Latin

Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 20

Süzlärneñ gomumi sanı 3344
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1619
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ауеит. Аха даҽаӡә изы уи ҧхашьарамзар алшоит. Асатира – уи
даҽакуп, интернационалтәуп уҳәар ауеит. Асатира ҟазҵогьы
аиумор ихы иаирхәоит, аха абжьааҧны аасҭа иҵегьгьы
еиҳау ахықәкы иазикуеит. Абасала ихалоит: алаф аҟнытә –
аиумор, аиумор аҟнытә – асатира. Асаси асасдкылареи рзы
Чаҵә Чагә ихҭысқәа рҟны алаф аниҳәо, илаф еиҳау ахықәкы
амоуп, иуморзар – асатирарахь иҧшуеит.
Имаҷым иуарҳәо, ирҿуҵаашагьы ыҟоуп «Чаҵә Чагә
иабжьагарақәа» ҳәа еидкылоу ажәабыжьқәа. Урҭ рҟны
асатирик иаҿаҧиҽуеит амҵақьақьаҩцәа, ацәгьаҳәаҩцәа,
амцҳәаҩцәа, абжьахәаахәҭыҩцәа, абадақьасҩцәа, акаҷбеицәа,
ахамакәачацәеи ауаҩра злами уҳәа убас егьырҭгьи.
Ажәабжьқәа закәқәоу дара рыхьӡқәа ирҳәоит: «Агәыла
Каҷбеи ахшыҩ ширҵатәу», «Уцәгьа зҳәо шизыӡырҩтәу»,
«Аҽхәаҩ дшырҽхәатәу», «Агәыла ҳарам дшахьырхәтәу»
уҳәа. Абарҭ ажәабжьқәа рҟны Чаҵә Чагә атипқәа рҿаҧҽра
мацара аҟны даангылом, ажәлар ирабжьеигоит, мамзаргьы
ихәмаршьала идирбоит абас еиҧш иҟоу ауаа шахьырхәлатәу
абас оуп ҳәа.
Уҭи сыҭи еишьҭоуп рҳәон ажәытәуаа. Аҿатәуаагьы
еиҵаны ирымҳәозар ҟалап, аха… Убас «Агәыла Каҷбеи
ахшыҩ ширҵатәу» аҿы, Чагә игәыла наскьак Абдал ҳәа
аӡәы иҟны днеины диҳәеит аҽуаараҳәа, аха дахьнеиз агәыла,
абҕа цәҟьоуп ҳәа, мап икит. Чагә дхынҳәны аҩныҟа данцоз
ахкаараҿ аҽы ахьуҳәаз гәеиҭан, абҕа шцәҟьамыз ибеит.
*

Н.Г. Чернышевски. Ихаҭәаау иҩымҭақәа. реизга, ХV томкны, ат. II, ад.
188.

