Latin

Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 18

Süzlärneñ gomumi sanı 3614
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2184
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ҳанамҵаныҳәоз, нцәахәыс ианаҳҧхьаӡоз аамҭагьы ажәытәан
зны иҟан… Анс акәу, арс акәу уа асыпра адагьы убригь
гәаҭатәуп. Анаҩсан, ҕеикаҳә(а) ала итәазаргь алшон – асып
рацәаны иахьамоу, ҽакала жәытәла – иахьаҳәоу, иахьаанагоу
ҳәа, анҵәамҭа аҵәахуеит, аҧсуа иеиҧш аҽарҧшӡоит.
Абарҭқәа рышьҭахь Егры аӡиас ахьӡ ашҟа ииасит…
– Уи шҧыкәу? – сҳәан, уажә сара снаиазҵааит абри
ажәабжь сазҳәоз Жора Чаҵәба, иара Чаҵә Чагә иҧа ихаҭа,
Аҟәа. Уи Аҟәа дынхон, агәҭаны. Иашьеиҳаб Леуарса –
Гәыҧ.
– Егры, еиҳәҭагылан иааны инхаз алазқәа абыргцәеи,
нас уа жәытә-натә аахыс инхоны алазрахь иагаз аҧсацәа
аҭаҳмадцәеи ҧыҭҩык изларҳәоз ала, ажәытәан Еҕры ҳәа
акәын ишырҳәоз, аҧсацәа Еҕьры ҳәа. Алазқәа ашьҭыбжь
ҕь рымаӡам усгьы аҟынтәи иашан ирызҳәомызт. Аха ари
Кәыдры ма Бзыҧҭа раасҭа иаҕьны егьины азы акәӡам ус
захьӡыз, еиҕь(а), иаҕь(а) жәытә ҧсуала хаҳә ссоуп, ҧслымӡ
ҟәазуп, илаҳәоу, иҧыҽҽу хаҳәуп, ихәыҷны икәымпылзаргьы
ауеит, абри аҩыза рацәаны иамоуп Егры аӡыршьҭра,
ажәытәан ус захьӡызгьы уиакәын.
– Уи акәзар, нас Егры ҳәа ус ала ахьыӡ здыртәеи? Иахьа
убас ами ишаҳҳәоу?!
– Убри ахьыӡгьы иашоуп. Ари аӡиас аҳәҭахьы, аҵыхәахь
амҩахыҵра адыруеит, ҩба-хҧа километра, қыҭак аҟара
имҩахыҵны ашьҭра аҧсахуеит, жәытәла иуҳәозар – игыруеит,
«дгыруа дрылоуп» ҳәа усгьы рымҳәои, убри еиҧш. Нас,
такәаамҭа анҵлак, еиҭаҧсахуеит, убас иҟоуп; «агырқәа»
ҳәа иаҳҳәоу ахьыӡ зхылҿиаауагьы убри акәзар ҳәа сыҟоуп,
раҧхьаӡа урҭ, алазқәа аанӡа, иаҧсацәазаргь ҟаларын, – иҳәеит
Жора, иагьнациҵеит: – Иегры акәны, и/егоу, зышьҭра ҧсаху
ҳәа ус ала иҟазаргьы алшоит ҳәа уигьы иалацәажәт, убра
акәзар ҟалап иахьиагоугьы ҳәа ҭыҧкгьы аӡбахә рҳәеит,
аха уи макьана ицәыргатәым, маӡак аҵамкәа иҟам ҳәа
усгьы ацырҵеит. Гәыма – Гәымсҭа ҳәа иаҳҳәоу еиҧш, Егры
– Егрысҭа акәын, ауп; Егры-сы, Гәымы-сы – жәытәла сы
аӡыхьӡқәа иреиуамыз...Еҕьрысҭажә(а), Еҕьрышьҭажә(а)
ҳәагьы ыҟан, Аҧсны рысҭала, рысҭажәла, рысҭоула ианшоз...
Аӡырҩаш шнеиуа аҽахьарчуа ма аҵкыс еиҳау иалалозар...
жәыр, жәыра, жәыргьы, жәыргьгьа ауп, – абас иажәабыжь
даалган, даасыхәаҧшын, иануҵозар, сыхьыӡ Џьуебе ҳәа
иҟоумҵан, уи апап итәоуп, исҭахым, сыхьӡҵәҟьа Жора ауп,
Жора ҳәа ианҵа, – иҳәеит.
Абас ҳцәажәара ҳаналга ашьҭахь, фырџьанк нукылароуп
ҳәа дсылаҳәит, аха сара исымукәа сцеит. Чагә иҵыхәала
зықьҩуаак ирзынаҧшуа аҟара срыҿцәажәеит, аха хпыҿк
џьара инысымкылт. Уи уалагар – уеиланархон… Уажәы
сзырццакуаз уи акәын, аҭоурых гәаларшәатәқәа сыман:
уаҵәы шаанӡа асааҭ фба рзы сгылан автобус ду азна
аҧсшьаҩцәа екскурсиа Рыҵаҟа изгар акәын, нас устәиала
амшынҿықә ақалақьқәеи ақыҭақәеи зегьы рҭоурыхқәа
рзеиҭаҳәо, Цәемыс – адҕа бызшәала Цемес – Новороссииск
гатәыс исыман. Ауха – уа, адырҩаҽны Цәемыс ақалақь
аҟны аеқскурсиа, нас – арахь. Ари алеқциақәа ирхаршалан,
сабшала-мҽышала акәын, даарагьы ирааҧсаган, аха астудент
стипендиа мацарала ауаа, ажәлар урылалан Чаҵә Чагә
ихҭысқәа узанҵоу иҟазма, крымфа-ҷаҧшь ҳәа изышьҭоу
уакәзаргьы… Сара еқскурсиа Баҭымҟагьы, Егры зыргылара
иаҿыз аӡфымцастанциа ду ашҟагьы уҳәа имҩаҧызгон, аха
ҷыдала Баҭым ҩынтә сцеит: Баҭым, Анкьыса (Ангиса)
нас Феизиа, Каҳабеир. Ари зхысҳәаауа уиоуп, «Чаҵә Чагә
иажәабжьқәа» ҳәа ашәҟәы анҭсыжь, Баҭым дцаны убра инхоз
аҧсуаа аӡә дразҵаауан абри абра шәа шәҿы дыҟазма, Чаҵә Чагә
изы кры аниҵозма, ихы иҭиҳәаау ҳәа… Ацаразы са сеиҧш
ихатә ҧара имшәаӡеит, «командировочные», «суточные»
изылҩаан ддәықәырҵеит… Ихьӡгьы шәасҳәап, шәҭахызар,
аха иабашәыхәо… Уи иқәнагоу Анцәа иҟаиҵоит...
ҚЕВҚЕНТӘИ* АҦСРА
…Уаҵәы аашар Аҧсныҟа амҩа сықәлон. Абри аҟнытә
иҭахаз аҧсуа мҳаџьырқәа Қевқен анышә иахьамадаз сцан
избарц сҭахын. Иагьысыӡбеит аӡәгьы дышьҭымхкәа схала
сцаны избарц. Ус иаҳа еиҕьасшьеит.
