Latin

Ҷиҷико Џьонуа. Арҿиаҩы имҩа уадаҩ - 7

Süzlärneñ gomumi sanı 3405
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2100
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
уажәы ишыҟоу, аромантикатә-цәа зыҟәныз, иҳаракыз,
аԥсуа шьхауаҩ идоуҳатә ԥсабара иазааигәаз ажәабжь
афырхаҵа хада Асҭана ихаҿсахьа ланарҟәуеит, уи
иаӷацәа – иабхәындцәа Маџьгеи Сузари дрыцҳашьаны
иламкьысыртә аҟара дқабаданы дҟанаҵоит.
Ҳәарада, «Ахра шкәакәа» асиужет, уи асахьаркыратә
ансамбль иаҳа еиқәнаҳәалар, еилаҭәах иҟанаҵаргьы
ҟаларын Асҭана Марҭа лытрагедиатә лахьынҵа аӡбахә
Маџьгеи Сузари рычныр Алхас иаҳәаны данаалга,
игәамчхара еиқәырханы, имаз игәҭыха ҳәаны даналга, дыхәжәаны иԥсы ааихыҵызҭгьы. Усҟан Марҭагьы
шәаџьҳәара лзиуан, иара иакәзар, уаҳа уи еиҳаз шьҭа
акгьы изыҟаҵомызт, иагьиҭахымызт, игәы ҟычны,
инарцәымҩагьы жәҩангәашәԥхьарас ишьаны дықәлон,
иԥсы ахаара злаз Марҭа иԥсы лхьигӡон. Уи аҩыза
аԥсра иареи лареи рыбзиабара ду иаҳа иаҳақыз, иаҭәаз
ԥсрахон ҳәарада.
Ҵабыргуп, автор иажәабжь анҵәамҭаҿы џьара Алхас
иҿала иҳәоит Асҭана иахь зхы рхоу абарҭ ажәақәа:
«– Еҳ, уара узыҳәа аԥсцәаҳагьы дышԥабжьаӡи. Ларгьы уаргьы шәеицыԥсыр уҭынчымхоз…»

Аха автор иажәабжь ус еиԥш ихимыркәшеит уеизгьы. Усҵәҟьа ихиркәшар, ажәабжь ҟамлозар акәхарын.
Ажәабжь аԥхьаҩцәа ирызцәырнагаз еиуеиԥшым
агәаанагарақәа автор ирҿиамҭа ақәҿиарақәа аиуит
ҳәа ауп иаанаго. Уи дара аҵанӡа иархәыцит, агәыҵха,
ахьаа рнаҭеит, афырхацәа хадақәа Асҭанеи Марҭеи
рлахьынҵақәа даара иааигәаны ирыдыркылартә
иҟаиҵеит автор ҳәа ауп иҳәаақәнаҵо. Убри ауп А. Гогә­
уа «Ахра шкәакәаҿы» игәы еихьызшьша акы-ҩба малыр
адибалазаргьы ахәшьара бзиа заиҭаз. Абар уи, зыӡбахә
ҳамоу ажәабжь азы иажәа шыхиркәшо: «Ажәабжь «Ахра
шкәакәа»… аԥхьаҩцәа ргәаҿы гәынҷыхьак аанна­
жьыртә иҟам. Избанзар, убасҟак амч амоуп иара злабзиоу, поезиа ҳаракыла иаҳәаз аҿахәы...»
Диашоуп сгәанала А.Гогәуа иара ажәабжь ажанртә
ԥсабара алкааразы абас аниҳәогьы: «Аиашазы, иара
ажәабжь ахьӡ ссир иамоу иаҵаҩызар ҟалоит «абзиа-бараз апоема»1 ҳәа.
Ҷыдала иалкааны иазгәаҭатәуп Ҷ.Џьонуа иажәабжь
«Ахра шкәакәа» аԥхьаҩцәа рыҩнуҵҟа аимак-аиҿак
ӷәӷәаны ишыҟанаҵаз.
1962 шықәса октиабр 30 аҽны «Ахра шкәакәа» иазкны Ш.Д. Инал-иԥа Аԥснытәи ашәҟәыҩҩцәа Реидгылаҿы
инеиҵыхыз ажәахә ҟаиҵеит. Ашьҭахь ари астатиа алхны, «Ажәабжьк азы» ҳәа, хыс иаҭаны, икьыԥхьын Ш.
Инал-иԥа 1975шықәса рзы Аҟәа ашәҟәҭыжьырҭа «Алашара» аҟны иҭижьыз ашәҟәы «Мҩахәасҭала ахрақәа
рахь» аҟны (ад. 248–264).
Ш.Инал-иԥа истатиа «Ажәабжьк азы» аҟны
инеиҵыхны еилыргоуп, иагу-иабзоу ҳәоуп, ахәшьара
ҳаракгьы аҭоуп «Ахра шкәакәа». Абар ари ажәабжь
иазку истатиа ахыркәшамҭазы Ш.Д.Инал-иԥа ииҳәо:
«Ажәабжь имырхьаацәашәа иҳанаҳәоит ҩыџьа, цәгьара
1 Уахәаԥш: Ҷ.Џьонуа. Иалкаау, Аҟәа, 1966, ад. 11.

зламыз аҿарацәа ссирцәа, ажәытә аамҭа аҩеидасха
рнамҭакәа, рыбзиабара цқьа илақәыӡ ишцаз атәы.
Урҭ анасыԥдақәа ргәаҟҵәаҟра апафос ду аныԥшуа
иҟаҵоуп. Арҿиамҭа абзиабара иашазы аҭакԥхықәра
ҳаранакуеит. «Ахра шкәакәа» уанаԥхьалак, иаразнак
иухашҭуа аҩымҭақәа иреиуам. Уи уаԥхьаны ианаурклакь ашьҭахьгьы, акырынтә аҽугәаланаршәоит, шьарда
аамҭа угәы иҭынҵәом, уархәыцуеит, ухшыҩ азцоит».1
«Ахра шкәакәа» ахәшьара ҳаракы аиҭеит апоет
Кәымф Ломиагьы. Уи инапҩымҭа аҟнытә ацитата аа­гоуп
хыхь зыӡбахә ҳҳәаз Ш. Инал-иԥа истатиа «Ажәабжьк
азы» аҟны. Иаагап «Ахра шкәакәеи», уи автор Ҷ. Џьонуа
ибаҩхатәреи рзы К. Ломиа игәаанагара: «Ахра шкәакәа»
акырӡа зыӷьӷьара дуу ҩымҭоуп. Ари ажәабжь Ҷ. Џьонуа
иҟазара иагәҭылсаҵәҟьоуп. Уаԥхьо уҿааухар, иубоит
автор иажәабжь дахӡыӡааны, деиҷаҳаны, игәыбылра
адҵаны ишиҩыз. Ари ажәабжь абзиабара ҳаранакуеит.
Уи ахы инаркны аҵыхәанӡа апоезиа ацәа шамшамуа
иахоуп. Абри аҩымҭала автор дхалеит асахьаркыра
ахәқәа рахь».
Ҷ. Џьонуа иажәабжь «Ахра шкәакәа» ахәшьаразы
аинтерес аҵоуп ашәҟәыҩҩ апрофессор Гьаргь Гәыблиа
игәаанагарагьы. Ҷ. Џьонуа диижьҭеи 90 шықәса аҵра
иазкны агазеҭ «Аԥсны» адаҟьақәа рыҟны Гь. Гәыб­
лиа иикьыԥхьыз астатиа «Иналукааша аԥсуа поет,
ашәҟәыҩҩ» аҟны уи иҩуеит: «Ахра шкәакәа» ԥсра
зқәым аб-зиабара иасимволны иаабоит».
XX ашәышықәса, 60-тәи ашықәсқәа рылагамҭаз Ҷ.
Џьон­уа иажәабжь «Ахра шкәакәа» аԥсуа литератураҿы
иҟа­леит ицәырҵраҵәҟьаны. Убри ауп аԥсуа ԥхьаҩцәа
рацәаны иахьыҟаз аорганизациа дуқәа рыҟны уи
аилыргарақәа нарҭбааны изеиҵырхоз. Ари ахшыҩ­
ҵакҳәаақәнаҵоит А. М. Горки ихьӡ зху Аҟәатәи
1 Инал-иԥа Ш. Мҩахәасҭала ахрақәа рахь. Ашәҟәҭыжьырҭа «Алашара», Аҟәа, 1975, ад. 264.

