Latin

Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 15

Süzlärneñ gomumi sanı 3407
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2248
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
сааҵәиин Агыруа дызҭоу шыҟаз амҩа снықәлеит. Иаха
ҳзыниеит ҳәа ирҳәоз ажәабжь еицәаз уахь исзыҧшызаап, уи
сара издыруаз акәымзар...
Сзышьҭаз аҳаҧы ахьамаз абахә аҵаҟа саннеи, амра такәы
иҩхашлахьан. Маҷк сыҧсы ааиҭакшәа сҩаҿалеит. Акыр
схалахьан еиҧш, аҩада уаҳа царҭа амаӡамкәа, аҵла еиҧш
ишшаӡа хра ҵәыцаран иҩасҿагылт. Изулак сахыкәшан,
снаҵсын наҟтәи аган ахь саниас, еилҟьашаараны, ана-ара
амзаҵлақәа ыҟаны, ҿаҟьак снаҿагылт. Быҭәаа рыхәшә ҳәа
изышьҭоу ашьхардацгьы џьарак-ҩыџьарак раҟара ишәҭны
иахьыҟоугь збоит.
Уи схынҳәны санаауа иҵхны изгап ҳәа, сҽеибыҭаны
сыҩкыдлеит… Аҟәақҳәа ишхысыз здыруеит, саҧхьа игылаз
амзаҵлагь алаҳабаа еиҧш ҩыџьараны иааиҟәжәеит, нас уаҳа
акгьы сгәалашәом…
Санаалҵ, ацәымзақәа кәи-кәиӡа еилаҩ-еиласуеит,
рҩашкгьы «шш» ҳәа абжьы гоит. Ари абыкәу ҳәа цқьа
сааӡырҩызар, арҩаш абаҟоу, слымҳақәа ракәзаап зыбжьы го,
цәымза қәиқәас исшьаз сыбла иҵашәо акакаҷқәа ракәзаап,
цәымзагь ыҟам, алашьцара схатәоуп. Ҳаит, слымҳақәа
рыбжьы го, сыблахаҵ акакаҷ ыҵашәо, хьҭак сылалазаап
ҳәа сгәы иаанагеит, макьана аҩны сышьҭоу џьысшьоит.
Аха сшышьҭақәаз сгәамҧхазт санаапыршьшь: ҵаҟа хаҳәуп,
хыхь хаҳәуп, схахь хаҳәуп, сшьапахь хаҳәуп, сармарахь
хаҳәуп, ахықәтәалараҵәҟьагь амуратәы сеиҩырҿахә џьара
сцәывҵоуп. Ҵабыргны, сарҕьарахь заҵәык ала џьара снапы
ҩкылҳәҳәан иахьынӡацоз еиҵыҵит умҳәозар. Уахьтәи аган
ахь ахаҳә дуқәа аҧыраҵан ишәаҳаны иҟаҵазаап. Абрстәиала
акәхап абра сааган сышцәывҵарҵазгьы аасгәахәт.
Аҳаҷаҳәагь иаасгәалашәеит амзаҵла адыд шасыз. Саргьы
исысзар акәхап, мамзаргьы ҕәҕәала исӡывасит, дабаҟоу ҳәа
иансышьҭала, сыҧсны сахьышьҭаз сырбазҭгьы, аҿаҭахьа
рықәҵаны, иҧсы ҭалозар ҳәа, аамҭала анышә самардон, убри
азы акәхап абра сааганы абас сзыҵарҵа ҳәа саахәыцт.
Сыбжьы сыргап сҳәоны, уара, урҭ асҵәҟьа сеиҩырҿахә
сцәывҵарҵарымызт,
издыруада
мшәык
сааганы,
дцәыларбаан дысфоит ҳәа, ҳаҧык аҟны џьара сцәыҵаҵан
саҵәахызар, ааигәа иҟазар аасгәахәын, иаҳҳәақәо ирзууазеи,
иаасцәымҕхеит.
Слымҳа нкыдҵан даара сӡырҩит, аха иреицәа-иреиҳаны
иарбанзаалакь џьара ҷытбжьык гомызт. Ишҧаҟасҵари ҳәа
саахәыцт. Иагьысыӡбит ашьшьыҳәа сҳәазаны сахьынӡазцо
сцаларц.
Саанапршьышьын,
хаҳәҧҽыха
ҵарыкгьы
аасҧыхьашәеит.
Сахьцәывҵаз ахаҳә ҧҽыха хәхәа дуқәа ҧшьба аушәақә
еиваҵаны иаҧыран. Изулакгьы, снапыршьышьуа, реиҳа
имаҷуп зысгәахәуаз руак ашьшьыҳәа снахан, сҳәазан, сыҧсы
ӡаны схы ҩцәывҵызгеит. Ҭынчроуп, ишылашьцац илашьцоуп.