Қевқен саннеи, адәҳәыҧш ду аҟны, уқәшәира изыҟалара,
амҳаџьыр гәаҟқәа ахьеиважыз иқәырҭәаа рнышәынҭрақәа
снарыдгылеит, «ажәабжьыс иаҳзааугазеи, Чагә?..» ҳәа
инасзыҧшызшәагь збеит…
Ааигәаӡа лызқәа сеиарханы ашәы зхьыссыз ҧҳәыск,
лҩшьамхыкгьы арсны, анышәынҭра хәыҷқәа хҧа дырхатәан.
Рыхҩыкгьы еиважын. Лнапқәа наҟ-ааҟ лаҧхьа еиҵыхны
ирҟьаҟьан аганқәа рҟны ижыз рыгәқәа ирықәын. Лыбҕа
ырхәан, ҳаҕеиҭа, лхы агәҭантәи анышәынҭра агәы ҿыцха
*
Қевқен – иҭахаз аҧсуа хҵәацәа (мҳаџьырцәа) Ҭырқәтәылан анышә
иахьамадоу аҭыҧқәа руак.

иқәҵаны, лқьышә адырҕәҕәалан, деишьхныҧсылазшәа,
қәацара лымаӡамкәа дыҟан. Уаҳа уаҩҧсы зхылҳәаз ара
аӡәгьы дықәубаауамызт.
«Ан гәаҟ, ааи бара мыжда цәгьа…» аасгәахәит, зынӡа
сыбжьы смыргарц сҭахны сахьгылаз.
– Шәара насыҧдақәа, шәыҧсра абаажәгеи?.. – сҳәеит
иаармаҷны. Нас: – Ҳаит, абааҧсы, шәымшәан, Аҧсны соуп
сара, Аҧсны, шәымбои шәызгарц сшәышьҭалан сахьааз,
шәаала!.. – ааҭсырҟьеит сыбжьы рдуны, исҿазыршәаз уара
идыр, сагьаақәҵәиааит, макьана сцарц сгәы ишҭамызгьы.
Абригьы сҳәеит, «Аа, уаангыл, уаангыл! Аҧсны, ушьапы
сшагәӡуа анцәа сшьы сҳәахьеит, срыцҳауп, схәыҷқәагьы
саргьы ҳга!» – лҳәан, уи аҧҳәыс, али-ҧси рыбжьара,
дшааиз сымбаӡо, даасыдыххылан даасыкәшан, саҧхьа
лыҩшьамхыкгьы налырсын, сшьапқәа лхы нарықәжьны
хынтә еимданы рызқәа днаргәыӡит, уаҳа сгылоит ҳәагьы
даламгеит.
– Ҳаит, абааҧсы, бҽырҕәҕәа, уаҩ дызқәымшәо акгьы
ыҟам!.. – сҳәан, сышанхара саалҵны, сшьапқәа еимарҕәҕәа
иахьылкыз иаалымпыҵхны, данҩышьҭысх – дабаҟахыз,
дшыҧсрыз дыҧсхьан…
АҦСҲАЦӘЕИ, АХЬЫ ШЬАБЫСҬА-ЦӘЕИ,

АМЗА ААРЕИ РАЖӘАБЖЬ
Зқьи жәшәи ҩажәа шықәса нанҳәа мзазы дсасны даҳҭааит
саб иабду иашьа иҧа Мысҭаабе Быҭәба. Уи Мысҭаф ҳәа
усгьы иарҳәон. Аҟәантә уи ицын Омар Ешбеи, Дырмит
Маани, Сасмсон Ҷанбеи, Чаҵә Чагәи. Мысҭаабе аҵара ду
змаз уаҩын, уажәадагьы Аҧсны даахьан. Уи дзышьҭаз мшын
нырцә иагаз аҧсацәа изҭаху Рыҧсадгьыл ашҟа рырхынҳәра ,
рнырхара аус ду акәын. Нхыҵи-Аахыҵи иахьнырхатәызгьы
гәеиҭахьан.
Саб агәылацәа, азлацәа даарыҧхьан, ацә лкажьны исасцәа
ирзишьит.
– Уара, акы суазҵаашан, Мысҭаабе, аиаша ҳәа, убрахь,
Ҭырқәтәылан, иагаз аҧсуаа рбызшәа макьана ишҧархашҭри,
аха рынцәахәқәеи ажәытәтәи рыҧсҳацәеи рыхьӡқәа
рхашҭхьоушь? – иҳәан, дҵааит ҧыҭк аныржә ашьҭахь ҳгәыла
Аҟәсы Абыџ.
– Саргьы убри сазҵаарц сҭахын, – иҳәеит Кәыҵныи
Абыџгьы.
– Рбызшәагьы рхашҭуам, рынцәахәқәагьы, рыҧсҳацәагьы,
ара ишәхамышҭуазар… – иҳәеит Мысҭаабегьы аҭакс.
– Анцәа иара иоуп издыруа Аҧсны аҧсҳацәа заҟаҩ амаз,
– даацәажәеит сабгьы.
– Аҧсҳацәа 14-ҩык ыҟан:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

Леуан I
Леуан II
Феодос II
Дырмит II
Гьаргь I
Иуана
Адарнас

8. Баграт I
9. Кәасҭа III
10. Гьаргь III
11. Леуан III
12. Дырмит III
13. Феодос III
14. Баграт III

Урҭ зегьы, инеилаҵаны, хышә шықәса рҟынӡа ҧсҳара
руан – 720 инаркны 1014 шықәса рҟынӡа. Леуан I д-Ачбан,
– иҳәеит Омар.
– Ибзиоуп, аха убарҭ рыда уаҳа ҧсҳа дыҟаӡамкәа иҟазма?
– иҳәан, дҵааит Дырмит, иагьнациҵеит: – Сара изласаҳахьоу
ала, ҳажәҩан аҟны Амза ааны икыдлаанӡагьы, Аҧсны
аҧсҳацәа аман, иаҳҳәозар, аҧсҳа Ҧс Амза аанӡа дыҟан
рҳәоны саҳахьеит… Уи ишьҭахь дыҟан аҧсҳа Мрын…
Ҳазну ашықәсҧхьаӡара иалагаанӡа, ианалагагьы, ҧсҳацәаны
ицәырҵит Амыз, Хьыр, Бџьар, Барыҟә, Ҧсыҭ, Ҧсиҕәарна…
Баграт II ишьҭахь иҟан Дауҭ…Ҭамара… аҵыхәтәантәи
Қьалышьбеигьы дналаҵаны. Уахәаҧшыр, аҧсҳа Кәасҭа III
ҟалашьас имааз Актәии Аҩбатәии Кәасҭараа ыҟамызҭгьы?
Аха урҭ арбаӡам.
– Аҧсҳацәа иҵегь ыҟамкәа иҟамызт, аха жәиҧшьҩык
ҳәоуп макьана ишдыру, – иҳәеит Омар.