Аҳәынҭқарратә педагогтә институт астудентцәеи ар­
ҵаҩ­цәеи Ҷ. Џьонуа иажәабжь «Ахра шкәакәа» аилыргара ахьеиҿыркаазгьы.
Араҟагьы иҟан принципла ацәажәара.
Ҷ. Џьонуа иажәабжь «Ахра шкәакәа» иазкны ажәахә
ҟаиҵеит апоет Владимир Анқәаб. Уи инарҭбааны дах­
цәажәеит ажәабжь иагыз иабзаз. Аилыргара активла
рхы аладырхәит аҿар. Ари аилыргараҿгьы иазгәаҭан
«Ахра шкәакәа» ҳаԥсуа литератураҿы иреиӷьу
ажәабжьқәа ишыруакыз. (Уи агхақәа рацәаны иадызбалоз шыҟазгьы.) Ауаҩы еснагь ауаҩытәыҩса ибзиабара, ирыцҳашьара илазароуп, аха ауадаҩра данҭагылоу,
аекстремалтә ҭагылазаашьа анимоу аамҭазы еиҳагьы
дыгәцаракҩызароуп. Избанзар, усҟан ауп ауаҩра,
агәцаракра аарԥшра аныуадаҩу. Изхысҳәаауа, Ҷиҷико
Џьонуа имоуп жәабжьк «Аԥхьарцарҳәаҩы» (1959) ҳәа.
Ари ажәабжь аҟны ицәыргоуп гитлертә фашизм СССР
иқәынхоз ажәларқәа аеқстремалтә ҭагылазаашьа бааԥ­сы
анырзыҟанаҵа, аибашьра ашьаарҵәыра ианаланаргыла аамҭазы, абџьар кны зыԥсадгьыл зыхьчоз ашәҟәыҩҩ
ихҭысыз, дызлахәыз епизодқәак раан иҩызцәеи иареи рҭагылазаашьақәаки, рхымҩаԥгашьақәеи сахьаркны ицәыригоит автор алирикатә фырхаҵа Адамыр иажәабжь «Аԥхьарцарҳәаҩы» аҟны. Ари ажәабжь
аԥсҭазааратә ҵабырг иазааигәатәны иаанарԥшуеит
гит­лертә фашизм иаҿагыланы иқәԥоз асовет жәлар­
қәа рхаҭарнакцәа зегьы ирылагыланы аԥсуа жәлар
рхаҭарнакцәагьы фырхаҵарыла ишықәԥоз. Ҳажәлар
рфырхаҵара ӡыригоит автор аибашьра аан иара
дшаԥсыуаз гәҩарас иҟаҵаны зхы изырдырыз аԥсуа
нхаҩ хӡырымга аԥхьарцарҳәаҩы ихаҿрала. Ари ауаҩ
ихаҿсахьа гәыҿкааганы, уаруалыуашартә, уаргә­
жәажәартә, уархәыцыртә ауаҩытәыҩсатә ԥхара аҵа­
ҵаны иааирԥшуеит ашәҟәыҩҩ. Ҟазарыла еиҿкаауп
ажәабжь акомпозициагьы.

Ажәабжь алирикатә фырхаҵа Адамыр, аибашьра ашьҭахь зны, Бзыԥ ашкол аҟны дахьнеиз дин­иоит,
аибашьра ҟалаанӡа анкьа зны Аҟәа аҵара аниҵоз
иқәшәалоз, даараӡа дизааигәаӡаны дшыҟамызгь,
аԥсшәа бзиа гәык-ԥсыкала иазҳәалоз, изеиҳәалоз
иҩыза арҵаҩы Хфар. Арҭ ас ашкол аҟны ишымгәыӷӡоз
ианеиқәшәа аҩыџьагьы даара иаргәырӷьеит. Хфар
араҟа даԥшәымамзи, иҩыза ауха сасра ҳәа иҩныҟа,
Лӡааҟа дымҩахигеит. Адамыр имҩахыҵразы истимул
бзианы иҟалеит Хфар «саб аҩреи аԥхьареи издырӡом,
аха дыԥхьарцарҳәаҩ бзиоуп, узхара иԥхьарцагьы
уазыӡырҩып» ахьиҳәаз.
Аҩымҭа алирикатә фырхаҵа Адамыр иҩыза Хфар
иаҳәшьа Цацикәа ақыҭсовет аҟны аус луеит, иан
дыԥҳәыс быргуп, аҩны дыҟоуп, дыҩныԥҳәысуп. Ауха
Адамыр дыԥхьоит Лӡаа, Хфар иҩны. Адырҩаҽны Хфар
иаб аԥхьарцарҳәаҩы Едрыс иԥхьарца ирцәажәоит.
Ари ажәабжь асиужет иагәылагалоуп Едрыс игәыла­
цәақәакгьы, Хфар дызҭаху ҷкәынцәақәакгьы, аха урҭ
ажәабжь аперсонажцәа хадақәа, рдунеи аарԥш­разын
сахьаркыратә цхыраагӡақәак ирҩызоуп, хьыӡҳәала
ицәыригом автор. Аҭаацәара зегьи агәылацәеи шгылоу Адамыр ицәыригоит аибашьраҿы аҩреи-аԥхьареи
ззымдыруаз Лӡаатәи нхаҩы хынҷыгәыгә хәыҷык,
ԥхьарцарҳәаҩык дышиниахьаз, иԥҳәыси, иԥеи, иԥҳаи
рышҟа асалам шәҟәы шизиҩхьаз, ҳаибганы Аԥс­
ныҟа ҳнеир ԥас уҟасҵоит ҳәа иазҳәахьаз еибашьҩ
дук, аха ихьӡи ижәлеи шихашҭыз, 17 шықәса раахыс дышишьҭоу, аха дшизымԥшааз аӡбахә. Адамыр аҭаҳмада-аԥхьарцарҳәаҩы дихыҽхәо иҳәеит уи
«Аџьынџьтәылатә Еибашьра аорден актәи аҩаӡареи»,
«Аиаҵәа ҟаԥшьи» рорденқәа шимаз.
Арҭ зегьы зыхҭысыз Адамыр, ииҳәаз зегьы ирылаҟаз
иакәзаарын иаха аахыс дсасны дызҭаз аԥшәма еиҳабы
Едрыс.