Абџьарс ҳәа напызаҵә сыҟоуп... Сахьынапыршьшьуаз
хаҳәҧҽыха ҵарык хәхәаӡа исҧыхьашәан, цнапыкла искуп,
иароуп сзықәгәыҕуа ҳәа исымо. Агылара саламгеит, мшәны
сахьцәывҵанаҵаз ахыхь ақәтәарҭа аман иҟазар сакуеит ҳәа,
ус сшышьҭаз, снапыршьышьуа сҳәазо, ҧшьынаҧха ҧхьаҟа
сҿынасхеит.
Ладаран сышнеиуаз, рацәак сымцацкуа, уаҳа ҧхьаҟа
самшьҭуа, ҭӡык аҿыгәҳәа схы инадгылеит.
Ишыҟасҵалац еиҧш, сеиҭаӡырҩит, схаҳәгьы скуп.
Сарҕьарахь лаҧш-ҿаҧш хәҷык ыҟазшәа анызба, аҭӡы
саваҳәазан уахь сҿынасхеит. Сышнеиуаз, армарахь иааҵәиин,
алаҧш-ҿаҧшы иҵегь иааҕәҕәахеит, аҭӡқәагьы рыцәаара
убо, аҳаҧы ҭыкка, ихәхәаӡа, иааҟалеит. Нахьхьи рацәак
бжьамкәа ихагьежьааӡа, аҵламахәқәа ҵыс-ҵысуа иаҧыраны,
аҳаҧ аҭаларҭа ахьыҟазгьы ааҧшит. Алашара злаауаз убрантә
акәын. Сҩагылан иаасырццакит, аха сгәысҽанны.
Аҭаларҭаҿ саннеи, аҭыҵра саламгакәа сааҭгылан,
ашьшьыҳәа схы навҵсырҳәҳәан сааӡырҩит. Уахынлоуп,
аеҵәақәа кәеи-цеиуа, икаххаа, рҩашкгьы абжьы ааҩуеит.
Аҳаҧы, ашәаҧыџьаҧ аҧыриааны, рффак аханы иҟоуп,
унадымгылакәа
ус ала-мала улаҧш иҵашәом, хыхь
бахәыкгьы ахагылоуп.
«Уаа, анцәа уара уоуп!..» – сҳәан, ашьшьыҳәа алашьцара
сҽалакуа сааҭыҵын, издыруада уахь амшәқәа ҭазар ҳәа,
арффа еилачра сҭамлакәа, абахә илавҵаршәны ҿаҟьараны
сҿыласхеит, исҧыхьашәаз лаба хымпыҿ ҕәҕәакгьы
аашьҭысхит. Аха сышнеиуаз еилҟьашаараны, ана-ара
амзаҵлақәа гыланы ианызба, абраҟагьы адыд адыруазар
ҳәа сгәы иааҭашәан, уахь сымцакәа уа сҽааныскылт. Усгьы
саахәыцт, уажәы амцеиқәҵара салагар, акыр садхалоит,
бҕамшәзар, сышцаз гәаҭан сышьҭа ихылар, исыхьӡоит, иаҳа
еиҕьуп слабагьы шыску мзаҵлак снықәлан ацәқәан шаанӡа
исхызгап ҳәа, аҵхгьы шаҟа цахьоу здыруада, аха…
Унапқәа бзиа иаакәшартә мзаҵлак гәасҭан, ҩбаҟа
ҩныгыдра рышәара махә амамкәа ицон, нас амахәқәагь
аманы, иманшәалан иҟан, абни сықәларц сыӡбит. Аха зеиҧш
ҟамло егьыҟам, даҽа лабакгьы сҭаххар сҳәан, саанаҧшыааҧшит, наҧшы-ааҧшра усгьы исыгызма, аха…
Ҩадахьшәа ҵлак аҿажьын, иманшәалан лаба ҕәҕәак
сзамхуазар ҳәа снеин ҵаҟала снадгылт. Алаба сшашьҭаз, аа,
уара, шәақьк ахьыҟоу! Махә пак ақәжьуп! Сахан иааҵхны
снахәаҧшызар, ашьхәа кылҵәаӡа, аа, сшәақь! Сахьгылаз
сеиҭамҵкәа аҵла икажьыз цқьа слахәаҧшызар, еиҟәжәаны,
ихбыл-ҿбылны иҟоуп! аҟәжәахоуп икажьугьы, егьи абжак
еилыблаан игылоуп.
«Иаа, анцәа уоуоп!..» – сҳәан, сшәақь ахы ларханы икны
сышьҭахьҟа сеихеит. Сагьгәырҕьеит, сагьшәеит. Сара сызҭаз
аҳаҧы ааигәаӡан, Агыруа дызҭоу, изларҳәоз ала, иҵегь
такәы ухалар акәын. Шьҭа уахь сдәықәло сыҟазма, аҭыҧ ахь
сызлахынҳәышаз амҩа здыруан, сеихеит. Сахьыҟаз шәарҭан,
лассы лбаатәын, абра акәын адыд сахьашьуаз… Уи зыхҟьа
ҳәа издыруа, сшәақь сыхәда иқәк абра санхалоз, аҩада ахы
самхархазар акәхап. Адыд ахьадыруа ушәақь ахы аҩада ирханы иукыр ауам, ухы хутыр ҟалом ҳәа аиҳабацәа ирҳәоз
цқьа сазымхәыцт. Насгьы уи ашьха-цәҳәыра ҳаракыраҿоуп
ус иахьыҟоу сгәахәт.