Уаҳагьы алаҿымҭкәа даҽаӡә иҽала дахьцашаз дцан дааит.
Абри ашьҭахь рацәак мырҵыкәа иара агәыла асасцәа дахьқәа
иҭааит. Уи Чагә иҟны деиханы дааит усыцаала, усызрыдтәал,
аҩы сыздыржә, сысасеишәа ырҧшӡа ҳәа.
«– Суццон, аха ҽы-леишәацәгьак ҧшааны Лыхныҟа
салацан, сахьаҟьоз, стәарҭа зегь цәнаҟьеит, тәашьажәлак
сыман ҳәа сыҟам…», – иҳәеит Чагә.
Абри ашьҭахь Абдал ихшыҩ ҭамшәакәа иҟам, аха
изхәарҭааз, Чагә «аҭаҷкәым» даиргахьан.
Асатира аҧсҭазаара иамаргәагәан иузыҟаҵом, иаднакылом, сатирара алҵуам. Насгьы гхас иҟоу зегь асатираз
ишам. «Абри сара стәоуп ҳәа аханатә аҧсҭазаара изызнаҳәаз
асатира, убриоуп сатираҵәҟьа». Абас иҟоуп са стәала
уажәраанӡа сызлацәажәоз Чагә исатирагьы.
Аҧсуа жәлар рҿаҧыцтә ҳәамҭақәа беиоуп иара Аҧсны
аҧсабара шбеиоу еиҧшҵәҟьа. Нарҭаа, аҵанцәа, Абрыскьыл…
Аҧсуа жәлар рҿаҧыцтә ҳәамҭа беиоуп ччарала, иуморла,
сатирала… Ажәлар бзиа ирбон, иагьырбоит аччара. Аччареи
ахандеиреи.
Аҧсны зажәа цҳафыруаз, иреиҕьны алаф зҳәо ҳәа
аицлабрақәа мҩаҧыргон. Еицлабуаз «ркомандақәа» алхны,
аӡбаҩцәа ртәаны ириааиуаз аҳамҭақәа рырҭон.
Аччара уаҩы дахәышәтәыргьы алшоит. Аччара бзиа,
аччара зҩыда уқәра иацнаҵоит рҳәон ажәытәуаа. Иҟалап
аҧсуа қәра дуи аччара бзиеи џьара еимадарак рымазаргьы,
ақәра ду анҵраҿ аччара иалшоу рацәазаргьы. Уи ажәытәуаа
ирдыруазар ҳәа уазхәыцратә иҟоуп. Аччара, иахурҟьацәар,
уаҩ дашьӡаргьы ауеит. Убас, Вавилони Бырзентәыла
ақалақьқәеи еилаҧызххааз Џьамтәыла ашаҳ аҳәынҭқар
Қсерқс аччара дахҧсааит. Аицәажәахә «Севильтәи
аҧаҵасаҩы» автор Пиер Бомарше ииҩыз иаб данизаҧхьа,
иаб дшыччоз асценаҿ дыҧсит. Игылан агәақьҳәа рнапы
шизеинырҟьоз дыҧсит ажәытә бырзен драматург ду Софокл.
Ас еиҧш иҟоу ахҭысқәа Аҧсынгьы иҟалақәахьеит рҳәоит…
Ишысҳәахьоу еиҧш, ажәа цҳафыр зҿаз ҳлафҳәаҩцәа
зегьы ираҧигон Чаҵә Чагә. Уи ус шакәу «Чаҵә Чагәи
алафҳәаҩцәеи» ҳәа еидкылоу ажәабыжьқәа иаҳдырбоит.
Чагә араҟа длафҳәаҩуп, дыхәмарҩуп, ииҳәо асатирарахьгьы
иҧшуеит, аха арҭ ажәабыжьқәа рҟны асоциалтә цәгьаршра
ныҟәзго ауаа ыҟам, убри аҟынтә Чагәгьы иччара уажәраанӡа
аасҭа итатоуп, иаирхәшәтәуеит. Абас шакәугьы, ииҳәо ажәа
цқьа уазхәыцыр, баша ишҳәам, ауаажәларратә ҵакы шамоу
убоит. Убас, «Аччарагьы уала-ҭахыла» захьӡу ажәабыжь
аҟны Џьгьарда ҩгәыҧк алафҳәаҩцәа еисоит. Руак Чагә хадас
дамоуп, егьи – Ашәы Ҭамшьыгә. Аисара аҵыхәтәаны, ишаҧыз
еиҧш,
«акомандақәа ркапитанцәа» Чагәи Ҭамшьыгәи
еисаны арччагақәа рҳәан, реиндаҭлара хдыркәшеит.
«– Сара стәала, Ҭамшьыгәи Чагәи реисараҿы Ҭамшьыгә
даиааит, – иҳәеит аӡбаҩ еиҳабыс итәаз Ашәы Ҳабыџь. –
Ҭамшьыгә ииҳәаз иаҳа иарччеит.
– Сара стәала, уххь згеит, Ҳабыџь, сара саиааит!.. – иҳәеит
Чаҵә Чагә.
– Избан?! – иџьеишьеит Ҳабыџь.
– Избанзар, Ҭамшьыгә Џьгьардатәуп, ара итәоу зегь, иара
уаргьы уналаҵан, шә-Џьгьардатәқәоуп, Ҭамшьыгә даиааир
шәҭахын, ииҳәаз иаҳа шәазыччеит!.. Ус акәымзар, Гәыҧ
днаган дсеирсеи, нас заҟаҩ ирччо убап!..», – иҳәеит Чагә.
Абри ашьҭахь еиҭахеит ҳәа азырҧхьаӡеит.
Раҧхьа абри уахьахәаҧшуа, Чагә баша лафк иҳәеит,
дыхәмарт, зегь ааччан, аиааира ааиҩшаны иҩагылт ҳәа
угәы иаанагоит. Аха цқьа уаназхәыцлакь, Чагә баша
дшымыхәмарыз убоит, хәмар абжа иашоуп ҳәа, Ҭамшьыгә
иара итәқәа ахьтәаз идгылон, иаҳа изыччон. Ус еиҧш
иҟоу «аччаҩцәа» иахьагьы имаҷҩым. Абри аиумортә
жәабыжь иаҵаӡаху асатиратә ҵҟьа асоциалтә цәгьаршра ахы
ахьыҵнахуа хнатуеит, ус аҟазшьа башақәа ракәым изхыччо, ажәабыжь аҟны хықәкыла иаҳамбо, аха иҟоу асоциалтә
типқәа роуп.
Хәарҭа злоу, ихшыҩрҵагоу аччабжь зҩыдақәа
уаҳауеит ажәабыжьқәа «Чаҵә Чагәи Кәасҭа Хәыҷи»,
«Чагә Ҭамшьыгә диҵәуоит», «Чаҵә Чагәи Аҩӡы Кадыри».
«Шәеинҟьашьа сыкәашашьоуп!», «Чаҵә Чагәи Харчлаа
Еқәыҧи», «Еиҭахеит», «Чаҵә Чагә Лыхнашҭан», «Чаҵә
Чагә Мықә Ашҭан» уҳәа рҟны. Араҟа зыҧсы ҭаны иҟаҵәҟьаз
алафҳәаҩцәа Ашәы Ҭамшьыгә, Кәаҕәаныи Кәасҭа Хәыҷи,
Аҩӡы Кадыр, Шьақариҧа Рашьыҭ, Ҳаџьымаа ахҩеиҳәшьцәа,
Киут Ҳәымпыл, Џьнеи Џьгәаҭ, Ҧлыи Бырдҕә, Жьи Абзагә,
Кәарцхьеи Дажь, Ладареи Ҟансоу, Ама Кьагәа, Аргәын
Дыгә, Қәҭар Кыҷа, Гыц Қәаҵәара, Оҭры Ҭамшьыгә уҳәа Чагәи
дареи еиқәшәоит. Аха Чагә уаҩгьы дизаҵархом, илафгьы
ус баша лафым, иаҳа ҧнаҟоит, ауаажәларратә ҵакы амоуп,
ҵарада хшыҩ ҳәа. Ажәытә ҧсышәа адырразгьы ираҧигоит,
дагьжәытәҭоурыхҳәаҩуп.
Аизга аҵыхәтәантәи ахәҭа «Чаҵә Чагә ирзеиҭеиҳәоит»
аҟны еидкылоуп иара Чагә ажәытәуаа ирҳәоны иаҳахьази
дзықәшәахьоу ихҭысқәеи рзы иара иеиҭаҳәамҭақәа ҳәа
жәлар ирҳәоз ажәабжьқәеи аиҭаҳәахәтәқәеи – алегендақәеи.
Урҭ рҟны Чагә илафи исатиреи рыдагьы дагьжәабыжьҳәаҩ
дууп.
Ф.М. Достоевски иҩуан… «…Асатираҿ атрагизм
ыҟазар акәӡами? – Иҟазароуп. Асатира аҩнуҵҟатәи ҵҟьасы
еснагь иамоу атрагедиа акәзароуп. Атрагедиеи асатиреи
аҩеиҳәшьцәа роуп, иагьеицуп, аҩыџьагьы ирыхьӡу акоуп –
аиаша»*. Абри аҩыза аиаша иаҳа иманшәалан иаабоит Чагә
иеиҭаҳәамҭа «Аҧсыцәгьара» аҟны.
Анцәа адунеи аниша, зегь рықәрақәа рыҭо дшааиуаз
ауаҩи, алеи, аҽадеи, амаамыни, акәуеи рҟны дааит. Ауаҩы
ҧшьынҩажәижәаба, ала ҩажәа, аҽада ҩажәихәба, амаамын
ҩынҩажәа, акәуа хышә шықәса ақәра риҭеит. Аха аҧстәқәа
рыҧсҭазаашьа шыцәгьахоз анырба, уиаҟара ақәра мап
ацәыркит.
Ала жәашықәса шьҭанаҵеит. Ауаҩы анцәа диҳәан урҭ
ажәаба игеит.
Аҽадагьы жәаба шьҭанаҵеит. Ауаҩы анцәа деиҭеиҳәан
урҭ ажәабагь игеит.
С. Боршьевски. Шьчедрини Достоевскии. Урҭ рдоуҳатә еиҿагылара
аҭоурых. Гослитиздат. 1956, ад. 296.
*