– Уиоуп, аха зқьы шықәса уажәаҧхьа, Х ашәышықәсазы,
изларҳәоу ала, иҩын Аҧсны аҭоурых. Уи иахьӡын «Аҧсҳа
Баграт ииҩыз Аҧсны аҭоурых» ҳәа. Хәышә шықәса анҵы
абри аҭоурых хиҩылааит, ахҩылаагьы Ҳиерусалимҟа игеит
Досифеи Кәҭеишь аҭоурых ахьышьҭаз дааны. Усҟан Қәҭеишь
Аҧсны иаҳҭынран, иаҳҭнықалақьын, – иназгәеиҭеит Дырмит.
– Уи аҭоурых мышкы ахы мышкы аҵыхәа аӡәы имҧшаакәа
иҟаларым – Қәҭеишь ишьҭаз, нас иӡыз ауп сызҿу.
– Изну ақьаад ажәит ҳәа ҽыҵгас иҟаҵаны, ани зегь
ҳацәзырӡырц зҭаху рнапаҵаҟа ианыҟала,
ирҧсахуа
ианалагоуп Досифеи Ҳиерусалимнтәи дааны ахҩылаа
зигазгьы. Мышкы зны уи ахҩылаа акәзаргь, аиаша, аҧсҳацәа
рацәаҩны изныз уаҩы ишҧеимбари. Уара, Дырмит, адырцәа
рацәаҩны излаумоу ала, уазеимдаргьы цәгьамызт… – иҳәан,
ихы нарылеиҵеит Самсонгьы.
– Уи саргьы сазхәыцхьеит, аха уажәы Шьоҭа Русҭавтәи
иҩымҭа «Абжьас-цәа зшәу» аиҭагара саҿуп, аҧсшәахь, хык
ауп исыгу…
– Уара, убри дызусҭдаз ҳәа иудыруеи? – дҵааит Самсон.
– Ирҩашьан ус иҭрыжьит акәымзар, уи Карабахтәыла
авезир Вагиф Ҧанах иакәын, Ҧанахагьы рҳәон, ажәытәан
анҵәамаҿ (жә)(а) ацын. Вагиф абазаа, адҕаа дреиуан.
Жәандуаа џьеижәаншыраа ҳәа ыҟан, Џьеижәнажә,
Џьеижәан, Жәандугьы иара акәын. Иахьатәиала иуҳәозар,
Севан аӡҭатәа ду. Уи зҭоу аҧсҭа-гәаҩа дуӡӡа Џьеижә акәын.
Убарҭ дреиуан. Жәытәӡан Аҧсны иатәын. Ари аӡҭатәа ду
Аҕжәан, Аҕәжәан ҳәагьы иашьҭан убрахь ажәытә, убарҭ
деиуан, 1797 шықәсазы еилаҩынтын, дыршьит. Аҭоурых
поемақәа имаз ыӡит, убарҭ иреиуоуп абригь… Ианҩыҵәҟьаз
1750 – 1790 шықәсқәа рыбжьароуп, уи – абасоуп… Егьыс,
сгәабзиара иаур, лассы салган Дырмит Гәлиа исҭоит
аҭыжьраз дацхраарц, нас иҟало аабап… – иҳәеит Дырмит.
– Иара Вагиф данбаи?
– 1717 шықәсаз… Шьоҭа жәытә шәы-ҧсуала, убыхәла,
ма жәытә дыҕала, ашә-лоула Шьоҕәҭҳа акәын, ҕә ҧшқан, у
ашҟа иианагон, ҳ абжьыршәара адыруеит, аӡҭатәа ду ҳәа
ицәажәоит...
– Сара издыруа аҧсҳацәа 24-ҩык ыҟан, – иҳәан,
даацәажәеит Мысҭаабе. Урҭ абарҭ роуп:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.

Аҧсҳа Амыз,
уи иҧа Қәасара,
уи иҧа Асҭан,
уи иҧа Фынықьа,
уи иҧа Барыҟә,
уи иҧа Дырмит,
уи иҧа Феодос,
уи иҧа Кәасҭа
уи иҧа Феодыр,
уи иҧа Кәасҭа.

Мсҭаабе дааиҧхьхәыцит ажәеизатәи дигәаларшәо.
– Заҟа-заҟа шықәса иҟазгьы сеидроу… – ҿааиҭит дӡырҩуа
дахьтәаз Џьгьардантәи Раџьаҧ Багаҧшь. Раџьабгьы рҳәон.
Мысҭаабе инациҵеит:
11. уи иашьа Леуан, 45 шықәса дыҧсҳан,
12. уи иҧа Феодос, 27 шықәса дыҧсҳан,
13. уи иашьа Дырмит, 26 шықәса дыҧсҳан,
14. уи иашьа Гьаргь, быжьшықәса дыҟан,
15. уи иашьа иҧа, Дырмит иҧа, Баграт 12 шықәса
дыҟан,
16. уи иҧа Кәасҭа, убригь 12 шықәса ибеит,
17. уи иҧа Гьаргь, 45 шықәса дыҧсҳан,
18. уи иҧа Леуан, жәа шықәса дыҟан,
19. уи иашьа Дырмит, аашықәса ибеит,
20. уи иашьа Феодос-Лашә, Аблаҭыблаа, хышықәса
дызреиҳамхеит…
– Аблаҭыблаа уҳәама?!. – дҵааит Чагә.
– Ааи, Аблаҭыблаа…
– Ихьзеи, дыҧсҳаны, иблагь ҭыблааны, машәырхап?
– Машәырмеи, иабаҟоу…
– Уи ишҧа?! – иџьеишьеит Чагә.
– Изларҳәоз ала, уи шыҟалаз абас ауп:
Феодос ҧҳа заҵәык диман. Абри аерманцәа рҳәынҭқар
иҧа дымҵаирсит. Феодос ишааиаҳаз еиҧш, длышьҭалеит.
Илҭаху, илҭахымкәан акәу дышцаз, насгьы даарц лҭаху,
мамзаргьы шьҭа уа даангыларц акәу илҭаху аиаша еиликаарац, лхаҭа дбаны длацәажәаразы. Феодос дыҧсҳан, ихала усгьы дрышьҭуамызт, арымӡаа аҽцәа абџьарла еиқәных
дымҩаҧыргон. Усҟангьы Аҧсны зегьы иоурҭахыхыз, уи
аҕацәа заа ицаны аерманцәа рҳәынҭқар адырра ирҭеит, абасоуп, аҧсуа ҳәынҭқар ар иман даауеит, шәықәихуеит ҳәа.