Уажәы, сшәақь ансоу, сышьҭахьҟа сеихеит, аха уажәраанӡа
иарыхьҭшьуаз ауаҩы, уажәы сшабо, аӡы аасмоур ада ҧсыхәа
сымамкәа сааҟалеит, акыс арҩашгьы ихарамкәа абжьы гон,
санаауаз исгәалашәоит, уи сырны ауп сшаа. Аҭыҧ аҟынгьы,
санырымба, ишеилоу здырхуада, снеир исарҳәаран иҟоугьы
сеидроу, уигьы сацәшәоит.
Ҧыҭк санынаскьа, шьҭа сыҧсы ансоу, саахьаҳәын
сахьцәывҵаз аҳаҧы шыҟаз ахы рханы ахәеҩ ааҭсыргеит,
кыр сышьҭалан иаауазар иаршәап, мамзаргьы ара ишааиуа
ахәшәбылфҩы акыр, исышьҭыҵып, ҳҭыҧ аҟынӡагьы ахысбжьы неиҩыр збап ҳәа. Аха аҭак аӡәгьы дымхысит, ихаран,
шьхак ҳабжьан, исышьҭазаргьы арахьтәи аганахь иҟамызт,
хара умцан ҳәоуп ирҳәаз, џьара ак ихьт ҳәа убрахь еимдозар
акәхарын.
Ашәақьгьы скын, акыргьы сгәысҽанын. Уахынла,
шарҧазыла, арҩашқәа рахь ӡыжәра ашәарах лбаауеит, агыгшәыггьы уахь инеиуеит, амҩан иуҿаҳаргьы ауеит, уи здыруан.
Абас арҩаш аҟынӡа санылбаа, абраҟагьы ахықә
еилҟьашааран, иаразнак аӡыжәра саламгакәа, зымҩа аҧаҩ
аҳаракыраҿ сааҭгылан сӡырҩит. Саҧхьа нырцә ладеи-ҩадеи
иахьынӡазбоз еиҳаракцәамкәа цаҟьараны илашьҭын, аӡы
сырыргьы царҭа ҳәа амамызт, насгьы ҧаса сызрыз арҩаш
иҵегь идуун, ари ҕҕак акәхеит, абри адагьы ҧаса сахьырыз
амзаҵлақәа хҧа гылан, ас цаҟьагь ыҟамызт. Шьҭа сышьҭра
сықәлан сышзымылбааз, сшахҟьаз збоит, аха иааг…
Сӡырҩуа абас сышгылаз, «ыу-у-ым-м…» арган, аҧсҭа
зегьы ҭырӡыӡаауа, еиларҩынтуа абжьыцәгьа ҩҭалеит.
Инақәырццакны иара ахьгаз шыҟаз ажәҩан леиҟәжәаны
адыд акы иасит. Арҩашгьы ааилаҽҽан «ҟьаҧ-ҟьаҧ, ҧш-шш…»
ҳәа быжь-дагәакгьы аагеит. Абжьыцәгьа сахьыҵәахыз
аҳаҧы иацәыхарамкәа игеит ҳәа ақәсҵартә иҟан. Акаруал
шәақь скын, аха зеиҧш ҟамло егьыҟам ҳәа, сааласын
сызвагылаз аҧсаҵла снықәлеит. Иара аасгәыдӡалартә, аҽуаҩ
иҽынеиҵихыргьы дзымҩаӡакәа акыр игхартә аҟынӡа махә
амамкәа, нас ихаха-чахан иҟан.
Уажәраанӡа ҧсҭҳәацкгьы хымызт, уажәы адыд ахьыкшаз
ашьхара аханы уарҳалк иаҟараны иҟәашӡа ак хын.
Сахьахәаҧшуаз, хыхьла иаҳа ицәхаҧшьазшәа збеит, шьҭа
лассы шар ҟалап, уиоуп ус изыҟоу ҳәа саагәырҕьеит. Сыӡба
абаҟоу, исхашҭит…
Абас абра сшықәтәаз такәгьы ҵит. Ус арҩаш ахь
сыҧшызар, аӡә дуауаӡа дҭагылоуп! Аа, дҟәашӡа, кьаҿк,
маҟҿаҳәаранӡа дҩаӡоит, аҩҟәыҵәак рыбжьара адгьылбжьаха
хәыҷы ахықә аҕҕара аҟны дӡаагылоуп! Цқьа сыҧшызар,
ижәпаӡа ахцәқәа лықәҧсоуп!
Слымҳақәа ҩеин соупцәа хылҧа иҩаҵагылеит.
Сахьықәтәаз саахьанҭахеит. «Ҟоҳ, рацәа сыӡт, Цәыхь ҩбагь
ихьт ҳәа, уи акәын уажә исыгыз, дубеит, Чагә, аҳаҧ иҭоу…
Уи акәын узыршуаз…» – аасгәахәт. Аха ӡызлан Чаҵәаа
дырҧырхагам, Чаҵәбак «Уашхәа мақьаҧсыс…» лирҳәахьеит
ҳәа саҳахьан, уи анаасгәалашәа, сгәы аарҕәҕәеит, ииашоушь
ҳәагьы саазхәыцит.