«– Дад, сыҷкәын! – ҳәа Едрыс инапы рџаџаны Ада­мыр
дгәыдикылоит. Урҭ еилаҵәаны рнапқәа еикәдыршоит.
Абас игәырԥшааганы, игәышьҭыхганы инҵәоит
ажәабжь. «Аԥхьарцарҳәаҩы» ҩуп ауаҩытәыҩсатә ԥхара
аҵаҵаны, ахҭысқәа аԥсҭазаара аҵабырг иазааигәатә­
ны, исахьарку аԥсышәа цқьала.
Ани ахшареи реихӡыӡаара угәы арԥшаартә иаанар­
ԥшуеит «Ан» (1963) зыхьӡу Ҷ. Џьонуа иреиӷьӡоу иажәаб­
жьқәа руак. Ақәыџьмақәа иԥхадырсыз ашьабсҭа аԥа
хәыҷы ишахӡыӡаауаз, ишахьчоз, нас иара аԥсы шҭаз
агыгшәыг аҽрымҭакәа, иууаӡа ганха адгьыл ҭакнаҳа­
р­ахь иԥаны аҽшашьыз асахьа ацәыргашьа хымԥада
аҟаза инапала иҟаҵоуп.
Аԥхьаҩ аҵанӡа дамырхәыцырц залшом ашәҟәыҩҩ
ашәарыцаҩ Алмас иирҳәо ажәақәа:
«Иараби, ииааиуеи еиҵеиуеи нибамырҵәалар шԥа­ҟам­
лои! Ашьабсҭа ҭамхар шамуаз абеит. Уаҳа ԥсыхәа анамоу,
али ԥси рыбжьара наҟ, каҵәарашәа иахьыҟаз ихыҵрыз­
шәа аӡыс иарбаны, иаварԥало инаскьаган иааикә­ҟьашан,
ақәыџьмақәа иара иахьырԥшны алада ахәада илықәлеит,
икаԥа-чаԥо, ԥаса аасҭа илас­кәантра­ӡа»…
Араҟа ганкахьала автор Алмас иҿала ииааиуа-иҵеи­
уа рнибарҵәара, ԥсы зхоу зегьы ирымымҵәаӡо ирымоу
аџьунглиатә закәан бааԥс дақәыӡбоит. Даҽа ганкахьала
ауаҩытәыҩсаҵәҟьагьы дааҵашьыцыртә ицәыригоит
Ан-ашьабсҭа ахаҭа агыгшәыгқәа ирҿаҵахәхартә еиԥш
аҽыҟаҵаны, аԥа – ашьабсҭаӡыс шахьчаз асахьа:
«…Ашьабсҭа маҷк инаскьахьаны, адыхҳәа иџыџӡа
иааҭгылт. Ашьҭахьҟа иаақәгьежьын, ахы ҳаракны,
аџьмеиԥш, аԥазы абжьы ҭганы иааӷзыӷызит. Аха зыбыз ҭҳәаны илеиуаз ақәыџьмақәа анларыдибаҳәала,
дырҩегь инаҭрысын, аҽрымҭакәа икакәкәа ишлеиуаз,
ацаҟьа азқәа ианлықәыхх, иеиҵас иууаӡа иԥеит… Ааи,
иԥеит, уаҳа царҭа анамоу, ишыбзаз ахы рнамҭеит…»
Заа ишаҳҳәаз еиԥш, иахькаҳаз лыԥхала изымгы­
лаӡеит, ашьа аҿыҵхәырны аҿыланахеит, аԥсгьы аахы­

ҵит. Ари ашәарах зықәшәаз арыцҳарагьы ҟаиҵоит
ашәҟәыҩҩ аԥхьаҩ ауаҩытәыҩсатә рыцҳашьара ӷәӷәа
изцәырнагартә еиԥш, аҵанӡа дархәыцыртә еиԥш.
Сгәа­нала, ари автор изын иқәҿиароуп, исахьаркыратә
баҩхатәра ӡырызго фактуп.
Аха иҟоуп араҟа маҷӡак иадамзаргьы угәы еихьызшьша хҭыскгьы. Ашьабсҭа аҭахашьа, аҭҳарцәҳәа
иааугәаланаршәоит Д. И. Гәлиа икалам иҵыҵыз еицырдыруа ажәеинраала «Аҽацә» аҟны уи аԥстәы аҭахашьа.
Аха ари афакт уи аҟара иацклаԥшымзаргьы ауеит. Араҟа
еиуеиԥшым ажанрақәа рыҟны ауп аус ахьҳамоу. Д. Гәлиа
иҩымҭа жәеинраалоуп, араҟа зыӡбахә ҳамоу жәабжьуп.
Ӷәӷәала еицәыхароуп аҽацәи ашьабсҭеи рҭахашьа
злаарԥшу аҟазара аматериал ахархәа­шьагьы. Насгьы
ари ажәабжь «Ан» аидеиа хада, ан аԥа шеиқәнархо ауп,
ари аоригиналра аныԥшуеит ҳәарада. Ҵоуп, араҟагьы
иҟоуп ахақәиҭраз аԥсҭыхра, аидеиа, ахықәкы ҳаракы,
аха уи ихадоу мотивым ари ажәабжь азы.
Шәагаала имаҷу абри ажәабжь аҟны Ҷ. Џьонуа зԥа
иахӡыӡо ашьабсҭа ан, арыцҳара мацара аарԥшраҿы
даанҿасуам, уи ашәарыцаҩ Алмас иҿала дрықәыӡбеит
аӡәы иԥырхагамыз, иҟәбаҟәшәо ашьха иқәыз ашәа­
рах машьца аԥеи иареи аибааӡара иахьызмыгӡаз
ақәыџьмақәа, даныӡбоит Алмас ихгьы, ақәыџьмақәа
ахьи­зымшьыз азы, ақәыџьмақәа рзын иаԥшьигаз ихысрала ашәарах машьца ашьара иахьықәиҟьаз, ашәара
даҽа шәарак ахьациҵаз азы.
Дцәажәон Алмас игәыԥжәареи ихьааи изеи­қәым­куа:
«… – Ишԥагәаҟуаз шьабсҭа мыжда! Уара уҷкәыноуп,
Самԥал, ахшара изын ан лгәыбылра шаҟароу абау­
дыруеи. Аӡәы иԥырхагамыз, иҟәбаҟәшәо ашьха иқәыз
ашәарах, аԥеи иареи аибааӡара иахьырмыгӡеит…
…Сгәы ишԥалоу: ицеит ақәыџьмақәа, сыԥсы сҿаҵа­
ны. Агыгшәыгқәа ашьабсҭақәа дырбзазом! Ашәарах
рзы сшыҟоу удыруеит, Самԥал, урҭ ррыцҳашьара ҵасым
ҳәа исыԥхьаӡон, аха сара иахьаҟара схы санымыӡбац…