Аҧсцәаҳа рыџьбарара здыруаз аерманы ҳәынҭқаргьы ари
агәра игеит…
Уахык зны, амзагьы аныҟаз, аҧсҳа Феодос дымҩаҧызгози
иареи шыцәаз, аерманы ҳәынҭқар ир рықәлеит. Ара аибашьра ҟалеит, наҟ-ааҟ ирацәаҩнгьы инҵәеит, аха Феодосгьы
дырҳәынҷеит. Аҵыхәтәан, дымшьыкәа ибла ҭыблааны
доурышьҭит, иҧҳа дахьыргаз даанхеит… Даҽа-шьоукгьы
даҽакала ирҳәоит, аха уи уажә иазаауазеи, аҧсҳацәа срылагоит:
21.22. Адарнаси Дауҭи, ҧсҳара еицыруан 992 шықәсанӡа,
23. Баграт II, Адарнас иашьа иҧа, 30 шықәса дыҧсҳан,
24. аҧсҳа Дауҭ, 12 шықәса дыҟан…
Сара иахьынӡаздыруа абранӡоуп. Абри ахьӡынҵа аҧсҳа
Баграт II иакәу аӡәы ишьақәиргылаз ауп. Уи жәшәы шықәса
уажәаҧхьа иҟаҵан, – иҳәан, ҿырҳәала, даҧхьозшәа, иажәа
даалгеит Мысҭаабе. Насгьы инациҵеит: – Иахьынӡаздыруа,
аҧсҳацәа рыжәла Ачба, Чачба, Блоу, Лоу Маршьангьы
дналаҵаны, ракәын. Маршьан ҧсҳас даныҟаз знык акәын,
Адарнаси Дауҭи руаӡәк д-Маршьанын. Сгәы излаанаго ала,
иара абри асиагьы хаҭәаам. Аҧсҳа Амыз дгылаанӡагьы, аҧсҳа
Дауҭ ишьҭахьгьы, ҳәарада, аҧсҳацәа иҵегьы ҟалон, аха урҭ
ҳара макьана иҳаздырам. Џьара иҩны ишьҭазаргьы ҟалоит.
– Сара стәала, иҩны ишьҭоуп, хымҧада, – иҳәан,
иажәа нарылеиҵеит Чагәгьы. Гагра иааны инхаз апринц
Ольденбургски сицны Бырзентәыла ҳаныҟаз, убра аҵара ду
змаз бырзенк, ианду шаҧсыҕ-аҧсуан, излеиҳәаз ала, архив
иман, ажәытә Аҧсни аҧсҳацәеи рзы уаҩ иимбац ыҟоуп
ҳәа даҿын. Аха, иабаҟоу, сара абырзен бызшәа сҳәоит, аха
сзыҩуам, иара арахь уаҩгьы ииҭомызт, ус инхеит. Иара
Досифеи ихаҭа, уи абырзен излеиҳәаз ала, даҧсуан, шьҭрала
д-мықәтәын.
– Уи ануҳәа, Чагә, аказын суазҵашаан, – иҳәан, Мысҭаабе
Чагә ихы наиқәикт. – Мшын нырцә иагаз рҟны аҧсҳа Ҳаиҭ ҳәа
аӡә иӡбахә ажәлар рҟны ирҳәалоит, аха дызусҭаз, дзеиуаз ҳәа
уаҳа аӡәгьы акы идыруаны смаҳаит, арахь кыр жәдыруама?
– Сара исаҳахьоу, сабду иаб Рашьыф иҳәоны ҳәа издыруа,
аброиуп, – иҳәан, Чагә дналагеит. Усгьы нациҵеит: – Амала
уи алакә еиҧшны ирҳәоит, аха сахьахәаҧшуа, иахьлакәқәам
рацәоушәа збоит, шәӡырҩла:
– Ажәытәӡан, уи шәаҳахьеит, Аҧсны ага инаркны
ашьханӡа убас ауаа рацәаҩны еиланхон, ацыгәқәа аҩнқәа
рхыбрала мацара мартаз ианеишьҭаз ашьха икеибацон.
Ас ауаа рацәаҩны еиланхо изныкымкәангьы иҟалахьеит.
Изхысҳәаауа, убасҟан ҳашьхақәа иаҳа илаҟәын, амшынӡгьы
уажәеиҧш иҵааӡамызт. Агаҿаҟны акаршәра ду ыҟан, Аҧсны
Аҟьаҟьа ҳәа изышьҭаз. Усҟан амшын наҟ акыр инаскьаган,
уажәеиҧшгьы иҵауламызт. Аҧсынгьы тәыла дуун, уажәаасҭа
акырӡа еиҳан. Абас ишыҟаз, ҳажәҩан аҟны Амза ааны
икыдлеит. Уанӡа Амза зыхьӡыз уаҩгьы издырамызт. Уи
анкыдла, амшын хыҵын, Аҧсны Аҟьаҟьа агеит, иааз Амзагьы
калаҭк иаҟараны, иҩежьны, игьагьаӡа, икыдын, инавалон,
аха иҭашәомызт, еиҭахалон… Абри аныҟалашаз аамҭаз
Аҧсны дынхон аҧсҳа Ҳаиҭ. Уи иаҳҭынра ҧсҳәы Ҳаҭ ашьхаҿы
иҟан. Усҟан уа уажәеиҧш ишьхарамызт, иаҳа илаҟәыран.
Изҭах уажә сара иабаздыруеи, аха аҧсҳа Ҳаиҭ иман ахьы
шьабысҭа-цәа. Уи хәыцс иаақәыз зегьы ашәа рҳәон, акиаки еиҧшымкәа. Абриадагьы хәыцҧхьаӡа аҧсҳа дзыҳәоз
акака анагӡара рылшон. Аха ианынарыгӡалак ашьҭахь,
ашьабсҭа-ацәа иалшәаны икашәон, иӡуан. Усҟантәи аамҭазы
амшын, ишшәасҳәахьоу, наҟ инаскьаган, аха ӡыбжьахаланы,
иҭшәаӡаны Ҧсҳәы Ҳаҭ ашьапанынӡа инеиуан. Ҳаиҭ иахь
ирацәаны икылсуа иалагеит ажәларгьы, зегьы акака ирыҳәон,
иара аҧсҳагьы қьиак, хшыҩҭрак иакәзаарын, дрыцхраауан
ижәлар, изыҳәоз мап икуамызт. Ихаҭа илымшоз, хьтәы
шьабысҭа-цәала иҟаиҵон. Ацәагьы акака хәыц есааира
иалшәшәон.
Аамҭа цон. Ус ишнеиуаз, ахьы шьабсҭа-цәа аҟны хәыц
заҵәык ада ыҟамкәа иаанхеит. Ажәлар ракәзар, ишнеиц
инеиуан, ацхыраара рҭахын.
Даара дхәыцит Ҳаиҭ, аха имч мхозшәа аниба,
аҵыхәтәантәи ахәыц даҳәеит, абригь-абригь абас иҟалааит
ҳәа, ахәыцгьы налшәан иӡит. Иаргьы ажәлар еизиган,
иааирӡырҩын, иреиҳәеит идунеи шиҧсахуаз, дшыҧсуаз, аха
иҧсы амшын аҟны тәарҭас ишаиуаз, ижәлар шихамышҭуа,
арыцҳара иацәихьчаратәы дшыҟало. Абриазы амшын
хыҵраны ма адгьылҵысра бааҧсы ҟалараны ианыҟоу, иара
дцәы-шкәакәаханы ма дкамбашь шкәакәаханы аҟәараҿы
амшын дҭыҵуа ауаа ихы дирбауа дшалаго. Шьоукгьы
ддоумбеи шкәакәаханы рҳәон. Ус акәымкәа аибашьра
ҟалозар, дҽыхәаханы амшын дышҭыҵуа. Абригь иҳәеит,
аҧсҳа Ҳаиҭгьы дыҧсит.