Сыҧсы ӡаны краамҭа абас сыҧшуан, аха лара дахьгылаз
қәацара лымамызт. Ус, даахьаҳәын, са сахь лҿаалхеит.
Адгьылбжьаха хәыҷы ааихылҵәан, арахьтәи аҟәыҵәа
дныҽҧынгылт. Нас уа аҕҕараҿ қәацара лымамкәа
лҽаанылкылеит.
Ӡызлан улеихсыр ҟалом, уабџьар еибгом ҳәа рҳәо
саҳахьан, аха, иҟалалакгьы, анцәа – уара уоуоп, усыхә
ҳәа, даара дкылкааны санаҵаха, аҵықь ааҭгеит! Сӡызлангьы
дхышәҭын аҕҕара дҩалаҳаит, дырҳәазогьы аҿынанахеит.
Дзеиҧшроу сымбаӡакәа дагоит аасгәахәт, аха дабаҟоу
дамзхуа ахаҵа? Унеи агәы умоуп, ҽырҧсы ҟалҵазар? Нас
ишҧаҟалои?..
Абас
сшылзыҧшуаз, ахаҳәқәа дырҿаҧан
аҕҕара
дазымгакәа
дааныркылт. Саргьы ашара сазыҧшны
сшықәтәаз, ашьха ахантәи сыҧҭа ҟәаш иҵегь идухан,
ицәхаҧшьӡахан иааилызбааит. Ишеит!
Смыццакыкәа сеиҭанаҧшы-ааҧшит. Ӡызлан дабаҟоу,
исшьыз ҧсаатәуп. Сҩалбаан снеизар, уи иаҟароу сымбацт,
маҟҿаҳәара иҩаӡо т-цәыш дук шьны аҕҕара ахаҳәқәа
ирықәжьуп. Сгәы иаалсын, иааҭганы аҟәара инықәсҵеит, аӡы
ажәырц иааизар акәхарын, аха абриаҟара қәацара амаӡамкәа
изӡаагылаз ҳәагьы саахәыцт.
Саақәҵәиаан алада санҧшы, арҩаш зыҵсуаз абахәқәа ҩба
срыбжьыҧшны иҭыкка ҧсҭак сылҭаҧшит. Нахьхьи арҩаш
ахықә аҟны х-мзаҵлакы, агәҭантәи иаҳа иҩарылыҳәҳәо,
иаагәасҭеит. Урҭ ракәын Агыруа дызҭоу ашҟа санцоз арҩаш
сахьнырыз сызвысыз. Уа даҽа рҩаш хәыҷыкгьы алалон. Иаха
санылбаауаз ҩада сагацәазаап. Шьҭа сымҩахымҟьар акәын.
Сытгьы уа иқәмыжькуа ҵлак амахәқәа иларбжьасҵан, ӡык
ласҿаҭәаны, сыцхәахә еихамгыло сдәықәлеит. Аӡышьҭра
иаваршәны сымзаҵлақәа рҟны саннеи, дара ракәын, нас
сеихеит.
Бзиа санынаскьа схысит, сеиҭахысит, наҟынтәигьы
ахысбыжьқәа геит. Сеиҭахысит. Аҭак еиҭаҟарҵеит. Ари
ҳҭыҧ аҟынтәи акәын. Шьҭа уа сыҟазшәа исыҧхьаӡон.
Иацухаахыс рыбла ҭкәыкәы рыҽшаны исышьҭазаап, уца
ҳәа ахьсарҳәаз аган хәыц-хәыц еимырдахьазаап, ашьыжь
еиҭасышьҭалаанӡа ас ахысбыжьқәа анга, иара иакәу, дҭаханы
ӡәыр дибоу ҳәа, еиханы арахь идәықәлазаап. Саргьы маҷк
санынаскьа сеиҭахысит, са соуп, амҩа сықәуп ҳәа аанарго.
Наҟстәигьы ахысыбжьқәа иаҳа иааигәаны игеит.
Ас сыҧсы ҭаны анцәа сандирба, иагьсеигәырҕьеит,
иагьсаҕьит.
Сылахьи слакыҵеи ашәытақәа рнын, сцацхагьы, шьапхыц ҭыҧқәоу, убрагьы шәытақәак аман, схылҧа аҵҕа сыхәда
маҷк ицәнаҟьеит, уаҳа акгьы смыхьт. Сымаҭәақәеи схылҧеи
кәык-мыкәшәа иахьыҟаз ыҟан.
Сзыниаз зегь анрасҳәа, иахьтәаз рыхқәа дырҵысуан. Абрагь анцәа иахь иқәиҵаз аҿаҭахьа ҟаиҵан, иреиҕьыз б-ҟатак
ишьит.
Адырҩаҽны рҽааиқәыршәан, доуҳа кны аҿаҭахьақәа
ларықәырҵан, алақәа рыхҧагьы рыманы Абрагьи Қәаблыхәи
сахьыҵәахыз рбарц ицеит.