…Ашьабсҭа аҭахара саргьы сацхрааит: Схысцыԥхьаӡа иара сеихсуаз џьшьаны, иҟанаҵара азымдыруа иԥаԥашькуан. Иҟалаша аныҟала, сшәақь сгәышԥ­
лымҳа иаҵаргәаны, схәыцуа сышгылаз мацара, абри
ақәаршаҩы бааԥс зегьы аасхызгеит…»
…Аӡыс шԥарыцҳахеи! Ан иахьҵәыуо ахала џьара
игылоуп уажәы!.. – абас илахьеиқәҵагоу ажәақәа рыла
ихиркәшоит Алмас ашьабсҭа аԥеи иареи илахьеиқәҵа­
гоу рлахьынҵа аӡбахә. Уи иҩыза Самԥал ашьабсҭа
ԥсны иахьышьҭаз инахәаԥшыргьы иҭаххеит, аха Алмас
имукәа ирзыԥшыз рҩызцәа рҭыԥахь рҿылархеит.
Абас инҵәоит, агыгшәыгреи амашьцареи, анреи
аԥареи ирыҵоу агәыбылреи, арыцҳашьареи ацәымӷреи,
аԥсабара иану ԥсы зхоу зегьы реизыҟазаашьаҿы иҟоу
ацәгьеи абзиеи инарҵауланы урыззырхәыцуа, зышәа­
гаа маҷу, аха акрызҵазкуа азҵаарақәа ықәзыр­
гыло Ҷ. Џьонуа иажәабжь ҟаимаҭ «Ан». Уи ибзианы ианыԥшуеит автор ипозициа, ари апозициа
еснагь игуманисттәу позициоуп, иҳақу, ииашоу,
иҵау­роу, иуаҩышәоу, аиашара, ауаҩра, ауаҩышәра
ашьақәырӷәӷәара иазықәԥо, иацхраауа позициоуп.
Аԥсадгьыл абзиабара, аԥсадгьылаз ахымшаҭара
Ҷ. Џьонуа ипоезиаҿы еиԥш, ипрозаҿгьы хадара злоу
атемақәа иреиуоуп. Абри атема иазкуп уи иажәабжь
ҟаимаҭ «Асолдаҭ изы абаллада» (1961). Ажәабжь аҟны
иаарԥшу ахҭысқәа шаҟа иԥсабаратәны, иԥсҭазааратә­
ны иаарԥшу ала аԥхьаҩ агәра имгарц залшом, уи
Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду иалахәыз автор ихаҭа
ибла иабахьаз, ихҭигахьаз аԥсҭазаара аҵабырг аҟнытә
иаагоу аепизодқәа ишрылху.
Ахҭыс мҩаԥысуеит Нхыҵ Кавказ, Ҟәбина аӡиас
ахықәан. Зхыԥхьаӡара жәаҩык иреиҳамыз асовет сол­
даҭцәа, ацхырааразы ар рызнеиаанӡа раԥхьа ишьҭаз
адәышкәаӷьаз ду аӷа ирымҭар акәын. Арҭ асолдаҭцәа
жәеизантә аӷа дыԥхьарцоит. Аӡәызаҵәык ида зегьы

ҭахеит фырхаҵарыла. Инхаз аӡә заҵәыкгьы иџьаԥҳа­
ны нҵәаанӡа хацәынмырха афашистцәа дырҿагылан.
Нас ишәақь импыҵарӷәӷәа икны напышьашәала аӷа­
цәа драбашьуан дара жәпаҩык ршәақьԥсақәа илаҵаны
дышьҭырхаанӡа. Абџьар ихы изамырхәо даныҟала:
«Шәгыл шәиԥхьыӡ дамыӷ зынқәоу, Адунеи амлашь­
цәа, атәқәа!» ҳәа еицырдыруа акоммунисттә «Интер­
национал» ажәақәа ашәаны ишиҳәоз аԥсра даԥылеит.
Абасала асовет уаа рфырхаҵара, рпатриотизм
ааирԥшит автор «Асолдаҭ изы абаллада» зыхьӡу ино­
веллаҿы.
Аколлективтә џьа, аиҩызара иашаҵәҟьа, абзиабара атемақәа аус рыдулоуп Ҷ. Џьонуа иажәабжьоу
«Аеҵәақәа еилаарцыруеит» (1961) аҟны.
Ари аҩымҭаҿы иаарԥшуп аҿар ашьаҵаӡахырҭатә
комбинат аусураҿы ихадароу мчны ишыҟоу, дара зе­
гьы аӡәк иеиԥш ишеидгылоу, ишҵаурақәоу, акы згу
аӡәы дыҟазаргьы игәҭамсыкәа, напы идкыланы, ам­
ҩа иашахь дышкылырго, аҿар еснагь рҵарадырра
ишаздырҳауа узырбо аепизодқәа.
Ажәабжьоу «Аеҵәақәа еилаарцыруеит» иафырхацәа
хадақәаны ицәыргоуп Ҟанчоу, Ҭемраз, Кәраница уҳәа
даҽа ԥыҭҩык. Урҭ русураҿы ахьӡ-аԥша змоу ҿаруп,
аха рцәажәашьақәа, рхымҩаԥгашьақәа рыҟны агхаԥхақәа змоугьы ыҟоуп. Убас ихымҩаԥгашьақәа рҿы
агха-ԥхақәа маҷымкәа измаз ҷкәынан Ҟанчоу, аха уи
иҩызцәа иашақәа Ҭемрази Кәраницеи игха-ԥхақәа
мӡакәа иаҳәаны, иҟазшьа бзиақәа шырбогьы ирдырны,
амҩа иашахь дкылыргоит, иаргьы аҩымҭа аҵыхәтәаны
иҩызцәа иашақәа зусҭцәоу шеиликаауа убартә иҟаи­ҵоит
автор. Аҩымҭаҿы абзиабара амотив цәыргоуп Ҟанчоуи
Кәраницеи реизыҟазаашьала. Ҵабыргуп урҭ рыбзиабарагьы иаԥықәсыло аԥынгылақәа ыҟоуп, аха аҵыхәтәан
дара рынасыԥ аилаҵара шыҟало агәра угартә инҵәоит
аҩымҭа.