Амаамынгьы жәашықәса шьҭанаҵеит. Ауаҩы анцәа
деиҭеиҳәахын убригьы игеит.
Акәуа, аӡмах иазгәаан, ҩынҩажәижәаба шықәса
шьҭанаҵеит. Ауаҩы анцәа деиҭаиҳәахит убарҭгьы ииҭараз.
– Ибзиоуп, уаазыҳәаз зегь умаз, иусҭоит, аха иудыруаз…
рызегь хәарҭа змам грак-грак рыцуп, – иҳәеит анцәа, ауаҩ
иҧсыцәгьараз дахьирхәырц. Уи нас убас иагьыҟалеит.
Анаҩсан Чагә иҳәоит урҭ иарбан грақәоу, иарбан гхақәоу,
ҧсыхәас ҳәа кыр рымоу...
Абри аиҭаҳәахәтә аҟны ауаҩы иҧсыцәгьара, иҧсымҭәра
иара изы ихырччагахеит – ари сатироуп. Убри инаваргыланы,
уи хәшәы змам аграқәа инаҭеит – иагьтрагедиоуп. Аҩбагьы
еицуп. Достоевскигьы асатиреи атрагедиеи ҩыџьа аеҳәшьцәа
роуп ҳәа дызҿыз абри акәын.
Асатиреи атрагедиеи абас еиҧш реимадара, реицзаара
убоит «Аҧеҳамбар аиаша ҟаиҵеит» зыхьӡу аиҭаҳәахәтә
аҟны. Аха уаҟа асатирара акомедиарахь иаҳа иҧшуеит,
акомедиареи атрагедиареи еилахәны рышьхәа еивҵоуп.
Ус акәу, анс акәу, атрагикатә асатираҿ ароль ду амоуп.
Имыцхәымхар ҟалап абарҭ аҩеиҭаҳәахәтәык рҟны атрагедиа
ауп асатира зхылҿиаауа ҳҳәар.
Абжьахәаахәҭҩы Ҭоуфыкьи, аҵәҵәеи, ахҭарҧеи уҳәа
ирызку ажәабыжь-лафқәа рҟны Чаҵә Чагә ихҭысқәа убас
еиҧш еиҭеиҳәоит – уагьарччоит, уагьархәыцуеит. Чагә
абас иҟоу зеиҭеиҳәо, изыӡырҩуа ахшыҩ бзиа днарҵап, ус
ҟарымҵап ҳәоуп. Раҧхьа ихы дахыччашәа убоит, аха уи ацә
иақәҵан ажә ауп иаанаго, самырҟәылуп, уиала убас зыхьуа
дырхыччоит, егьырҭ ус шәмыхьроуп ҳәа реиҳәоит. Ари Чагә
исатираҟаҵашьақәа ируакуп.
Аҵыхәтәантәи
аҟәша,
еиҭасҳәоит,
еиднакыло
ажәабыжьқәа тематикалеи жанрлеи еиуеиҧшым роуп. Уа
иҟоуп, зыӡбахә сҳәахьоу рыдагьы, ани аби рҿаҧхьа ахшара
руалҧшьа атәы рхамышҭратәы иразҳәо («Ҩҟамчык»), аҟәыш
иажәа азымӡырҩра, уи авалара уахькылнаго узырбо («Ҩахаҩымш амшәҭыҩраҿы», «Шьхатәылатәи ахҭыс џьашьахәтә»),
зхы афеида иашьҭоу ауаа ҧсымцқьа-ҽыргәыцхәцәа ҿаҧызҽуа
(«Сшыҧсылманхаз аҭоурых»), иахьа шамахамзар, ирзымдыруа аҧсуа жәытә қьабзқәеи аҵасқәеи цәырзго («Ажакьа
иазку ажәабжь», «Анышәынҭрақәа рылҧха»), аҧсадгьыл
абзиабара угәаҵанӡа инаганы иаазырҧшуа («Қефқентәи
аҧсра») уҳәа убас егьырҭгьы.
Ажәытәан, ҵара шрымамызгьы, «абжьуаа реизара»,
«абзыҧуаа реизара» ҳәа изышьҭаз реиҧш иҟаз аизара дуқәа
рҿы иқәгыланы ҩба-хҧа сааҭ инареиҳангьы инеиҧынкылан
ицәажәоз ауаа ыҟан. Урҭ убриаҟара жәа ҧшӡала, ихааны,
иаҭахызгьы ҳәауа ицәажәон, ирзыӡырҩуаз ааҧсомызт,
макьана иалымгондаз рҳәон. Ас еиҧш аҟазацәа, ицәажәо
ишнеиуаз, иналаршә-ҩаларшәны иааҭгылан «ишысҳәо
усоума?..», «ииашан исҳәома?..» ҳәа иӡрыҩуаз иразҵаауан.
Иӡрыҩуазгьы «усоуп, дад, усоуп!..» – рҳәон, дара ртәқәагьы
ажәак-ҩажәак наларҵон. Абри ашьҭахь ацәажәаҩгьы
иажәа иациҵон. Иӡрыҩуаз ус рымҳәар, уи иаанагоз «аиаша
уавст, узымцәажәт…» акәын. Ас иҟалар, ацәажәаҩ иажәа
ахыркәшара иқәшәон. Ари иқәгылан аҧсуа жәаҳәараҿы
аҳәарҭеи аҳарҭеи реимадара амаақәа ируакны иҟан...
Абри
угәаланаршәоит ажәабыжьду «Апырпылџьыка
аҭоурых». Ари ажәабыжьду иишаҵәҟьаны иҟалахьоу
акоуп, убри аҟынтә, ҭоурых баҟак аҳасабала, иаҳәоугьы
акыр иаҧсоуп, краҵанакуеит, шьоукгьы ирзамамкыртә
изтәугьы шьақәнарҕәҕәоит, убри анаҩсан, иара Чагә
иажәабжьҳәашьақәа
руакгьы
цәырнагоит,
ибызшәа
абеиаракгьы ҳнарбоит.
Кавказтәи абызшәақәа рызҟаза ду, академик Н.Марр
иҩуан
«аҧсшәаҿы
анкьаӡа
аахыс
ишьақәгылахьо
алитературатә бызшәа убоит* ҳәа. Чаҵә Чагә асатира иаиргарц
ииҭаху, шамахамзар, ажәак-ҩажәак реиҳа иеиҳәаӡом. Иара
убарҭ рылагьы ахҭа иҭаиршәуеит, ииҳәарц ииҭаху зегь
иҳәоит, ажәытә бырзен Езоп ду иеиҧш. Чагә ибызшәа –
жәлар рбызшәоуп. Жәлар рбызшәа – иреиҕьу литературатә

Н.И. Марр. Иалкаау иусумҭақәа, V томкны, I ат., ад. 63.