Ахәылҧаз иааҧсаха ихынҳәит. Урҭ Еқәыҧ излаиарҳәаз
ала, уа амшә ҭаз џьыршьон, аха акгьы рымбеит. Сахьцәывҵаз
аазыҳаракын. Уи ахыхь ақәтәарҭа аман, аган аҟны аҵыџь
еиҧш аҵа умбаӡо, уаҩ дызҭамло тышак ыҟан. Аҳаҧы
иҩадараны, нас амахәқәа аманы, иҵегьгьы ицон, аха алақәа
сахьыҵәахыз ианахымс, даргьы уаҳа хара имцакәа иҭыҵит.
Амала сҳаҧы азааигәа, адыд ахьсысыз авараҿ, мышә дук,
афы иашьу, абз аҿыҳәҳәо иҧсны ишышьҭаз рбеит. Утгьы
ахьыҟоуҵаз иҟан рҳәеит. Ауха аҧсыӡ акуазаарын, уи акәын
имҵысӡо изӡаагылазгьы.
Сахьцәывҵази адыд ахьсысызи рҟынтә иааргаз аҟәыхқәа
иныҳәа-ныҧхьо схы иакәрыхшан, ркәырбанқәагь ҟарҵеит.
Ихарамкәа игылаз ахьшьцәа анааиқәа:
– Дызҵәахыз мшәызар ҟалап, ус ҟазҵогьы ыҟоуп…
– Мшәындаз ашьҭа ҟамлоз?..
– Зеиҧш ҟамло иҟоузеи, дыбнауаҩызаргь ауеит…
– Уара, абрагьҩык устәи џьара дышцоз, ас даниба, аҳаҧ
уа иааигәан, ихәозар ҳәа дҭеиҵазар? Усгьы ҟалоит…
– Дабрагьҩызар, анс деиҩырҿахә дцәывҵеиҵозма,
деиҵыхны дыҵеимҵоз, дакуанеи?.. – рҳәеит.
Абрагьи Қәаблыхәи изакәыз рзеилымкааит, аха
сахьцәывҵаз ирбаз ақәтәарҭеи атышеи ргәамҧхазт, адыд
иашьны ирбаз амшә акәзар ҟалап иҟазҵаз ҳәа ақәырҵеит.
Сара иахьа усазҵааргьы, мшәхарушь сгәахәуеит, аха
изакәыз аиашаҵәҟьа сызуаҳәом.
Ҩ-ҞАМЧЫК
Мсоусҭ ҩыџьа аҧацәа иман. Аҩыџьагьы аҳәса еицаарган
ачара ду руит. Абри ашьҭахь рацәак мырҵыкәа Мсоусҭ
иааиқәшәан дыҧсит. Иҧҳәысгьы, абас аныҟала, рацәак
лызнымҵит, ларгьы иаалықәшәан дыҧсит.
Еизынхаз аишьцәа рыҳәсақәа мааибуа иалагеит,
аиҿыҵрагьы аҧшьыргеит. Ҧсуа ҵасла хазы ҳәа ацара зықәнаго
аиҳаб иоуп, усоуп ишаҧу. Абрагьы убас акәын. Аха аиҳабы
иџьабаа цәгьан. Рыҩны-ргәара зегьы иаб днаивагылан
инапала иҟаиҵеит, аиҵбы, деиҵбуп ҳәа дрыцҳаишьан рацәак
кридыруамызт данхәыҷыз инаркны. Абри иахьҟан, дышнеишнеиуаз, акрымура, аашьара ицәа иалалеит, дбаҩданхеит.
Уажәы аиҿыҵра аныҟала, зегьы сара соуп изықәнаго,
сеиҵбуп, иҳәеит. Абас-абас шырҳәоз, убри аҟынӡа инеит,
аҩны аарбганы ҩыџьара ирымшар ада ҧсыхәа амоуа. Ари
аишьцәа рҭынхацәа, риешьара рзы иҧхашьарахеит. Избан
уҳәар, акы иамусуп хазы ицо, игылоу ҩнык рбганы игар,
иара убригьы ҧшӡам, аха ус ҟалақәахьеит. Аха араҟа Мсоусҭ
икәаскьеи имаҵурҭеи убас еиҧш еиҿаҧшьны, еимаданы
ирҧшӡан иҟаҵан, игәаҕьны узалакьысрымызт. Ак урбгар,
егьи акгьы иаҧсамкәа иҟалон. Анаҧшцәагьы ахыччон.
Ус акәу, анс акәу аб имал ҩыџьара ишаны, аишьцәа
еиҿгатәын. Абри азы уахык риешьара еизахьан, аха
ирзымҳасабкәа даҽазны ҳәа иахыргахьан. Даҽазны
захьӡыз ааин ианаарыдгыла, еиҭеизеит. Абра иҟан дара
ирцәыхарамыз, унеишь-уааишь ҳәа зарҳәоз аӡәык-ҩыџьак
раҟарагьы.