Ажәабжьоу аҟны ицәыргоуп амешьчан хдырра
змоугьы, урҭ дреиуоуп Земфира зыхьӡу аԥҳәызба.
Уи абзиабараҿгьы, егьырҭ еиуеиԥшым аԥсҭазааратә
цәырҵрақәа рҿгьы, лидеалқәа шылаҟәу, штрихқәак
рыла рцәыргара илшеит автор.
Ажәабжьоу «Аеҵәақәа еилаарцыруеит» аҟны автор
ауаажәларраҿы аҿар жәлар рԥеиԥш лаша зчаԥо мчы
ӷәӷәаны ицәыригоит. Урҭ ирылшоит рыԥсҭазаараҿы,
русураҿы ирыгу, ирыбзоу гәаҭаны, амҩа иаша алхра,
уи амаҵ аура, ԥхьаҟагьы иара аперспектива аиуртә
амҩақәҵара.
Ауаҩытәыҩса илахьынҵа уадаҩ, уи зыруадаҩыз
еиуеи­ԥшым аԥсҭазааратә, асоциал-политикатә цәырҵ­
рақәа раарԥшра, асахьаркыратә литература ажанрқәа
зегьы рзын, еиҳараӡак апроза азын еснагь здаҟам
цхыраагӡан, ицхыраагӡа бзиоуп, хьы-лабак иаҩызоуп
иахьагьы.
Асовет тәылаҿы ахаҭара акульт аҳра анауаз, хара
змаӡамкәа ахара зыдлаз, Санарда ҳәа аԥсыуа арԥыск
илахьынҵа уадаҩи, уи иадҳәалоу проблемақәаки раарԥшра иазкуп Ҷ.Џьонуа иажәабжьоу «Аҵәҵәа зхоу
ашәҟәы» (1962).
Ҷ. Џьонуа ари ажәабжьоу аҟны баҩхатәрала иааир­
ԥшуеит ауаҩы егьа дфырхаҵазаргьы, иԥсадгьыли,
иҩызцәеи, ижәлари, иуа-иҭахи, иахьеи-уахеи дызлагылоу рзын дхәарҭаны гәык-ԥсыкала дыҟазаргьы,
уаа гәымхақәак, ма дахьынхо атәылаҿы аҳра зуа
қәнагала еиҿкаам мчрақәак, закәанқәак ирыхҟьаны,
аиаша аилкаара, ашьақәырӷәӷәара агәхьаа мкыкәа, уи
ауаҩы ха­зына ишакәым изныҟәо иалагар, алакышьышь
еиԥш дыркыр, датәарымбар, лажәхырԥа изырур, гәыкԥсыкала бзиа иибо, иара изын зыԥсы ҭызхырц зылшо
ауаҩы, ихатәы насыԥхараны иҟоу аԥҳәызбаҵәҟьагьы,
изқәа леиарханы, аҽшьра игәаԥхартә еиԥш ихы
ицәымыӷхар шалшо.

Аха ажәабжьоу «Аҵәҵәа зхоу ашәҟәы» автор иҩымҭа
хиркәшоит убри чҳашьа змамыз ауаҩытәыҩсатә рыц­
ҳара ду иақәшәаз, аҟазаареи аҟамзаареи рхықә аҟны
инеины игылоу, ауаатәыҩса рдунеи иацәыбналар
зҭаху ауаҩгьы, згәы цқьоу, ауаҩытәыҩса игәыбылра
змоу, деилызкаауа аӡә диқәшәар, уи арыцҳара иақә­
шәаз, аарҩара иқәнакыз ауаҩы, қәаршаҩык изаур,
аԥсҭазаара дазыхынҳәыр шалшо агәрагара аԥхьаҩгьы,
арыцҳара иақәшәаз, аҩымҭа афырхаҵа хада Санардагьы ирыцәмырӡкәа. Абри аидеиа ажәабжьоу аҟны
иаарԥшуп Санардеи Аминаҭи рлахьынҵала, урҭ уаҵә­
тәи рԥеиԥш-лашахь рхьарԥшрала.
Аҩымҭаҿы ибзианы иӡыргоуп, иара убас, аԥсуа
жәлар рхаҭарнакцәа, егьырҭ асовет жәларқәа рхаҭар­
накцәа реиԥш, гитлертә фашизм ишаҿагылаз, иара
Санарда иеиԥш, уи иашьеиҳаб, Асовет Еидгыла Афыр­
хаҵа Чамаз реиԥш иҟаз хыԥхьаӡара ра­цәа­ла аҵеицәа
хьӡырҳәага­қәа шырхылҵуаз, урҭ рахьтә аӡәырҩы
фыр­хаҵарыла рыԥсы ахҭынҵаны рыԥ­садгьыл ду –
СССР шеиқәдырхаз.
Ари аҩымҭа асахьаркыратә ҷыдара бзиақәа рахь
иԥхьаӡатәуп уи акомпозициа аиҿкаашьа, ахҭысқәа неивга-ааивго реиларсшьа. Арҭқәа, ҳәарас иаҭахузеи,
шаҳаҭра руеит аҩымҭа автор исахьарку ажәа азҟазак
иаҳасбала дышхатәроу азы.
Заа изныкымкәа ишазгәаҳҭахьоу еиԥш, Ҷ. Џьонуа
Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду аҭәагашоура иалахәыз
аԥсуа шәҟәыҩҩцәа дызларуаӡәкыз ала, аибашьра атематика исахьаркыратә рҿиамҭаҿы аҭыԥ хатәра ааннамкылар ауамызт, иагьааннакылеит ипоезиаҿгьы, ип­
розаҿгьы. Аибашьра атема иазкуп Ҷ.Џьонуа иажәабжь
кьаҿқәа: «Ашәарацацәа ҿарацәа» (1958), «Агәалашәара»
(1948). Актәи ажәабжь («Ашәарацацәа ҿарацәа») аҟны
иаарԥшуп Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду аан, 1943
шықәсазы, Нхыҵ Кавказ, аӡиас Ҟәбина ахықәан алеи-