*

бызшәоуп. Насыҧ иман, насыҧгьы ицын, убриала изцәажәаз
– дажәабжьҳәаҩыз, дышәҟәыҩҩыз.
Чаҵә Чагә ажәлар бзиа дзырбо, абызшәа хаагьы иҿоуп
азоуп. Абри атәы зҳәо иреиуоуп «Абыз хаа амч» зыхьӡу
ажәабжь. Аиҭаҳәара ҟамларц азы уи атәы уаҳа салалом.
Чаҵә Чагә Хәаџьагьгьа Шьардыни, Бирбали* Бахлули**,
Алдар-Ҟасеи*** уҳәа
дрылаҩашьом,
дызлареиҧшым
рацәоуп... Анаҩсан, Чаҵә Чагә ииашаҵәҟьаны дыҟан, даниз,
данҧсыз дахьжу зегь еилкаауп. Уи джуп Аҟәа 70 километр
раҟара инацәыхараны Уачамчыра араион Гәыҧ ақыҭан
Чаҵәқыҭ аҳаблаҿы. Ибаатә ҳаҭгәын иануп: «Абра джуп Чагә
Абрагь-иҧа Чаҵәба. Иҧсҭазаара далҵит 1930 шықәсазы»
ҳәа. Хәаџьа Шьардын ихьӡ аҵарауаа шьоукы арабцәа
р-Џьуха идырҳәалоит, иара иоуп ҳәа, даҽа шьоукых дџьам
қьачақьын рҳәоит. Аҭырқәцәа иахьанӡагьы уи Акшехиртәын,
Есқишехир, инышәынҭрагьы убра иҟоуп ҳәа азырҧхьаӡоит.
Ари уажә Ҭырқәтәыла иаҵанакуеит. Урҭ ртәала, уи диит
1206 шықәсазы, дагьҧсит 1285 – 1286 шықәсқәа руак азы.
«Аџьамцәа уи Џьамтәылатәын рҳәоит…»****.
Аҧсуаа ирыман жәлар рҟәыҕацәа, рлафҳәаҩцәа еиҿамсқәа,
асатирикцәа даҽа ҩыџьагьы Ага Маџьи Ашьха Маџьи ҳәа.
Аха, уи абыргцәа изларҳәоз ала, ажәытәӡа ацгәы ҩнхыбрала
ашьха ианцоз азы акәын. Урҭ ирзку ажәабыжьқәа ҳәа иахьа
уажәраанӡа еиқәхан иааиз ҩба-хҧа заҵәык роуп...
Абра, иҳәатәуп, ХIХ ашәшықәсқәа 70-тәи ашықәсқәа
рзы иҟалаз амилаҭтә лахьыцәгьара трагедиа ду амҳаџьырра
аӡбахә. Убри иахҟьаны аҧсуаа реиҳараҩӡак мшын нырцә
иагеит. Иара убри акәмызҭгьы Чаҵә Чагә изку ажәабыжьқәа
рхыҧхьаӡара иҵегьгьы ирацәахон, ишырҳәо еиҧш, аӡышьҭра
зырдууа аӡы заҟа ҭоу ауп… «Ҳара ҳабаҩқәа роуп уахь иааго,
ҳаҧсы ара ҳаҧсадгьыл аҟны инхоит. Уи махәы-цыҧхьаӡа,
Бирбал – Индиеи пақьстани жәлар рлафҳәаҩ ду.
бахлул – азербаиџьан жәлар рлафҳәаҩ, асатирик.
***
Алдар-Ҟасе – Ҟазахстан жәлар рлафҳәаҩ ду.
***
В.А. Гордлевски. Хәаџьа Шьардын изку анекдотқәа. М. 1957, ад. 213.
*

**

ҳаскьын-цыҧхьаӡа, дгьыл ҿаҵа-цыҧхьаӡа иалоуп...»* – рҳәон
урҭ. Абарҭ ажәабжьқәа зыҟны ианысҵаз Аҧсни уи анҭыҵ
инхоуи абыргцәа изларҳәоз ала, амҳаџьыр гәаҟқәа рыбаҩқәа
реиҧш Чаҵә Чагә иажәабжьқәагьы такәы рыцагеит.
«Иахьагьы, убра, мшын нырцә, инхо аҧсуаа рыгәҭа
ирхамышҭыкәа ирҳәақәоит»**. Урҭ иарбақәану макьана
ианҵам… Аха уи наҟ-наҟтәи усуп.
P.S. Аҩбатәи аҭыжьраан иацлаз ажәабыжьқәа: «Чаҵә
Чагәи Аҧеҳамбари, мамзаргьы аҧсы бзиеи абза бааҧси»,
«Бақа иҧа Заур иажәабжь џьашьахәтә», «Бақа иҧа Заур
аҩбатәи иажәабжь, мамзаргьы аҿарҧа иашьҭоу ахы ларханы
даҧхьоит», «Чаҵә Чагәи Кьача иҧа Хахеи алаф шеибырҳәаз»,
«Ус еиҳа изеиҕьуп..», «Кәымҷыҷ Чагә дшаҵаирхаз»,
«Кәымҷыҷ Чагә дшаириааиз, мамзаргьы амҟәыба еснагь аӡы
аанагом», «Чаҵә Чагәи Чачхалеи Аугьани, мамзаргьы ашҟәы
зшышуаз», «Чаҵә Чагә Лыхнашҭан», «Чаҵә Чагә Мықә
ашҭан, мамзаргьы Бақа иҧа заур ахҧатәи иажәабжь», «Зегь
реиҳа ихаау», «Ацәыӡқәа иреиҳау», «Чаҵә Чагәи Гогәуа
Ночеи», «Чагәи Ночеи. иацу. Мамзаргьы Ахаза ашәҳыз
шаарттәу», «Чагәи Ночеи ражәабжь иацу иацу» рҟны алафи
ахәмарреи рыдагьы, аҧхьаҩцәа еилыркааша маҷым, аҧсуа
жәытәра аҭҵааҩцәа ирыҵарҳәогьы ыҟоуп, макьана ицәыргам,
ианҵам аҧсуа-абаза, аҧсуа-ашәы, аҧсуа-адҕа, аубыхә жәытә
ҭоурыхқәа рзы…
Чагә изку ажәабжьқәа иара ихала, имацара иакәӡам
иаадырҧшуа, жәлар рыччаҧшь адагьы, рҟәыҕареи рҭоурыхи
рыбжьы рныҩуеит, асахьаркыратә литература аасҭа ара
ихҭҳәаам, иҟаз егьырҭ алафҳәаҩцәа дуқәа, ажәабжьҳәаҩцәа,
аҭоурыхҳәаҩцәа
рыхьӡ
цәырыргоит,
еиқәдырхоит,
урыладыргылоит, ражәа удырҳауеит, ажәытә ҧсшәа абеиара
аадырҧшуеит; даҽаџьара ҽа бызшәак ала ицәыругозаргьы
аҧсуа ҵасхәқәа ӡырыргоит... ас Чагә иеиҧш иҟаз ауаҩы
дызмам ажәлар дуқәагь ыҟоуп, амаҷқәа ртәы ҳамҳәаргьы.
*

