***

Иагьа иркьаҿны иҳәатәызаргьы, ари ҳусумҭа хәыҷы
аҟны изыхцәажәоу азхом Ҷиҷико Џьонуа ирҿиамҭа
амҽхакы нхарҭәааны аӡыргаразын. Иазгәаҭатәуп,
уи акыр шықәса аԥсуа газеҭқәеи ажурналқәеи, Аԥс­
нытәи ашәҟәҭыжьырҭеи дышрымадаз, ишиҩуаз,
иагь­ши­кьыԥхьуаз еиуеиԥшым астатиақәа, анҵамҭа­
қәа, агәалашәарақәа уҳәа убас еиуеиԥшым агазеҭтә
жанрқәа ирыҵаркуа аматериалқәа. Инагӡаны еизгам
СССР иқәынхоз амилаҭқәа жәпаҩык рлитературақәа
рыҟнытә еиҭаган иикьыԥхьхьоу асахьаркыратә ҩым­
ҭақәа. Инагӡаны еизгам исалам шәҟәқәа. Урҭ зегьы
рыԥшаара, рыҭҵаара, акьыԥхь разырхиара ҳаԥхьаҟа­
тәи ҳлитератураҭҵааҩцәа рабиԥарақәа ируалԥ­шьоуп.
Ҷиҷико Михаил-иԥа Џьонуа иархив аҟны иҟоуп макьана акьыԥхь зымбац, ԥшь-цәаҳәак рыла ишьақәгы­

лоу жәеинраалак. Сгәанала уи ашәҟәыҩҩ иԥсҭазаара
аҵыхәтәантәи амшқәа руак аҽны иҩит.
Исҭахуп, абри ҳаԥсуа литература ахаҭарнак лаша,
арҿиаҩы ԥшӡа, сҩыза ду Ҷиҷико Михаил-иԥа Џьонуа
ҵкар рацәала еилоу ирҿиамҭеи, дызнысыз амҩа уадаҩ
ахцәажәареи ирзыскыз сажәа хәыҷы хсыркәшарц иара
ицәаҳәа ԥшӡақәа рыла:
Сышәхамҵгылт, саҭашәымҵан,
Шәааины шәгылоуп, кыр шәыԥшит.
Аха сшәыҳәоит, ихашәымҵан,
Аӡәы ишәеиҳәар: уи дыԥсит!
2007
Кәтол ақыҭа, Чаарқыҭ аҳабла

Борис Гәыргәлиа

Ҷиҷико Џьонуа

Ҷиҷико Џьонуа. Маздок. 30.03.45

Ҷиҷико Џонуа, иԥшәма Цабу, рыԥҳа Фатима

Ҷиҷико Џьонуа иаб Махаз иҭаацәеи иареи

Ҷиҷико иашьа Џьавдеҭ

Ҷиҷико иашьа Авдениа

Ҷиҷико иашьа Володиа

Ҷиҷико иашьа Гьаргь

Ҷ. Џьону иашьа иԥа Анатоли

Махаз имаҭа, данҭаха ашьҭахь Леон иорден
занаршьаз Руслан Сергеи-иԥа Кәыҵниа

Заур Киут иҭаацәеи иареи

Ҷиҷико имаҭацәа Марҭеи Ешсоуи
Какалиаа

Анатоли, Борис, Фатима, Роберт Џьонуаа

Ҷиҷико имаҭа (арыӷьарахь ала актәи) Ешсоу
Какалиа
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
  • Büleklär
  • Ҷиҷико Џьонуа. Арҿиаҩы имҩа уадаҩ - 1
    Süzlärneñ gomumi sanı 3364
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2129
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ҷиҷико Џьонуа. Арҿиаҩы имҩа уадаҩ - 2
    Süzlärneñ gomumi sanı 3391
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2211
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ҷиҷико Џьонуа. Арҿиаҩы имҩа уадаҩ - 3
    Süzlärneñ gomumi sanı 3342
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2149
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ҷиҷико Џьонуа. Арҿиаҩы имҩа уадаҩ - 4
    Süzlärneñ gomumi sanı 3295
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2029
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ҷиҷико Џьонуа. Арҿиаҩы имҩа уадаҩ - 5
    Süzlärneñ gomumi sanı 3325
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2091
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ҷиҷико Џьонуа. Арҿиаҩы имҩа уадаҩ - 6
    Süzlärneñ gomumi sanı 3440
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2184
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ҷиҷико Џьонуа. Арҿиаҩы имҩа уадаҩ - 7
    Süzlärneñ gomumi sanı 3405
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2100
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ҷиҷико Џьонуа. Арҿиаҩы имҩа уадаҩ - 8
    Süzlärneñ gomumi sanı 2707
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1718
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.