тенант еиҵбы Шамба инапхгарала аԥшыхәцәа ргәыԥ
иалаз асовет еибашьцәа иаадырԥшуаз афырхаҵарақәа.
«Агәалашәара» зыхьӡу ажәабжь иаанарԥшуеит уи
афырхацәа хадақәа, аибашьраан еицеибашьуаз акапитан Козлови, Маҳҭы Ақапбеи аибашьра ашьҭахьтәи
реиҩызареи реиҭанеиааиреи рыӡбахә. Зыԥсшьара
Аԥсны, зҩыза Маҳҭы Ақапба иҩны изхызго Козлов
игәалаиршәоит «Аԥсра афабрика», «Европазегьтәи
анышәынҭра» ҳәа изышьҭаз атҟәацәа рлагер иҩызцәеи
иареи ахы ианақәиҭыртәуазтәи ахҭысқәа, алагер аҿтәи
апалач Рауфман исолдаҭцәеи иареи нырҵәаны атҟәа­
цәа-абаандаҩцәа рхы ишақәиҭыртәуаз, уи ибла ихгылоит абаандаҩцәа ирхыргаз атрагедиа, жәанызқьҩыла
амца иалажьны ирбылуаз абаандаҩцәа ррыцҳарақәа,
еиқәхазгьы зҭагылаз аџьаҳаным ԥсҭазаара асахьақәа,
афашистцәа иаадырԥшуаз агыгшәыграқәа.
Ажәабжь «Агәалашәараҿы» Ҷ. Џьонуа ицәыригоит
афашистцәа ирҿагыланы иқәԥоз асовет ар ргәымшәа­
ра, иаадырԥшуаз агуманизм, даҽа ганкахьала, уи исахьарку ажәа алшарақәа рыла иааирԥшуеит ауаатәыҩса
рҿаԥ­хьа гитлертә фашистцәа иҟарҵаз агыгшәыгра. Асовет уаа ӡыригоит зыԥсадгьыли ауаатәыҩсеи афа­шизм
иацәызыхьчо ԥсҿыхыҩцәаны. Аҩымҭа ианыԥшуеит
ауаатәыҩса афашизм иацәызыхьчаз, иахьагьы аиаша ахьчара аҭаххар, уи ахьчара шрылшо, еснагь уи
рыҽшаздырхио.
Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду ашықәсқәа раан
еибашь­ҩык, абџьар кны хацәынмырха аӷа иҿагыланы
иқәԥоз шәҟәыҩҩык, уаҩытәыҩсак иаҳасабала Ҷ.Џьонуа
ихигоз ахҭысқәа даара иԥсҭазааратәны, иԥсабаратәны
ицәырызго, ашәҟәыҩҩ заа иаԥиҵаз инеиҵыху, ихатәроу
ҩымҭоуп ажәабжьоу «Амаӡақәа рымаӡа» (1961).
Ари ажәабжьоу ахы аҵаҟаҵәҟьа епиграфс иаҵаҩуп
аҩымҭа иаанарԥшуа аамҭа хьанҭа иарҿиаз арыцҳара­
қәеи, автор ихаҭа уи аамҭа инаҭаз ахәрақәеи рахь ухьа-

зырԥшуа ажәақәа: «Аџьынџьтәылатә еибашьра иалаӡыз
сашьцәа Володиеи Џьавдеҭи, зҿышәымҭуазеи, џьым,
шәабаҟоу, сара шәшыгәхьаазгаз сҳәаӡомызт, аха сааз­
қәылаз сычҳара хыҵуа ишалагаз жәдырыр иауазеи?»
«Амаӡақәа рымаӡа» аҟны иаарԥшуп Нхыҵ Кавказ,
Моздок ақалақь акәша-мыкәша, аӡиас Терек, Малка
рӡыԥшаҳәақәа, Цимлианск, Прохладни уҳәа аҭыԥқәа
рыҟны асовет ар рфицар қәыԥш – аҩымҭа автор Ҷиҷико
Џьонуа иҩызцәеи иареи злахәыз аибашьратә хҭысқәа,
урҭ ахҭысқәа дара хацәынмырха рхы шрыладырхәуа, аӷа
хәымга иҟәаҟәа шԥырҵәо, аха даргьы аӡәырҩы шырхәуа,
ишыршьуа атәы зҳәо аепизодқәа. Абри ажәабжьоу аҟны
автор акырынтә рыӡбахә иҳәоит ицеибашьуаз, иԥсы
ҿызхуаз, зыԥсы ҿихуаз иҩызцәа: Саша Лиждвои (аибашьра ҟалаанӡа Киевтәи акиностудиаҿы операторс
аус зухьаз), аштаб аначальник амаиор Филипов, акурсант Усатов, Молчанов, Кузнецов, Џьоев, Борис Славкин,
алеитенант еиҳабы Фоменко, Андреи Миасоедов, арота аполитрук Владимир Руденко, аҟарач ҭыԥҳа аҩымҭа
алирикатә фырхаҵа – ашәҟәыҩҩ иԥсы злаҵәан бзиа
иибо, бзиа дызбо Салима реиԥш иҟоу ауаа хазынақәа.
Ари ажәабжьоу аҟны зыӡбахә ҳәоугьы, зыӡбахә
ҳәамгьы аперсонажцәа, иара автор днарылаҵаны аибашьра аҭәагашоура ӷәӷәа ианалашәалак, ма фырха­
ҵарыла аибашьратә еидыслараҿ ииааины ианалҵлак
Ҷиҷико Џьонуа аҩымҭаҿы акырынтә игәала­иршәоит
Ҷлоу ақыҭан, Аимара аҳаблан, дахьиз-дахьааӡаз
амӡырха агәашә данҭыҵуаз иаб Махаз Џьапуа ишьҭаи­
ҳәаз ажәақәа: «– Уаб иџьынџь умазкыз уаргьы дықәум­
цакәа умун!» Арҭ ажәақәа леитмотив хаданы иры­моуп
аҩымҭаҿы имҩаԥысуа ахҭыс хадақәа зегьы. «Абри
сгәы архаҵон. Исыԥхьон ԥхьаҟа!» – иҳәоит авторгьы
иажәабжьоу ахыркәшамҭаҿы.
Аха ари ажәабжьоу даҽа мотив хадакгьы рахәыц
ҟаԥшьны ахы инаркны аҵыхәанӡа иагәылсуеит, уи

аҩымҭа алирикатә фырхаҵа – автори Салимеи руаҩы­
тәыҩсатә цәанырра ду, рымаӡақәа рымаӡа, рыбзиабара ауп. Аха рыцҳарас иҟалаз, Салима аибашьраҿы
фырхаҵарыла дҭахоит, автор уи инапала деиқәикуеит,
иҩызцәеи иареи еицхырааны лызқәаҭыԥ дырх­иоит,
лхы зқәылҵаз лыԥсадгьыл дамардоит, аха лыԥсы
аҭыҵымҭаз автори лареи рыбзиабара ду аӡбахә
зҳәоз амшынҵа, «Амаӡақәа рымаӡа» инапаҿы иоуртә
лҽаалырт­уеит алирикатә фырхаҵа иҿаԥхьа. Автор
изынхоит «Амаӡақәа рымаӡа».
Ари аҩымҭа поемак иаҩызоуп зыԥсадгьыл зхы
ақәызҵаз автор иашьцәа Володиеи Џьавдеҭи рзы,
ивыршьааз иеибашьратә ҩызцәа рзы, аҟарач ҭыԥҳа Салимеи иареи рыбзиабара ду – «Амаӡақәа рымаӡа» азы.
Ла иабо хы иаԥсоуп рҳәоит аԥсуаа. Ирацәоуп ари
ажәаԥҟа иаҳәо, аха ауаҩытәыҩса аибашьра аҭәагашоу­
ра агәҭаҵәҟьа далагыланы абџьарла данеибашьуа, дзеибашьуа ихаҭа димшьыр, уи иара данишьуа аамҭазы
иибо, абара мацара еиԥшым, уи хамышҭыхәуп.
Ҷиҷико Џьонуа абџьар аанкыланы хацәынмырха афашизм иаҿагыланы иеибашьуаз аԥсуа шәҟәыҩҩцәа
дызларуаӡәкыз ала игәалашәарақәа рышәҟәы «Амца
дырцәоит мцала» (Аҟәа, 1974) хамышҭыхәк иаҩызоуп.
Ашәҟәы дафырхаҵа хадоуп алирикатә фырхаҵа –
автор. Уи еиҭеиҳәоит, иааирԥшуеит хаҭала дызлахәыз,
иибаз, иаҳаз, ивагыланы еибашьуаз, ивыршьааз, ивыр­
хәааз, иахьеи-уахеи дызцыз иеибашьратә ҩызцәа асовет уаа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп аурысцәа: Кузнецов, Луниов, Усатов, Слипчук, Стрельников, аполитрук
Белов, Панченко, Владимир Биков, Фомин, аԥсацәа:
Леуа Голанӡиа (адивизиа акомиссар), Виктор Бжьаниа,
Андреи Басариа, Мышьа Гадлиба, Аруҭан Барганџьиа,
абалкар ԥҳәызба – аҳақьым Салима Кадир-иԥҳа Аминова, ауаԥсқәа Шьалуа Маргиев, Џьоев, ақырҭуа Тофик
Аманаӡе убас аӡәырҩы.