С. Кә. Ҷанба. Апиеса “амҳаџьыр” аҟнытә. Аҟәа, 1920.
1975 шықәса жьҭаан азы Ҭырқәтәылантә Аҧсны иаан иҟаз Раиф Бганба
иажәақәа рыҟнытә.
**

Иахьатәи ауаагьы Чагә иаҳа пату иқәырҵо даныҟало, цқьа
дырдырыр ауп, уи изкны ажәлар ирҳәоз, ирҳәо иуцәагымхакәа
ианузцәырга ауп…
Зынӡа, аханатә, ианҵан 174 ажәабжьи, анекдотқәеи,
еиҭаҳәахәтәи. Ишысҳәахьоу еиҧш, уи убоит ашәҟәы
анҵәамҭан иагәыло ахьӡынҵа, акомментари аҟны. Аха
ашәҟәаҿы иазыҧшӡам анекдотқәа загәыламлеит, урҭ рацәам,
10-ҟа роуп иҟоу, аха. Егьыс, уахьнеилакь, уназыдгылалак
«Абар иахьыҟоу!» ҳәа ахьшәҭҳәа иҵырҟаџьыба иааҭкәыцәаан
Чагә иажәабыжь уиҭозма, иуирбозма, хәҩык-фҩык рахьтә
аӡәы ҿыцк уеиҳәар уи бзиан; исарҳәахьаз еиҭазҳәозгьы
ыҟан… Абри аҟнытә зықьҩык инарзынаҧшуа ауаа
ирыҿцәажәан, ишысҳәахьоу еиҧш, Аҧсни уи анҭыҵи, 50
шықәса инареиҳаны рыҩнуҵҟа… Аӡә дыхәмарны иҳәон абри
ахырҵәага абоуҭахыз, уцәнарҳәит, ӡәыр ҭабуп ҳәа уеиҳәома
ҳәа… Аҧхьаҩцәа ҭабуп рҳәартә исзыҟаҵазар – уаҳа сҭахӡам.
Сгәы иаанагоит «Чаҵә Чагә ихҭысқәа» рҭыжьра маӡа-аргама
иаҧышькласуазгьы иргәаҧхап ҳәа.


Заур Быҭәба

1954 – 2005.

АХЬӠЫНҴА
АКОММЕНТАРИҚӘА

Уажәраанӡа ишысҳәахьоу еиҧш, Чаҵә Чагә ихҭысқәа
ажәлар ирҳәеит, жәлар рҟны ианҵоуп. Урҭ зыҟны ианысҵази
иананысҵази уҳәа рыхьӡынҵа, акомментариқәа абра
иацсҵоит.
I. Ащъын06арцъа, ащцъа, а0у5ьарцъа, аёбаюцъа

Иҭабуп ҳәа сызиаҳәа – 90 шықәса зхыҵуа Алиас Агрба
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1967 шықәса нанҳәа 3 азы. Гагра.
Чаҵә Чагәи аурыс ҳәынҭқар Алықьсандр III – 70 шықәса
зхыҵуа Миха Џьынџьал иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1962 шықәса
жьҭаарамза 17 азы. Афон Ҿыц.
Ишәҭахызар – ижәга! – 95 шықәса зхыҵуа Дадын Лашәриа
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1963 шықәса мшаҧымза 26 азы. Кәтол
ақыҭа, Очамчыра араион.
Чаҵә Чагәи Маршьан Дырмити – 67 шықәса зхыҵуа Уанка Ашәба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1967 шықәса абҵара 30 азы.
Џьгьарда ақыҭа, Очамчыра араион.
Чагә аҭауад игәаҧха шынеигӡаз – 97 шықәса зхыҵуа
Едыгьа Быҭәба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1956 шықәса ҧхынҷкәын
23 азы. Аҭара ақыҭа, Очамчыра араион.
Чагә дҕьычҩхар иҭахым – 106 шықәса зхыҵуа Маҳмыҭ
Кәаӡба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1963 шықәса нанҳәа 6 азы.
Ҳабез араион Хәажәду ақыҭа. Ҟарачы-Чарқьазтәыла.
Аҭауад ичгьахьа еишәа – 75 шықәса зхыҵуа Леуарса Гемуа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1967 шықәса ҧхынҷкәын 23 азы.
Тҟәарчал ақыҭан, Очамчыра араион.
Чаҵә Чагәи Мырзаҟан Ачбеи – 126 шықәса зхыҵуа Ашьа
Агрба илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1967 шықәса ҧхынгәы 15 азы.
Аҭара ақыҭа, Очамчыра араион.
Аӡбаҩ иҧҳәыси Чагә иеиҳәеи – 117 шықәса зхыҵуа
Мычқәықә Адлеиба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1963 шықәса
мшаҧымза 25 азы. Ҷлоу ақыҭа, Очамчыра араион.
Заҟа ахәаахәҭҩы уиеиҧшузеи! – 60 шықәса зхыҵуа Кәынта
(Кәнач-иҧа) Кәыҵниа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1958 шықәса
нанҳәа 9 азы. Аҭара ақыҭа, Очамчыра араион.
Чагә ддукатуп – 96 шықәса зхыҵуа Едыгьа Быҭәба
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1955 шықәса ҧхынҷкәын 23 азы. Аҭара
ақыҭа, Очамчыра араион.
Деилаҧсеит ҳәа сарҳәан… – 75 шықәса зхыҵуа Гадлеиа
Ҭаҭласҭан иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1972 шықәса рашәарамза 6
азы. Тамшь ақыҭа, Очамчыра араион.
Уара узымҵәуара дарбану?! – 73 шықәса зхыҵуа Шьрыф
Абдиба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1967 шықәса мшаҧымза 21 азы.
Ҷлоутәыла, Баҭым.
Ихагыларҭа рмоур ҳәа ушәоума?! – 117 шықәса
зхыҵуа Қәыҭа Занҭариа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1967 шықәса
цәыббрамза 14 азы. Тамшь ақыҭа, Очамчыра араион.
Аҳашҳатәарақәа роуп ҿызымҭуа! – 94 шықәса зхыҵуа
Шәарах Ашәба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1958 шықәса нанҳәа 3
азы. Џьгьарда ақыҭа, Очамчыра араион.
II. Апапцәа, ахәаџьацәа, аҧшҩцәа