Иҵит быжьшықәса. Ҽнак зны ацә шкәакәа амшын
иҭыҵуаны аҟәараҿы хәыҷык ибеит. Хаха-хымш ааҵуаны,
арыцҳара ду ҟалеит – амшын Аҧсны Аҟьаҟьа зегьы агеит,
ашьхара иаҿаҵәеит, шьоукгьы амшын амца акит рҳәон,
Ҳаиҭ иаҳҭынрагьы азнык азы аӡы ҩахыҵәеит. Усҟан инхаз
зегь реиҳа иҳаракыз ахәқәеи Ерцахәи роуп. Егьырҭ зегь
нҵәеит, избанзар ахәыҷ ииҳәаз агәра рымгеит. Убасҟаноуп
раҧхьаӡа иааны Амза ажәҩан ианкыдла, уажәтәи аасҭа
акыр еиҳан, иаҳа иааигәаны икыдын, иагьҭашәомызт. Амза
нҭалан, иҩавалан иҩеицыҧхьаӡа, амшын жәылон. Абас
акраамҭа иҟан. Агаҿа зегь қьабҭахеит, бааррахеит, ауаҩы
дызфоз агыгшәыг, агәылшьапқәа, аҳәыдқәа ықәнагалт,
ҵлакы иаҟараз аҭырас дуқәа гылт. Абас ишыҟаз, аамҭа
кыр ҵит, нас Нарҭаа ангыла, амшынгьы еиқәтәахьан, ҵаҟа
илбааны уаҩ дызфоз ндырҵәеит, абааррақәагь кыр дырбеит
Ҟәбина инаркны Рҩанеи Дардынеи иахьрыбжьанакыз.
Абас шакәызгьы, агаҟа илбаауамызт, еиҭахыҵыр ҳагоит
ҳәа. Ашьҭахь акыраамҭа анҵоуп агаҟа еиҭалбаауа ианалага.
Абриоуп сара аҧсҳа Ҳаиҭ изкны исаҳахьоу. Ус сзеиҭеиҳәеит
сабду иаб, зыҧсаҭа бзиахаша, Рашьыф, – иҳәан, иажәабжь
даалгеит Чаҵә Чагә.
– Уажә сара сзызҵаауа уиоуп, – иҳәан, даацәажәеит
Раџьаҧ, – џьгьардагьы ирҳәоит Ҳаиҭ иӡбахә. Уигьы амшын
аҟноуп дахьыҟоу, аха ауаа згауа, инызкылауа иакәны ауп
дшаадыруа, уи шҧаҟалеи?
– Уи саргьы акыр сазхәыцхьеит, Раџьаҧ, – иҳәеит Чагә.
– Умбои, амбатәӡа ҵхьеит. Аамҭа цацыҧхьаӡа, Ҳаиҭ ихьӡ
абзиара аҟынтәи ацәгьара иадыркыло иалагеит, избанзар
иара ицәырҵра арыцҳара, агәаҟра аанагоит. Уиоуп уажәы уи
амшын аҵахь ауаа кны изгауа иакәны дзырыҧхьаӡо. Амшын
хыҵыр, ауаа ахьаго иахылҵыз акәзар ҟалап. Са сшазхәыцуа
абасоуп.
– Ишыҟоугьы убасоуп, – иҳәеит Раџьаҧгьы. – Иахьа
ҳажәа иалоу «ҳаиҭ», «иахәа» уҳәа убарҭ ажәытә ажәақәа,
анкьаӡатәи ма аҧсҳацәа мамзаргьы анцәахәқәа рыхьӡқәа
рҟынтә иаауеит ҳәа уазхәыцыртә иҟоуп. Ус акәӡами,
Мысҭаабе?
– Усоуп... Иахьатәи шәцәажәара уаҩ кыр дархәыцуеит…
Аҧсны макьанагь иамоуп ажәабжьҳәаҩ ҟәыҕақәа. Чагә,
абри иҳауҳәаз ажәабжь азныказ алакә иеиҧшшәа унарбоит,
аха цқьа иазхәыцуа изы акырџьара иахьиашоу ыҟоуп.
Ажәытәуаа ус рҳәон Мрагылареи Мраҭашәареи аӡы-мшын,
аӡымҩа ду рыбжьдан, уи ҳакавказ иқәсуан ҳәа. Ажәакала,
Аҧсны, аҳаракырақәа ҧыҭ-ҷыҭк рыда, изныкымкәаны аӡы
ықәлахьеит, – иҳәеит Мысҭаабе.
– Уи ус ауакәхым, – днақәшаҳаҭхеит Чагәгьы. – тҟәарчал
Начхьоу азааигәара лгәыгә хәыҷык Ашхәаҿаҳәарҭа ҳәа
иашьҭоуп. Абраҟа адгьыл иҵыҳәҳәо аббакьан, нажәхаҳә шәпа
гылоуп. Изларҳәо ала, ажәытәӡан абра аҕбақәа анӡхгылалакь
иадҿарҳәалон. Иахьа убра инаркны амшын аҟынӡа ҩынҩажәа
километр иреиҵам.
– Убри аҩыза ахаҳә-кьан, Аҕбаҿаҳәарҭа ҳәа хьӡыс иаманы,
Ҧанаҩ ашьхара Быскьал иҟоуп, – Кәыдры иацәыхарамкәа,
– иҳәеит Раџьаҧ. – Ҧанаҩ ахьӡ ахаҭа иҳанаҳәо, сара
сахьазхәыцуа, аӡы ахьынӡаҩеиуаз ҳәоуп, аҟәара, аҿықә
ҳәоуп, ажәытә ҧсуа бызшәала уахәаҧшуазар. Аха ҧанаҩтәи
Аҕбаҿаҳәарҭа еиҳа иҳаракуп тҟәарчалтәи аасҭа. Ус анакәха,
арҭ ахьӡқәа ирҳәо Аҧсны ҩынтә амшын ықәҭәахьеит ҳәа
акәӡами? Иҟалап руак Амза аара иахҟьазаргьы, мамзаргьы
адгьыл чуеит, иҩеиуеит. Аҧан аҩ акәзаргьы ҟалоит.
– Иара ус уахәаҧшыргьы, Аҧсны аӡы иадҳәалоу адгьыл
хьыӡқәа даара ирацәоуп, – иназгәеиҭеит Чагә.