«Аԥхьажәа ацынхәрас» зыхьӡу арҭ агәалашәарақәа
рышәҟәы аԥхьатәи адаҟьаҿы Ҷ. Џьонуа иҩуеит: «Афронт аҿы сара амшынҵақәа зҩыртә сзыҟамлеит: абџьар
кны аԥхьа инеиуаз архәҭақәа срылан. Убри аҟнытә
зыӡбахә сымоу… цәала-жьыла аибашьра иадҳәалоу
арҭ ажәабжьқәа, ақьаад ахь ииазгарц азы уажәы снапыршьышьуеит, избанзар дареи сареи иҳабжьалаз
аамҭа аԥарда иснамырбо рацәахеит… Аха ус егьа
иҟазаргьы… сгәалашәарақәеи сареи ҳнапқәа еибаркны,
иахьанӡагьы цқьа имӷьац жәытә ҭабиақәак ҳарҭаланы
ҳҿынаҳхоит…»
Абарҭ ажәақәа рыла автор игәалашәарақәа рышьҭа
дышхыло ҳаиҳәоит, аха убарҭ ажәақәа рышьҭахь
асноскаҿы иҳәоит игәалашәарақәа рыртытра хықәкыс,
идеиас иамоу аҽыҵгагьы. Иахәҭаны иҳаԥхьаӡоит уи
аҽыҵга агәаларшәарагьы: «Афронт аҿы сыблала избаз ахҭысқәа иахьанӡа иҵәахын, схала заҵәык издыруан, сара исхатәын, аха урҭ ирыхҳәаау сгәалашәаратә
жәабжьқәа акьыԥхь ахь рхы ансырха, аибашьра
ацәымӷреи уи ақәыӡбареи рзы, маҷк иадамхаргьы,
агәқәа рыр-цыхцыхра рылшарымашь ҳәа сгәы иҵхо
ицәырызгоит ари аҩымҭа».
Уиқәшаҳаҭымхарц залшом автор. Уи игәалашәара­
қәа рышәҟәы «Амца дырцәоит мцала» ахы инаркны
аҵыхәанӡа иагәылубаауа аибашьра аҭәагашоура, ала­
ӷырӡ, ашьа, агыгшәыгра, ауаа реихӡыӡаара, асовет уаа
милаҭ еилых ҟамҵакәа рнапқәа еикәыршаны афашизм иаҿагыланы хацәынмырха рықәԥара зеиӷьаҟам
қәыӡбароуп афашизм азы.
Ҷ. Џьонуа игәалашәарақәа рышәҟәы «Амца дырцәоит
мцала» акомпозициа, ахҭысқәа реилаҵашьа даара
уаҩ дыхнахыртә еиԥш ҟазарыла иҟаҵоуп. Аибашьра
ахьымҩаԥысуа аҭыԥқәа: (урҭ араҟа еиқәаҳаԥхьаӡом
уиаҟара, заа ибиографиаҿы иаҳарбахьеит) Нхыҵ Кавказ, Дон аӡиас ахықәқәа, ақалақьқәа, ақыҭақәа ҿаҿаӡа

убла иаахгылартә иҟаҵоуп аҩымҭаҿы. Автор хараӡа
иаҩсхьоу аамҭеи дызҭагылоу аамҭеи раан иҟало ах­ҭысқәа
џьабаада, ҟазарыла еихышәшәо еилеисоит, аки-аки
хеибар­ҭәаауа, реилкаара уадаҩымкәа, ахҭысқәа неивгаааивго иҟаиҵоит, аамҭа апанорама ккаӡа аԥхьаҩ ибла
аҿаԥхьа ииаигоит, илаԥш иҵаиршәоит, ибла ақәик­уеит.
«Амца дырцәоит мцала» баша агәалашәарақәа
рышәҟәык аҳасабала исыдсымкылеит сара. Уи зых­
ҭыс­қәа еилаҭәах еиласоу, иаанарԥшуа аԥсҭазаара аҵа­
бырг ахронологиа мацара иадҳәаламкәа, ауаҩы дызлагыланы деибашьуа, аԥсра абла дҭаԥшуа аԥсҭазааразы
дықәԥо, аԥсҭазаара ҳаракуа, уи агәыбылра ӷәӷәа
дыркуа, зыԥсҭазаара иааикәыршаны игылоу ауаа
идзырхәо, азеиԥш уаҩытәыҩсатә идеиа бзиақәа
мырӡ­кәа изыхьчо, ауаҩ иҟазшьа ҳаракқәа ӡырызго
игхақәагьы мӡакәа ирықәыӡбо алирикатә фырхаҵа –
автор иеибашьратә хҭысқәа, насгьы урҭ анымҩаԥысуа
аамҭа хьанҭа аазырԥшуа фырхаҵаны дӡырызго, дызлагылоу иаамҭагьы иаргьы ӡырызгаз сахьаркыратә
ҩымҭоуп. Агәалашәара аформала автор аибашьра
аамҭа гәыс-гәаҵәас иамаз цәыригоит, ацәгьеи-абзиеи
еилыршәшәо, аԥсҭазаара аԥсы ахьҭаҵәҟьаз, нас аԥсы
зызҭаҵәҟьаз агәаӷьҵәҟьа зыхьчоз ауаа, аҭынчреи,
аԥсадгьыли, ауаҩреи рзы асовет уаа гитлертә фашизм
иаҿагыланы имҩаԥыргоз Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду
аантәи аԥсҭазаара аҵабырг цәыригоит. «Амца дырцәоит
мцала» убри Асовет жәлар рџьынџьтәы­латә еибашьра аантәи ахамышҭыхәқәа аазырԥшуа жәабжь дууп,
сахьаркыратә белетристикоуп, сахьаркыратә хроникоуп, автор баҩхатәрала еиҿаиртәыз гәалашәа­роуп.
Сгәанала «Амца дырцәоит мцала» Ҷиҷико Џьонуа
исахьаркыра-рҿиаратә қәҿиарақәа ируакуп. Уи асо­вет
жәлар афашизм иаҿагыланы имҩаԥыргаз Аџьынџь­
тәылатә еибашьра Ду азы ҳаԥсуа прозаҿы иаԥҵоу
иреиӷьу аҩымҭақәа ируакуп.