Анцәа ихәы апап игоит – 70 шықәса зхыҵуа Басариан
Аҳәба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1965 шықәса рашәарамза 7 азы.
Аҭара ақыҭа, Очамчыра араион.
Џьанаҭ уцар сҭахуп! – 85 шықәса зхыҵуа Уаҳаид Ҟәыруа
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1968 шықәса хәажәкыра 20 азы. Анхәа
ақыҭа, Гәдоуҭа араион.
Нарцәгьы адгьыл аҟны еиҧш иҟоума?! – 75 шықәса
зхыҵуа Шьрыф Абдиба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1969 шықәса
нанҳәамза 3 азы, Баҭым.
Чагә аҧсцәаҳа аҵырҭыш ииҭоит – 70 шықәса зхыҵуа Мураҭ
Чызмаа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1969 шықәса жьырныҳәамза 3
азы. Ангиса, Баҭым.
Џьанаҭ уара иумаз, аҟәбар сара исымаз! – 85 шықәса
зхыҵуа Уаҳаид Ҟәыруа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1968 шықәса
хәажәкыра 21 азы. Анхәа ақыҭа, Гәдоуҭа араион.
Ҳалалрала иҟандаз… – 43 шықәса зхыҵуа Жора Быҭәба
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1968 шықәса жәабранмза 17 азы.
Џьанҭыхәа, Аҟармара.
Раҧхьатәи хажәак брықәиҭуп!.. – 117 шықәса зхыҵуа Қәыҭа
Занҭариа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1967 шықәса цәыббрамза 15
азы. Тамшь ақыҭа, Очамчыра араион.
Ацха зку инапы алишьуеит – 70 шықәса зхыҵуа Решь
Аргәын иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1962 шықәса мшаҧымза 19
азы. Тҟәарчал ақалақь.
III. Убас егьырҭгьы

Лагәи аҟәыди – 80 шықәса зхыҵуа Уард Адлеиба-Аршба
илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1968 шықәса ажьырныҳәамза 3 азы.
Очамчыра.
Аҧара сзырҧсахыз ҭабуп ҭабуп ҳәа иашәҳәала!.. – 47
шықәса зхыҵуа Шьыма Амқәаб иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1965
шықәса мшаҧымза 29 азы. Очамчыра.
Аныҳәаҿа дууи аӡигар кьаҿи – 73 шықәса зхыҵуа Шьрыф
Абдиба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1967 шықәса мшаҧымза 22 азы.
Баҭым.
Уарҧыс бзиоуп сҳәаргьы ихоуҵома?! – 60 шықәса зхыҵуа
Лида Анқәаб илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1968 шықәса ҧхынгәы,
кәыркәа 17 азы. Очамчыра.
Знык амц сҳәазар атәыла бгама?!. – 135 шықәса зхыҵуа
Хьфаф Лашәриа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1968 шықәса
ҧхынгәымза 17 азы. Кәтол ақыҭа, Очамчыра араион.
Уҩны касыжьыр ҳәа сшәоит акәымзар… – 55 шықәса
зхыҵуа Баџьга Ҭаниа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1968 шықәса
мшаҧымза 23 азы. Ҧақәашь ақыҭа, Очамчыра араион.
Иан леиҳа деиҕьхеит... – 85 шықәса зхыҵуа Хәашьыҭ
Аҩӡба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1969 шықәса мшаҧымза 29 азы.
Ешыра ақыҭа, Аҟәа араион.
Уалагар иузсаҳәару? – 65 шықәса зхыҵуа Ҳасан Шамба
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1967 шықәса ҧхынҷкәын, қьырса 5 азы.
Баҭым.
Уахык ала заҟа иуцлазеи! – 100 шықәса зхыҵуа Шәарах
Андарбуа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1968 шықәса жәабранмза 17
азы. Ешыра ақыҭа. Аҟәа араион.
Бахәажә уакәӡами?!. – 95 шықәса зхыҵуа Шьааб Абыхәба
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1955 шықәса нанҳәамза 24 азы. Џьгьарда
ақыҭа (Чагьам) Очамчыра араион.
Анасыҧдара зыхьҟо – 60 шықәса зхыҵуа Сардион Ратыҩа
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1967 шықәса жьҭаара 17 азы. Арасаӡыхь
ақыҭа. Очамчыра араион.
Еибашьра ҟалаӡомызт… – 65 шықәса зхыҵуа Ҭархәын
Аиба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1961 шықәса ажьырныҳәамза 10
азы. Ешыра ақыҭа, Аҟәа араион. Ажәабжьҳәаҩ ажьырныҳә
ҳәоуп ишиҳәаз.
Иҿыцыз ҳәа анышәынҭра ыҟамызт… – 70 шықәса зхыҵуа
Хаџьгәыҭ Абыхәба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1955 шықәса нанҳәа
25 азы. Џьгьарда ақыҭа (Чагьам Ахәҵа), Очамчыра араион.
Ухазы аума изалаургыло?! – 82 шықәса зхыҵуа Кәаҷаҷа
Қаџьеи иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1967 шықәса мшаҧымза 12 азы.
Арасаӡыхь ақыҭа, Очамчыра араион.
Аҧҳәыс лџьабаа, мамзаргьы ахаҵара зшаз анцәа
диныҳәааит! – 65 шықәса зхыҵуа Раҧчка Беиҷыжәа
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1965 рашәамза 7 азы. Аҭара, ақыҭа,
Очамчыра араион.
Нестор аҳәаркьиара дшаҟәыҵыз – 95 шықәса зхыҵуа
Асҭана Шларба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1963 шықәса
ажьырныҳәамза 3 азы. Џьгьарда ақыҭа, Очамчыра араион.
Ахҭарҧа бзиеи абаша хи – 68 шықәса зхыҵуа Шамил
Аҟәысба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1979 шықәса абҵара мза 21
азы. Аҟәа.
Абыз цәгьақәа ршәахсҭа – 122 шықәса зхыҵуа Кьакьала
Кәыҵниа-Тарчуа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1955 шықәса лаҵан 3
азы. Аҭара ақыҭа, Очамчыра араион.
Ашьоура ҟәыҕа – абри ажәабыжь абас игәалашәарақәа
рҟны ианиҵеит 72 шықәса зхыҵуа Р. Шь. Быҭәба 1972
шықәса лаҵарамза 12 азы.
Иазыжәуазеи, идуцәоуп! – 72 шықәса зхыҵуа Меландар
Амҷба-Зыхәба илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1967 шықәса цәыббын
21 азы. Џьгьарда ақыҭа, Очамчыра араион.
Абыз хаа амч – Разан Хынҭәба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1964
шықәса нанҳәа 1 азы. Ҭхьына ақыҭа, Очамчыра араион.
Ажә ҟәыш – 130 шықәса зхыҵуа Шәлиман Аршба
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1963 шықәса ажьырныҳәа 12 азы.
Тҟәарчал.
Мас-кәыкәына рыцҳа – 53 шықәса зхыҵуа Ҧлыи Кәасҭа
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1961 шықәса абҵара 3 азы. Лыхны,
Гәдоуҭа араион.
Чагә ихәыҧшқа – 130 шықәса зхыҵуа Шәлиман Аршба
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1963 шықәса ажьырныҳә 12 азы.
Тҟәарчал.
Арсана имахҽ – 80 шықәса зхыҵуа Леиуарса Чаҵәба
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1960 шықәса мшаҧымза 8 азы. Гәыҧ
ақыҭа, Очамчыра араион.
Чаҵә Чагәи Аҧеҳамбари, мамзаргьы аҧсы бзиеи абза
бааҧси – 45 шықәса зхыҵуа Денуар Асланӡиа иҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 1999 шықәса, цәыббрамза 15. Аҟәа.
Бақа иҧа Заур иажәабжь џьашьахәтә – 58 шықәса зхыҵуа
Заур Бақа иҧа Быҭәба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 2005 шықәса
нанҳәа 12-15 рзы. Аҟәа.
Бақа иҧа Заур аҩбатәи иажәабжь, мамзаргьы аҿарҧа
иашьҭоу иларханы даҧхьоит – 58 шықәса зхыҵуа Заур Бақа
иҧа Быҭәба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 2005 шықәса нанҳәамза 15
азы. Аҟәа.
IV. Асаси асасдкылареи