– Мсоусҭ иҧара шәаҧсамхеит шәара, ҳаиашьара
шәырҧхашьеит… – иҳәеит риешьарахьтә уаҩы џьбарак
даацәажәан.
– Ус ахьҧоуҳәои, урҭ акгьы рхарам… – иҳәеит Чаҵә Чагә
дахьтәаз.
– Изхароу риешьара ҳаума, нас?
– Шәаргьы ишәхарам…
– Дара ирхарамзар, ҳара иаҳхарамзар, рыҳәсақәа роуп,
нас уаҳа дарбану!..
– Урҭгьы ирхаран избом…
– Чагәхеит, зегь ҳабзиазар, изхарада нас?!
– Изхароу дуҭахызар, сара иуасҳәап, – иҳәан, Чагә
иажәабжь дналагеит:
– Ажәытәӡа зны Аҧсны иҵегьгьы ианҟьаҟьаз, ага инаркны
ҩынхыбра мацарала ацыгәқәа анеишьҭалоз иҧхеибаҵан
ашьха ицаратәы еизааигәан иангылаз, ашьха дынхон аҧсуа
хаҵак. Иҩнра-игәара зегь инапала иҟеиҵаз ракәын: ҩбаны
еихагылаз икәасқьа каҷҷо, еихаҟаца, имаҵурҭа уи иаҿаҧшьны
еиқәҟаца, ица ықәҧраауа, ҵҩа змамыз иҧсаса, ишьамаҟа,
иқәаҵа – анцәа ишиҳәарыз дыҟан. Убригьы иман ҩыџьа
аҧацәа. Ишыҟалалац еиҧш, анхара аиҳабы иџьабаа рацәаны
иадын, аиҵбы насоуп данахьӡа. Аб иҧацәа аҵара дуқәа
дирҵеит, ақалақь аҟны амаҵурақәа роуит, аҳәсақәа ааргеит,
иҭаацәарахеит. Аха, ишырҳәоу еиҧш, бзиара нагӡа ыҟам,
цәгьара нагӡагьы. Рацәак мырҵыкәа ан иаалықәшәан дыҧсит.
Уи ишлыхәҭаз дымҩаҧыргеит, иаҧыз амарҭхә лыгдмырхеит.
Аха абри ашьҭахь ауп аб изы ауадаҩрақәа ҟало ианалага
– ихала аҩны дааҩнахеит. Абри игәы архәыҷызар акәхап,
дубар дузымдырратәы иҽиҧсахит, ижакьа еилачы, бжеиҳан
иҧаҵа саӡамкәа дныҟәон. Иҷкәынцәа ракәзар, ҩымз-хымз
рахьтә зны заҵәык иаауан, ус-ус ишнеиуаз уигьы иааҟәыҵит.
«Еилахазар акәхап, ма сара сцаны избалап…» иӡбын,
иҷкәынцәа рахь ацара-аара далагеит. Азнык дцеит, ҩынтә
дцеит, аха аҵыхәтәан уахь инеира рацәак ирҭахымшәа,
ауаа дахьрыдырбало иацәыҧхашьошәа, иҭацацәа акалашәа
ихәаҧшуашәа ибо далаган, уаҳа уахь дымцакәан аҩны
иҽааникылеит. Уи ус иагьыҟан.
Мызк ҵит, ҩымз ҵит, хҧагь ҵит, ҧшьбагь абаҟоу, аха
иҷкәынцәа ма иҭацацәа аӡәгьы ибара ҳәа инеиуамызт.
Шықәсыбжак ҵит, шықәсыкгьы убас, аха аӡәгьы дыҟам. «Арҭ
ас абра-аҧара зхашҭыз, сара акгьы сурым, стәы збахьеит,
стәы згахьеит, аха дара раб дырбом ҳәа ауаа рыхнарччап,
сыҧсыр смал рзымшап, еимаркып, аҩны шәаны еиҩаҳшоит
ҳәа иалгап, анаҧшцәагь иҧсындаз раб иааӡаз џьишьон,
аха иџьабаа мцуразаарын, иҽеимхазаап рҳәап, изҭахым
цәыҵаччо ирзыҧшлап…» – иҳәан, ишҧаҟасҵари, сырбарц
иаауа излаҟасҵарызеи ҳәа даара дхәыцит.
Адырҩаҽны аб, уи Абыџ ихьӡын рҳәоит, деихьыжәеикәыжә иҽеилаҳәан, иҧаҵагьы самкәа, иҽрыцҳатәӡаны
иҧеиҳаб иахь дцеит.
– Дад, сара шьҭа сыҧсуеит, акгьы ззыҟаҵо сакәым,
сырҽеигәышьа… – иҳәеит иара.
Аҧа ҿиҭӡом, дӡырҩуеит, дтәоуп.
– Ҳаҧсуараҿ иаҧу ҟашәымҵар ҧхашьароуп, уара
уеиҳабуп, уа уоуп изыхнарччо, иаб инышәынҭра изыҟамҵеит
рҳәоит…
Аҧа ҿиҭӡом, ус дтәоуп.