Ҷ. Џьонуа иаԥиҵаз аҩымҭа «Ампахьшь хәбаба»
амилаҭцәа зхоу, аԥсуа доуҳатә ԥсабара иқәгылоу, аԥсуа
бызшәа цәыцәыла иҩу, иреиӷьӡоу аԥсуа жәабжьқәа
ируакуп. Ганкахьала уи еиҵаҭәы иҟоу, аԥсыуа шьха
қыҭа ԥшӡак уналанарԥшуеит. Нас арыжәтә мыцхә
ыжәны иҟоу Арзамеҭ Бганбеи, иҽы ццышәи зыниаз
арыцҳареи, амашәыри унагәыланарԥшуеит. Нас иҟоуп
автор ҟазарыла еиҿикаауа акомпозициатә хьаҵра.
Ҟаимаҭла еиҿкаау аԥсуа чара, уи иаҵоу акәамаҵама­
қәа, аҵас, ақьабз, ачеиџьыка, аԥсыуала аҳаҭыр еиқәҵа­
ра, абыргцәеи аҿари реимадара, ашәаҳәара, акәашара.
Даҽа ганкахьала забацәа рыбзиара иаҵаҽырбо, иҽ­­
хәо, ирқьынцыцны иааӡоу Чаба амарӷьаԥал ихаҿ­рала,
ажәабжь аҟны уаҩы ибоит, аӡәы идамзаргьы ибааԥс­ны
иааӡоу ауаҩы арыцҳара ду ҟаиҵар шилшо ауаажәлар­
раҿы.
Ҳәарас иаҭахузеи, амааӡа агәымхара аҟаҵара изымариоуп, еиҳараӡак арыжәтә иҽанаиргалак нахыс.
Аҩымҭа афырхаҵа хада Арзамеҭ Бганба, Аџьынџь­
тәылатә еибашьра Ду аан фырхаҵарыла афашистцәа
зырӡыӡоз аԥырҩы, аҭынчра аамҭаҿы, иара аҭамадара
ахьныҟәигаз ианшьа иԥа ичараҿы акәыз, иҩыжәшьа,
ихымҩаԥгашьа бзиоуп, ааӡара, ачҳара имоуп, ауаа
рыгәшәа-мшәа икуеит, дмилаҭ хьӡырҳәагоуп, аха
арыжәтә мыцхә анижә, Чаба игәымхара анизацла, убриҵәҟьагьы иара иаҵкыс иеиҳабыз ақыҭсовет
ахантәа­ҩы, ауаҩ нага, иҩыза бзиа Батаҵәҟьагьы ди­
зымӡырҩит. Мчыла арыжәтә зыржәны иҟаз аҽырҳа
гәамҵ дицәақәтәеит. Убри ауп ари аҩымҭа аҟны идеиа хаданы изыҟоу, хықәкы хаданы изамоу арыжәтә
мыцхәы ажәреи, зымгәа азага ззымдыруа Чаба иҩызцәа
амааӡақәеи рықәыӡбара.
Убри ауп ажәабжь «Ампахьшь хәбаба» ахыркәшам­
ҭаз ашәҟәыҩҩ аԥсреи абзареи ирыбжьагылоу, ахәышә­
тәырҭаҿ ишьҭоу Арзамеҭ иан аҭакәажә абас зылирҳәо:

«Ааи, нан, нан! Сара узысмеигӡазеи Арзамеҭ? Арыжәтә
мыцхәы шәымжәлан ҳәа уара уакәымзи аҷкәынцәа
ирабжьалоз! Узыниазеи рыцҳарас? Сзыхур­ҟьазеи нан!
Уан сакәымзи, нан»…
Ажәабжь аидеиа цқьа иаликаарц азын ауп автор
иажәабжь ахыркәшамҭаҿы абас зиҳәогьы:
«Арзамеҭ иан дибозар, дыҳәҳәар ҟаларын:
– Ауаҩы, уқәра кьаҿуп… Уҟанаҵ уҟаз хаҵаҵас,
аха иулшоит утәылазы иҵегь ҟауҵарц: абашазы ухы
ҭаумырхан! Ргәы иаумырган анацәа!..»
Шаҟа ибзианы, шаҟа ииашаны иҳәоузеи арҭ ажәа­қәа!
Уаҩы игәы инархьгәышьоит, аха арҭ ажәақәа анҳәази
уажәи рыбжьара 47 шықәса шыҵхьоугьы, урҭ иахьа­гьы
даҽа аамҭанык еиԥшымкәа актуалра шрымоу иаан­­
хоит. Арыжәтә мыцхә ажәра, хыԥхьаӡара рацәала ауаа
рыԥсҭазаарақәа зыркьаҿуа, ма иҿахызҵәо иахьатәи
ҳаԥсуа уаажәларра апроблема хадақәа ируакуп, зҵыхәа
ԥҵәатәу анегативтә цәырҵрақәа иреиуоуп.
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Ҷиҷико Џьонуа. Арҿиаҩы имҩа уадаҩ - 8
  • Büleklär
  • Ҷиҷико Џьонуа. Арҿиаҩы имҩа уадаҩ - 1
    Süzlärneñ gomumi sanı 3364
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2129
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ҷиҷико Џьонуа. Арҿиаҩы имҩа уадаҩ - 2
    Süzlärneñ gomumi sanı 3391
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2211
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ҷиҷико Џьонуа. Арҿиаҩы имҩа уадаҩ - 3
    Süzlärneñ gomumi sanı 3342
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2149
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ҷиҷико Џьонуа. Арҿиаҩы имҩа уадаҩ - 4
    Süzlärneñ gomumi sanı 3295
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2029
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ҷиҷико Џьонуа. Арҿиаҩы имҩа уадаҩ - 5
    Süzlärneñ gomumi sanı 3325
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2091
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ҷиҷико Џьонуа. Арҿиаҩы имҩа уадаҩ - 6
    Süzlärneñ gomumi sanı 3440
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2184
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ҷиҷико Џьонуа. Арҿиаҩы имҩа уадаҩ - 7
    Süzlärneñ gomumi sanı 3405
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2100
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Ҷиҷико Џьонуа. Арҿиаҩы имҩа уадаҩ - 8
    Süzlärneñ gomumi sanı 2707
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1718
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.