Шәара ишәҧырхагам, сара исыхәоит – 67 шықәса зхыҵуа
Никәа Шамба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1967 шықәса нанҳәа 3
азы. Гагра.
Аӡы сыҵалаанӡа сгылаӡом! – 90 шықәса зхыҵуа Кәакәа
Арыш-ҧҳа, (Аршба-Ашәба), илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1959
шықәса рашәарамза 2 азы. Џьгьарда ақыҭа, Очамчыра
араион.
Аҟәаҟәа икылсит – 80 шықәса зхыҵуа Џьансыхә Аргәын
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1967 шықәса ҧхынгәымза 3 азы.
Тҟәарчал ақалақь.
Гахә изхара ифеит, Чагә какал икит – 61 шықәса зхыҵуа
Қымса Нанба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1968 шықәса мшаҧымза
23 азы. Ҧақәашь ақыҭа, Очамчыра араион.
Сара сыҧсызаап!.. – 95 шықәса зхыҵуа Силаҳ Быҭәба
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1954 шықәса нанҳәа 14 азы. Аҭара
ақыҭа, Очамчыра араион.
Ала аҵыхәа амц аҳәом рҳәон, аха… – 51 шықәса зхыҵуа
Мџьыҭ Быҭәба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1967 шықәса ҧхынҷкәын,
қьырса 5 азы. Гагра.
Хәҩык ҳаҟан, аха… – 80 шықәса зхыҵуа Кәытат Ҵылкьыи
(Ҵулукиа) иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1967 шықәса жьҭаарамза 17
азы. Арасаӡыхь ақыҭа, Очамчыра араион.
Ак сызжәы, егьи сызӡы! – 91 шықәса зхыҵуа Шьаҳан
Қәаранӡиа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1967 шықәса ҧхынгәы 21
азы. Ҽҳәырҭоул (Ҽҳәырҭоулажәа) ақыҭа, Гал араион.
Агәхашҭра – 67 шықәса зхыҵуа Уерчка (Гәагәа) БыҭәбаКамкиа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1967 шықәса мшаҧы 3 азы.
Аӡҩыбжьа ақыҭа, Очамчыра араион.
Арбаҕьи ашьали – 88 шықәса зхыҵуа Нестор Џьапуа
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1963 шықәса ҧхынгәы азы. Ҷлоу ақыҭа
(Аимара). Очамчыра араион.
Архнышьна кьаҿ – 100 шықәса зхыҵуа Хабыгә Смыр
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1968 шықәса хәажәкыра 21 азы. Анхәа
ақыҭа, Гәдоуҭа араион.
Агәнаҳа еиҩшаны – 84 шықәса зхыҵуа Зосим Лабахәуа
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1968 шықәса жәабран 9 азы.
Очамчыра.
Уахраҭ бзиахааит, Бидаҿ! – 72 шықәса зхыҵуа Грышьа
Кәыҵниа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1962 шықәса жьҭаан 14 азы.
Аҭара ақыҭа, Очамчыра араион.
Чагә исасцәа – 117 шықәса зхыҵуа Мычқәықә Адлеиба
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1963 шықәса мшаҧымза 21 азы. Ҷлоу
ақыҭа, Очамчыра араион.
Амҳаҵә аҭыҧ – 90 шықәса зхыҵуа Гәаџь Ламиа (Лоумеи)
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп, 1967 шықәса жьҭаарамза 17 азы.
Арасаӡыхь ақыҭа, Очамчыра араион.
Амҳаҵә иазку даҽа ажәабыжьк – 70 шықәса зхыҵуа Миха
Ҷакәуа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1967 шықәса мшаҧымза 27 азы.
Ҷлоу ақыҭа, Очамчыра араион.
Аҟармаҵар рыбжьы – 130 шықәса зхыҵуа Камаҷыҷ
Кәыҵниа илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1956 шықәса рашәан 4 азы.
Аҭара ақыҭа, Очамчыра араион.
Аҧшәма игәы асас исаан иануп – 50 шықәса зхыҵуа Уарлам
Кәыбраа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1970 шықәса мшаҧымза 10
азы. Очамчыра.
Чагә иҽы шиҧшааз – 95 шықәса зхыҵуа Франкьыл Џьапуа
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1963 шықәса рашәан 2 азы. Ҷлоу ақыҭа
(аимара) Очамчыра араион.
Ҽхәа хы иасуеит – 70 шықәса зхыҵуа Таиа Кәыҵниа
(Абыџ-иҧа) иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1957 шықәса нанҳәа 10
азы. Аҭара ақыҭа, Очамчыра араион.
Чагә иҧхыӡ – 95 шықәса зхыҵуа Мураҭ Ацанба иҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 1967 шықәса ҧхынҷкәын 5 азы. Ангиса (Анкьыса).
Ҷоутәыла.
Аимааҵыршьы – 74 шықәса зхыҵуа Арсана Убириа
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1967 шықәса рашәарамза 18 азы. Ҕәада
ақыҭа, Очамчыра араион.
Тагә ҩымжәы – 70 шықәса зхыҵуа Ҷаҕьыц Кәаҕәаниа
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1967 шықәса рашәарамза 23 азы. Кәтол
ақыҭа, Очамчыра араион.
Аиаша аҧсы даргылоит, абзагьы дашьуеит… – 50 шықәса
зхыҵуа Грышьа Быҭәба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1960 шықәса
рашәарамза 30 азы. Аҟәа.