– Аиныхра мцацәагьы ҟаумҵар амуазар акәхап, ауаа амла
иаиргеит рҳәап…
Аҧа ҿиҭӡом, дӡырҩуа дтәоуп.
– Урҭ зегь злаҟауҵаша харџьс иусҭом, аҧара сара иҵәахны
исымоуп, убри амаӡа уасҳәарцоуп сзаа, ахьы жны исымоуп!..
– иҳәеит.
– Анцәа уимшьааит, иабоумо?! – даацәажәеит уажәы
аҧа.
– Амаҵурҭа ахәышҭаара ахаҳәқәа ааҵхны, маҟҿаҳәаранӡа
ианужлакь, аҟәбар ааҧшуеит. Убри азна ахьы ҭоуп!..
Ари маӡоуп, уеиҵбгьы иоумҳәан, амала сыҧсаанӡа
уаламкьысгәышьан. Санҧслакь, амарҭхә аныҟашәҵалакь,
уеиҵбы днаган, иааҵхны абжа иҭ, уашьа изы узеигӡо
ухаҳауам. Ахь ижәбо шәыҳәсақәа рызгьы шәазрыцҳан
шәҟамлан… Уи акы. Ҩбагьы, аҩнра-агәара амал анышәшо,
зыҧсы ҭоу зегь уара иумаз, зыҧсы ҭам зегьы аиҵбы итәыз.
Ари заҳаз аҧеиҳаб иаб длаиртәан ихы исеит – игәы исеит,
дикәабеит-дишьшьит, данцоз, амаҭәа ҿыцқәа ишәҵаны,
иџьыбагь шә-мааҭк ҭаҵаны, нахьхьынӡа днаскьаган,
амашьына дақәыртәаны ддәықәиҵеит. Усҟан уажә аҵкысгьы
алахтыра ыҟазаарын, ақыҭақәагь ақалақьқәа реиҧш ичаҧаны,
иахьа Лакәаба дзықәтәоу амашьына* аҩызцәа рацәаны,
ақыҭақәа рахь ауаа алацо-иалаауа абас иҟазаап. Уимоу, ауаа
аҧрыгақәа ирықәтәан ҳауалагь иҧыруан, рҳәоит. Амала, дара
ауаа рхыҧхьаӡара анырацәаха, аҧсуарақәа рхашҭуа иалагеит,
рхы мацара ианашьҭала, амцҳәара ҵыргеит, аиҳабра-аиҵбра
ҳәа ҳаҭырқәҵара рыцәкаҳаит…
Аб иҧеиҳаб иҟынтә данца, мчыбжьык инамгакәа аиҵбы
иахьагьы убас дааит. Убригьы днаиртәан аиҳаб иеиҳәаз
аҩыза иеиҳәеит. аха: «Аҩнра-агәара, амал анышәшо, зыҧсы
ҭам зегьы уара иумаз, зыҧсы ҭоу зегьы аиҳабы итәыз»,
– иҳәеит аҵыхәтәаны. Аиҵбгьы, аиҳабы ишыҟаиҵаз еиҧш,
иаб ихы са игәы са, дкәаба-дшьшьы, амаҭәа ҿыцқәа изыӡах,
иџьыбагь шә-мааҭк ҭаҵаны, аҩныҟа машьынала дишьҭит.
Абри инаркны иҧацәа аҩыџьагьы рыҳәсақәагь рыман раб
иахь ацара иалагеит.
Аха мызкы инамгакәа аб иааиқәшәан дыҧсит. Иҷкәынцәа
аҩыџьагьы икырҭа рибамҭо, ҳаҭыр иқәҵан дымҩаҧыргеит.
«Дырбарц иаауамызт аҵыхәтәанынӡа, ихала дыҩнажьны
дрыман, аха, ҳаит, афырхацәа, ибзианы дымҩаҧыргеит, џьанаҭ
шьапыла дцеит!..» – рҳәон анаҧшцәагьы. Иҭацацәа уажәы
ҽшьран изҿыз. Аҧа ианиҭахха, аҭацагь дыбзиамхои…
Иахәҭаз амарҭхәқәа аныҟарҵа ашьҭахь, аишьцәа
аҩыџьагьы раб имал ашарахьы ииасит. Риешьара, агәыла
ааигәацәа хар змамыз аӡәык-ҩыџьак иаарыҧхьан, абасоуп
ҳгәы иҭоу, ҳаб иҭынхаз ҳшоит, ҳаиҿыҵуеит, рҳәеит.
Чагә ари ажәабжь аниҳәоз Аҧсны Нестор Лакоба ида аӡәгьы
машьына имамызт.
*

– Сара акгьы сҭахым, рахәгьы, шәахәгьы зегьы аиҵбы
имазааит, амала абри амаҵурҭа убриак саҳәоит, са исымаз…
– иҳәеит аиҳабы.
– Саргьы акгьы сҭахым, зегьы аиҳабы имаз, убри
амаҵурҭоуп – уаҳа акгьы саҳәом, са исызхоит… – иҳәеит
аиҵбгьы.