– Чагә, иуҳәаз иацсҵарц сҭахуп даҽакгьы, – иҳәеит
Мысҭаабе. – Иара ҳ-Аҧсны ахаҭагьы ахьӡ, аҧсы егьи ҳҳәоит,
аха аӡгьы иахылҿиаауеит. Уи ажәытә хьӡқәа: Абзны, Абсны,
Амсны, Амжьны, Аҧшьны… зегь ирҳәоу акоуп: аӡы атәыла,
аӡҿықә аҟны иҟоу, амшын иаҽҧну атәыла ҳәоуп. Иара амшын
ҳәа зыӡбахә сҳәаз акәзар, убригьы ажәытә ҧсышәала ахьӡқәа
акымкәа-ҩбамкәа иамоуп: гажәажә, зҕәажәажә, габзажә,
сҕәажәажә, мшшыннажә, шшыжә, жәжәыжә, мсынажә,
нсынажә, ппыжәажә уҳәа. Ҕәаҕәа – аду, адуӡӡа ма аҟьаҟьа,
аӡҟьаҟьа ауп, аӡышшара ду, аӡкаршәра ду ҳәоуп. Иахьа
«зҕәа», «зҕва», «зҕвав» ҳәа ақырҭцәеи, агырцәеи, ашәанцәеи
ирҳәауа амшын ахьӡ ззҕәуажә аҟынтә ауп.
– Убри ануҳәа, Гыртәылантәи иааны ҧсуа ҧҳәысеибак
илхатәаз ҳгәылак излеиҳәоз ала, ажәытәан урҭ амшын
«бзҕәа» «бзҕваҧс» ҳәа иашьҭан. Даҽа ӡиас дукгьы убас хьӡыс
ирзаман, арҭ шаҧсышәаз ихаҭагьы иҳәон, – иҳәеит Ҕәадантә
иҟаз Ашәба Кьамҕәаҕәагьы.
– Ақырҭшәаҿ амшын ахатәыхьӡ амаӡам, уи аҧсшәаҟнытә
игоуп, – нациҵеит Дырмит. – Ажәытәӡатәи аҵарауаа Амшын
Еиқәа Ашәуа Мшын, Абаза Мшын ҳәа азызҳәозгьы ыҟан.
– Ҳамшын ааигәа-сигәа инхо егьырҭ ажәларқәа уи
ишҧашьҭоу, издыруада «амшын» аџьам бызшәа аҟынтә
иаауазар, Мысҭаабе? – дҵааит Кәыҵныи Абыџ.
– Мап, – иҳәеит Мысҭаабе, – аџьамцәа уи ахшаина ҳәа
иашьҭоуп, аҭырқәцәа дениз ҳәа, абырзенцәа ҭеос, аксенос
ҳәа, арабцәа баҳр рҳәоит…
– Амшын аҟынтә ауп ишаауа Уачамчыра егьи ажәытә
хьӡгьы, Ага, Гана ҳәа иахьанӡа иааӡаз. Ажәытә бырзен
ҵарауаа Гаенос, Гиуенос ҳәа акәын уи ашәҟәы ишанырҵоз.
Абри аҧхьатәи г – ҳә ма ҳ акәзар ҟалап. Уачамчыра ахаҭа
ахьӡ ачам-шы аҟынтә иаауеит. Ари, уарла-шәарла акәымзар,
ианыӡаахьоу чамҳажәлоуп. Анкьа Ачамшыра, Ачамчыра
ҳәа акәын ишырҳәоз, иаанагозгьы ачамш дуқәа еилачны
иахьгылоу ауп. Уачамчыра, аарла исгәалашәоит, агаҿаҿы,
ачамш дуқәа гылан. Уажә иабаҟоу, амшын иагахьеит, –
иҳәеит Омар. – Уачамчыра Лоуны, Лауны ҳәа ианашьҭазгьы
ыҟан. Уи адә ду акәын, амшын иагахьеит, алакациақәагь
гылан рҳәон. Ари аҧсуа-ашәыла ҽакгьы аҳәоит аха.
– Уачамчыра аҩада-мраҭашәарахь, уажәы амшын
бжьахалан иахьыҟоу иацәыхарамкәа Ачамшжыра ҳәа
иашьҭан. Изларҳәауала, аҕбақәа рыҟаҵаразы ачамшқәа
ырмазеины аҧслымӡ аҟны иржуан. Абри ашьҭахь урҭ ахаҳә
еиҧш иҕәҕәахон. Мықә аӡиас амшын иахьалало дгьыл бжьаха
хәыҷык ыҟоуп, иагьхәыҷцәамкәа, убраҟагьы ачамшжыра
ахьӡын.Уачамчыра аҧхьа амаӡашәар амоуп, уи ажәытә
Уачамчыра аҭыҧ иунарбоит. Аӡиқәагьы ҽа хьӡыкгьы аман
рымҳәози... – нациҵеит Чагә.
– Аҧсуаа-адыҕаа ҳбызшәаҿы аӡы ҩышә рҟынӡа хьӡы
амоуп. Иоуцәахаргьы, иахьынӡасгәалашәоу акакала еиқәысҧхьаӡоит, акалашәа иҟоуп азы шәаргьы ишәаҳап: ӡы, ыӡ,
ӡа, ӡеи, ӡыу, ӡыи, ӡаи; ры, ыр, ра, риа, рҩа, рҩы, рыҩ; бсы,
бса, бсу, бсеи, бсыи, бсоу, бсау, бас, быс, баса, быса, басы,
бысы; бзы, бза, бзаи, бзу, бзеи, бзыи, бзау, баз, быз, ыбз, база,
быза, базы, бызы; бшьы, бшьа, бшьыи, бшьу, бшьеи, бшьаи,
бшьоу, бшьау, башь, бышь, ыбшь, башьа, бышьа, башьы,
бышьы; бжьы, бжьа, бжьу, бжьыи, бжьаи, бжьоу, бжьау,
бажь, быжь, ыбжь, бажьа, быжьа, бажьы, быжьы; ҧшьы,
ҧшьа, ҧшьу, ҧшьеи, ҧшьаи, ҧшьыи, ҧшьоу, ҧшьау, ҧашь,
ҧышь, ыҧшь, ҧашьа, ҧышьа, ҧашьы, ҧышьы; ҧжьы, ҧжьа,
ҧжьу, ҧжьыи, ҧжьоу, ҧжьау, ҧжьаи, ҧажь, ҧыжь, ыҧжь,
ҧажьа, ҧыжьа, ҧажьы, ҧыжьы; ҧсы, ҧса, ҧсаи, ҧсу, ҧсеи,
ҧсыи, ҧсоу, ҧсау, ҧас, ҧыс, ыҧс, ҧаса, ҧыса, ҧасы, ҧысы; ҧзы,
ҧза, ҧзаи, ҧзу, ҧзеи, ҧзыи, ҧзоу, ҧзау…; мсы, мса, мсаи, мсу,
мсеи, мсыи, мсоу, мсау, мас, мыс, ымс, маса, мыса, масы,
мысы; мшьы, мшьа, мшьу, мшьеи, мшьа, мшьоу, мшьау,
машь, мышь, ымшь, машьа, мышьа, машьы, мышьы; мӡы,
мӡа, мӡаи, мӡу, мӡеи, мӡыи, мӡоу, мӡау, маӡ, мыӡ, ымӡ, маӡа,
мыӡа, маӡы, мыӡы; кәы, кәа, кәкәа, кәкәы, кәкәоу, кәкәеи;
сы, сс; жәы, жәжә; шь, шьшь; ффы, шшы, хьхьы, хәхәы…
Убас иҵегь. Ара иахьаманакуагьы убап... Арҭ ахьӡқәа
ҩба-хҧаны ианеимҿаҧахогьы ыҟоуп... Ажәытәӡан аҧсуадыҕаа 140 цәажәашьа рыман, еилибакаауа, аха инеивысааивысуа, убриаҟара ирацәаҩын, ҩынхыбра мацарала
ацыгәқәа хәажәкыраз ашьха ианкеибацоз аамҭаз… – иҳәеит
Мысҭаабе.