V. Чаҵә Чагә иабжьгарақәа

Агәыла Каҷбеи ахшыҩ ширҵатәу – 75 шықәса зхыҵуа
Шьрыф Абдиба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1969 шықәса
ажьырныҳәа 3 азы. Баҭым.
Уцәгьа зҳәо шизыӡырҩтәу – 60 шықәса зхыҵуа
Андрышькәа Кәыҵниа (Шьоуа-иҧа) иҳәамҭоуп. Ианҵоуп
1957 шықәса рашәарамза 12 азы. Аҭара ақыҭа, Очамчыра
араион.
Цас ицәажәо шиацәажәатәу – 65 шықәса зхыҵуа Акәын
Џәыџьба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1968 шықәса рашәарамза 15
азы. Ҷлоу ақыҭа, Очамчыра араион.
Ҭаб ззымдыруа уаб иумҭан – 80 шықәса зхыҵуа Ҳараз
Аҩӡба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1968 шықәса хәажәкыра 20 азы.
Ешыра ақыҭа, Аҟәа араион.
Аҽхәаҩ дшырҽхәатәу – 90 шықәса зхыҵуа Рафеҭ Хьиба
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1967 шықәса ҧхынҷкәын 4 азы.
Баҭым.
Тәамба узызуз, тәамба изыҟаҵа – 98 шықәса зхыҵуа
Багьлар Маршьан иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1956 шықәса
ҧхынҷкәын 22 азы. Аҭара ақыҭа, Очамчыра араион.
Амҵақьақьаҩ ишиацәажәатәу – 63 шықәса зхыҵуа
Гьаргәал Леиҧса (Леҧсаиа) иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1963 шықәса
лаҵарамза 25 азы. Кындыҕ ақыҭа, Очамчыра араион.
Ауал шылхтәу – 70 шықәса зхыҵуа, Ҭырқәтәыла,
Адаҧазары ақалақь аҟны инхо, Раиф Бганба иҳәамҭоуп.
Ианҵоуп 1979 шықәса жьҭаарамза азы. Арасаӡыхь ақыҭа,
Очамчыра араион.
Ахамаҧагьара аҭак шыҟаҵатәу – 95 шықәса зхыҵуа Мураҭ
Ацанба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1967 шықәса ҧхынҷкәын 5 азы.
Анкьыса, Ҷоутәыла.
Агәыла ҳарам дшахьырхәтәу – 69 шықәса зхыҵуа Дауҭ
Аиба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1967 шықәса нанҳәа 21 азы.
Гәдоуҭа ақалақь.
Иуаюсҭаауа уиаюсҭаа – 70 шықәса зхыҵуа Жора Чаҵәба
иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1960 шықәса мшаҧымза 12 азы. Аҟәа.
Нарцәынтә иаауа шиҧылатәу – 95 шықәса зхыҵуа Шьмаҭ
Ҷаҭанаа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1968 шықәса хәажәкыра 20
азы. Ешыра ақыҭа, Аҟәа араион.
Ацәаюа ҷыда змоу дшаҟәыхтәу – 95шықәса зхыҵуа Елзбар
Быҭәба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1968 шықәса мшаҧымза 23 азы.
Ҧақәашь ақыҭа, Очамчыра араион.
Абжьахәаахәҭыҩцәа ишрацәажәатәу – 80 шықәса зхыҵуа
Басариан Кәартаа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1970 шықәса нанҳәа
17 азы. Ҧақәашь ақыҭа, Очамчыра араион.
Ухы ушахцәажәалаша – 80 шықәса зхыҵуа Ҭарашь Џьапуа иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1969 шықәса нанҳәа 23 азы. Ҷлоу
(Уатаҧ) ақыҭа, Очамчыра араион.
VI. Чаҵә Чагәи алафҳәаюцәеи
Чаҵә Чагәи Ашәы Ҭамшьыгәи – 50 шықәса зхыҵуа Рида
(Уасаса) Ашә-ҧҳа Ашәба-Быҭәба илҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1958
шықәса ажьырныҳәамза 17 азы. Аҭара ақыҭа, Очамчыра
араион.
Чагә Ҭамшьыгә диҵәуоит – 100 шықәса зхыҵуа Асҭана
Шларба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1960 шықәса ажьырныҳәамза
14 азы. Џьгьарда ақыҭа, Очамчыра араион.
Аччарагь уала-ҭахыла – 52 шықәса зхыҵуа Ҳақыбеи
Бҕажәба иҳәамҭоуп. Ианҵоуп 1976 шықәса мшаҧымза 28
азы. Аҟәа.
Чаҵә Чагәи Кәасҭа Хәыҷи – 80 шықәса зхыҵуа Леиуарса
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 21
  • Büleklär
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3545
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2108
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3468
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2203
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3411
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2113
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3603
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2043
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3622
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2089
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3474
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2144
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3478
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2135
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3431
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2140
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3482
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2117
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3522
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1968
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3498
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2099
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3538
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2154
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3441
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2134
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3423
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2255
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3407
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2248
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3504
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2166
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3589
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2066
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3614
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2184
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3473
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2150
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3344
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1619
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 1031
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 419
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.