– Иамазкуа дҟаларгьы, сара суқәшаҳаҭуп, – иҳәеит
Дырмит. Нас саб ихы наиқәикын: – Уажә аӡқәа
ҳанрылацәажәах, Шьааб, ара шәқыҭаҿы Мҭкәара зыхьӡу
ӡиас хәыҷык узааигәа иҟоуп. Уи иаҳәоугьы амаҭ ркәара
ҳәоуп. Абас ахьӡуп Қарҭ иалсны ицогьы, уи Кәыра ҳәагьы
иашьҭоуп, Кәыражә акәын. Кәрыжәа акәзаргьы ҳәа сыҟоуп.
– Уа уиашоуп, Дырмит, – днақәшаҳаҭхеит сабгьы,
– ҳкәара амаҭ рацәаны иамоуп, аиҳарак аиқәаҵәақәа,
Мҭкәара захьӡугьы убриоуп. Қьабҭакәара, Ққдеикәара,
Жәжәкәара ҳәа убас ахьӡқәагь амоуп. Иара ҧхынгьы-ӡынгьы
иазҟәандашәа иҟоуп. Урҭ изалырхызгьы уиакәхап.
– Изхысҳәааз уиоуп, – инациҵеит Дырмит, – аӡы иадҳәало
аҧсуа ҭыҧхьыӡқәа Қырҭтәыла шәкыла уаҩы иҧылоит. Уи
џьашьатәӡам, избанзар ажәытәан Қырҭтәыла зегьы Аҧсны
ианаҵанакуаз ыҟан. Иахьагьы уаҟа иуҧылоит аӡы адагьы
амцеи ахаҳәи ирыдҳәалоу аҧсуа ҭыҧхьӡқәа маҷымкәа…
Агара ҳәа ҭыҧк ыҟоуп, уаннеилакь, мраҭашәарахь ала қыҭа
дук Хашури ҳәа иашьҭоуп. Уи аҧсуажәоуп, иаанагоугьы
аҳашра ауп. Уа инхо абыргцәа аӡәык-ҩыџьак иахьанӡагьы
Ҳашра ҳәоуп ари ахьӡ шырҳәоу. Аҧсышәала – Ҳашра. Аҳаш
ахьыҵырхуаз ажәытәтәи аҭыҧ иахьагьы убра уаҩы ибоит.
Ари Ҳашраг(г)а, ҳәагьы иашьҭан, амшынгьы зны иқәын.
– Убра аказы суазҵаауан, Мысҭаабе, абри ахьӡ аҵыхәала,
иҳәеит саб. – Аха убранӡа иҳәатәны исыҧхьаӡоит даҽакы.
Кәдырҭа Аҧсҳеибааш ҳәа зыӡбахә рҳәоз атәы усгьы
ишәаҳахьазар акәхап. Уи Ҵабал омак иацәыхарамкәа Нхыҵ
Ҭебырдаҟа узгоз ажәытә Аҧсуа Мҩа – Ар рымҩеи иареи
рацәаӡак еицәыхарамкәа иҟан. Уи ашьҭа-мҭа ҳәа иахьанӡа
акгьы зымааит. Ажәытә ажәлар рҟны ус рҳәон абри абаа
иажәытәӡатәин, омакгьы идумызт, Аҧсны уаҩ иҧымлоз
аҳаш иалхны иҟаҵан ҳәа, аҳаш-мақьаҧсыс. Изыргылаз аҧсҳа
аҳаш мшынгәыла иааигеит ҳәагьы ус ацырҵон ианцәажәоз.
Ҽнак абри абаа ахьыҟаз снеин даара сеимдеит, изладыргылаз
аҳаш ахьыҵырхыз џьара избозар ҳәа. Аха ус акгьы сымбеит,
ҧсыӡк абаҩ хаҳәханы изыншәылан иҟаз ҳаш хәыҷык ада. Ари
анызба, абра анкьа аӡы шықәлахьазгьы мҩашьарахда агәра
згеит. Уи Башкаҧсаранӡагьы иҩеиуан, избанзар Башкаҧсара
храқәак рҟны усҟан иҭатәаз аӡы аҿықә ацәқәырҧақәа
иҭыфаан рышьҭа анырҵан, иахьанӡагь ирнуп… Изларҳәоу
ала, аҵыхәтәан аҧсҳацәа руаӡәк абаа ирбган Ҧсырҭах*,
Ҳанаҟәапеи иганы иқәиргылт, Аҧсархәы ҳәа усгьы зыхьӡыз
ашьхаҿы. Убрантәи амшынҿықә зегь унапсыргәыҵа
ианушәа иубон рҳәон. Сыззааирц исҭаху, – инациҵеит саб,
– Аҧсҳеибааш ахаҳәмаҭәахә Ҳашрантәи мшынла иааргазар
ҳәа уаҩы иақәиҵартә избоит, угәы ишҧаанагои, Мысҭаабе?
Ажәытәан Ахаӡажәжәи Ашәыжәжәи** анеимадаз.
– Ус ақәуҵаргьы ҟалоит, – иҳәеит Мысҭаабе. – Аиаша
аиаша анакәха, ажәытәӡатә аҧсуа ҭыҧхьӡқәа убриаҟара
рхыҵуеит, абарҭ адунеи иақәлоуп рзуҳәартә аҟынӡа. Убас
иҟақәоу иреиуоуп, хара ҳамцаргьы, шәқыҭа аҩадахьҟа Ҧанаҩ
ашьапаны зегь ижәдыруа аҳәҭа, аҧсҭагәаҩа Мцҳәҭа. Абри
еиҧшу ахьӡ Ҧанаҩ нхыҵгьы иҟоуп. Ажәытәӡан абас еиҧш
*

Ахаӡ(ӡ)ажәжә – Каспитәи амшын, Ашә(шә)ы жәжә – Амшын Еиқәа. Шә
роуны изҳәозгьы ыҟан, аҧша, атыҩша ҳәа ицәажәарагь алшон.
**Ҧсырҭах – Ҳанаҟәапеи ашьхоуп, Ҧсырҭаха – Ҧсыр аҟармара ҳәа
ицәажәоит, уи аҧсҭа ахахьтәи қыҭан.

иҟаз аҳәҭақәа рҟны амцабз ыҵхәраан игылон, аӡыршқәа,
аӡырҧхақәа аман. Урҭ хәшәын, изжәуаз, изқәыҭәоз дыбзиахон.
Убри аҟынтә арҭ аҭыҧқәа ҧшьарҭа ҭыҧны, аҧеҳамбар
ихәарҭаны убас иахәаҧшуан. Аныҳәаҩ даман, ажәлар
иреизарҭан. Ус ишааиуаз, амцақәа ыҵцәааит, аӡыршқәа
хьшәашәеит, ихьшәашәаз такәгьы аара иаҟәыҵит, убриаҟара
аамҭа ду ҵит. Зқьы ракәу жәанызқь ракәу здырхуада. Аха
арҭ аҭыҧқәа рыҧсуа хьыӡқәа нхеит. Абри ззымдыруа, абарҭ
абас зрыхьӡузеи ҳәа уаҩы иџьеишьартә иҟоуп. Мцҳәҭа захьӡу
аҭыҧ Қырҭтәылагьы иҟоуп, Қарҭ омак иацәыхарамкәа,
амрагыларахь. Уи анкьа иара иаҳҭынран. Уара узҿу аамҭаз
Ҳашра дгьылбжьаханы, ма дгьылбжьахаланы, аҳаш убра
иҵхны мшынгәыла абрахь иааргауа иҟазаргь алшон. Шьааб,
уара узҵаара аҭак ииашаҵәҟьан иҟазҵараны иҟоу аамҭоуп,
уи зегь еилнаргоит, ишеиланарҩынтуа еиҧш. Анцәа
иаҳзыбзиеитәроуп, убриоуп. Егьирахь, иацсҵарц исҭаху,
убас еиҧш иҟаз аҳашырҭа, аҳашрҟәара Аҧсны усҟаназ аӡы
ахьықәмыз, иаҳа иахьааигәарҭаныз џьара иҟазаргь ҟалон.
– Убра акы исҳәарц исҭаху, Шьааб, – иҳәеит Кәыҵныи
Абыџь, – ара Мцыҳәҭа уажәы атыҩшаӡ ахьыҵыҵуа абахә
аҳәҭаҿы ажәытәӡан амцабз ҭыҵуан, иара аӡгьы шын рҳәон,
аабыкьанӡагь аӡгьы ҧхан ҳәа рҳәоу саҳахьеит. Убасҟан
иҵыҵуаз амцабз уажә аӡы ахьаауа иахагылоу абахә ашьапы
аҭаҩаҿара аиҳарак зегь аблын, еиқәаҵәаӡа иахьагьы ашьҭа
убоит. Изхысҳәаауа, абри шжәытәӡатәиу арҩашьом. Убас
еиҧш иҟоу ажәытәӡатәи, сара издыруа, аҭыҧхьӡқәа Аҧсны
иагьмаҷым, – Аҵан Рыҧсҭа, Аҵан Ргыларҭа, Агәылшьапқәа
Ргәаҩара, Абнауаҩ
Итәарҭа, Адоуцәа Зҭаз, Адоу
Дахьыршьыз, Адоу Дахьжу уҳәа реиҧш иҟоу.
– Ажәытә ҧсҳа ус игәы иаанмаго дыҟамызт, убри аҩыза
аҳаш иалхны абааш иргылар, адоуҳа амоуп, иаҕацәа аӡәгьы
изгарым ҳәа. Абаақәа ракәым, аҳаш иалхны иҧшьаз ҳәа
ирҧхьаӡоз акәарақәагь ацҳақәа рхырҵон, изласаҳахьоу ала, –
иҳәеит саб. – Абас еиҧш иҟаз ацҳа днықәгылан анцәа иҳәаз,
ииҳәаз наӡоит ҳәа иазырҧхьаӡон. Иара уажәгьы ус згәы
иаанаго ыҟоуп. Усҟантәи аамҭазы иҧшьаз аӡиасқәа Аҧсны
имаҷмызт.
– Убас иҟоу аӡиасқәа ҧшьба рыӡбахә рҳәоны исаҳахьеит,
– иназгәеиҭеит, Дырмит. – Ҳабсы, Ҭоумышь, Дҕамшь,
Рыҭҳа. Урҭ иҵегь ыҟоуп аха. Аҧсуа-адыгьқәа рҟны ҭҳа, ҭҳе
зыхьӡу иреиҳабӡоу, идуӡӡоу – адыгьқәа рҟны Анцәа – роуп.
Ажәытәан арҭ ажәақәа аформа рацәа рыман, иуҳәозар: ҭҳа,
ҭҳаи (ҭаи), ҭҳау, ҭҳы, ҭҳоу; дҳа (дҕәа), дҳаи, дҳы, дҳоу; ҭаҳ,
даҳ; аҳ, ҳа, ҳ. Изхысҳәаауа, абарҭ рҟынтә иаауа аҧсуа жәытә
ҭыҧхьыӡқәагьы рацәоуп, Аҧсны анҭыҵгьы. Шьами, Мсыри,
Чынди, Ҳәынди, Ҭҳаии ирзаарыгӡа. Ари ус машәыршақә
иҟалаз, еиқәшәаз ак ракәхарушь?.. – Мысҭаабе ихы
наиқәикит Дырмит.
– Зны Баскатәылантә иааз ҵарауаҩыки сареи ҳаиқәшәеит.
Абаск бызшәа ашәуеи аубыхә бызшәеи убас ирзааигәоуп,
даара иџьасшьеит. Ажәақәа, аиҳарак ажәытәтәиқәа,
реилкаара џьабаак аҭахымызт. Баскатәыла, Аҧсны еиҧш,
амшын иаҽҧнуп, Мраҭашәарахь ауп… Уара узҿу ус
машәыршәа иҟаломызт. Аҧсуа дахьнанамгац дгьыл ыҟам,
Адгьыл Аҵагьы зны инхон ҳәа рымҳәозиз… Убас сгәы
иаанагоит, абри Кәыдры аҧсҭа, уи ашьхақәа уҳәа, макьана
иаҳзымдыруа амаӡа дуқәа рымоуп, рыҵоуп ҳәа, макьана
иаҳзымдыруа ажәытә аҳцәа дуқәа, аҧсҳацәа рыхьӡқәа
цәырнагоит ҳәа. Иара Аҧсны зегь ахаҭагьы убасоуп ишыҟоу.
Кәыдры аҧсаҭаҿы шьхакы Ҟаур, Мынҟаур, Мнеиҟаур ҳәа
иашьҭоуп. Мынҟаур ихьӡын ажәытә Мсыр аҭаҳцәа дуқәа
руаӡәк… Мсыр, ма Мыср, Шьам, Мсыраҧшь, Шәду уҳәа
ажәытәӡатәи раҳцәа дуқәа рыхьӡқәа, иуҳәозар, Мына,
Хәыфы, Ҳафра, Лабарна, Мыта, Гәдеиа, Рашьыф, Шьарҕәан
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 19
  • Büleklär
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3545
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2108
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3468
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2203
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3411
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2113
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3603
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2043
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3622
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2089
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3474
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2144
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3478
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2135
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3431
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2140
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3482
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2117
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3522
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1968
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3498
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2099
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3538
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2154
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3441
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2134
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3423
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2255
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3407
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2248
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3504
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2166
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3589
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2066
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3614
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2184
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3473
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2150
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3344
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1619
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 1031
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 419
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.