– Ҳаи, анцәа шәиныҳәааит, ҳаҭыр заҟа еиқәышәҵоузеи,
анцәа шәеигумырхан! – рҳәоит изаҳауагьы.
Ас амаҵурҭа аҩыџьагь ианырҭахха, аишьцәа рҽеиуатәны
иаадәылибаҧхьан:
– Уара, ҳаб акыр уеиҳәахьазма?.. – иҳәан, аиҳабы
дҵааит.
– Исеиҳәахьан!.. – иҳәеит аиҵбы. – Уара акыр
уеиҳәахьазма?!.
– Исеиҳәахьан!.. – иҳәеит аиҳабгьы.
Аха аҩыџьагьы иреиҳәаз закәу нҭкааны макьана ирҳәом.
Аҵыхәтәан, еизыргаз ауаа наҟ ишьҭны, аҩыџьагьы рыҳәсақәа
нарыддыргылан, амаҵурҭа ахәышҭаара жны ахьы еиҟараны
еиҩыршарц ааибырҳәан, ауаа ахьтәаз иныҩналт.
– Баша шәҳарааҧсеит, – иҳәеит аиҳабы. – Ҳахшыҩдара
ҳахьӡан, шәҳаргәамҵит. Ҳаб иҭынхара, имал ашара абаҭаху,
изаҳауа рызгьы иҧшӡам… Иаҳшаӡом, иаауазеи иаҳшаратәы,
ҳара ҩыџьа заҵәык ҳаҟоуп, ҳшеилоу ҳаб имазара акны
ишыҟоу иҟаз, ҳацхыраан иацҳҵароуп акәымзар. Ус ами?!
– Усоуп!.. – иҳәеит аиҵбгьы. – Ага ақалақь аҟны
анхарақәагь ҳамоуп… – ҳәа усгьы нациҵеит.
– ҳаи, шәыҧсынҵры духааит!
– Ҳаи, анцәа шәиныҳәааит, заб иҧара иаҧсахазгьы шәара
шәоуп! – рҳәахт изаҳауазгьы.
– Уара, арҭ ҳара цқьа иҳаздырӡомзаарын, ҳаи, рыцҳа, раб
иџьабаа мыӡзаап! – рҳәахт иҟаз агәылацәагьы.
Еизан иҟаз анца, аишьцәа аҩыџьагьы рыҳәсақәа рыманы
ахәышҭаара инеин инахагылт. Нас ажәжәаҳәа ахаҳәқәа
ааҵырхын, атах-сахҳәа ажра иналагеит. Рыҳәсақәа наҟ-ааҟ
игылан ирзыҧшуеит.
Аҳаҳаираҳәа ижуа шьамхышәара инеихьаны, агәҭаны
ажра иаҿыз ибаҳа аҧынҵа акы инаахеит. Анышә аақәхны
инахәаҧшызар, адыргьла ахҩа еиҧшны акы ааҧшит. Адыргьла
азнаҵәҟьа иҵәахрызма ҳәа, еивас иавжаауа рҿынархеит.
Иржуа-иржуа такәы ицеит, аха ирбаз дыргьлаӡам – ҧҳал
дук ахы ларханы иҵоуп! «Ҳаи, ҧҳалла иҵәахызар, зынӡа
ҳиркьаҭеит!» ҳәа, иааҵхны ианаадырҳә, ахы ацәашьаршь
акәыршаны бҕазала еиқәҧах иҿаҳәан. Игәырҕьаҵәа ажәжәаҳәа
ацәашьаршь аамхны инҭаҧшызар, ахьы абаҟоу, асахҭан фҩы
рхышәшәо, иҿыц-ҿыцӡа ҩ-ҟамчык ааҭыргеит…
Чагә абри иажәабжь зегьы архәыцит. Мсоусҭ иҭынхаз
амалгьы, ажәытәтәи аҧсуа бы Абыџ инеиҿыҧшны, аишьцәа
ирзыршеит. Аҟамчқәа роуп ирыгхаз акәымзар. Аха уи
ҧсыхәа уаҩы иазиуп.

АЖАКЬА ИАЗКУ АЖӘАБЖЬ
Ажәытәӡан ржакьа рнықәуан: «сжакьа аныс!» –
рҳәон, иара иахьагьы изнықәқәо ыҟоуп, абри абас закәу
ҳзеиҭоуҳәондаз ҳәа Чаҵә Чагә иҳәеит зны.
– Анкьа, изларҳәауала, ауал здырҧсахуаз ижакьа хәыцк
аалхны икны, сжакьа аныс исурааз, исурҧсахыз абри аҽны
ишузсырхынҳәуа ҳәа дықәуан, ижакьа хәыцкгьы шасыс
зтәы игоз изынижьуан. Уи ари ажакьа хәыц иҳазырҭра
инҭаршәны иҵәахуан. Ас аныҟарҵоз ашаҳаҭ ма ашаҳаҭцәа
ирбозар акәын. Ацынхәрас ахәдықәҵа дамазаргь ауан.
Ауал згаз иззиҳәаз аҿҳәаразы иааимгар, иахьа-уаҵәы
ҳәа далагар, ицәахылацәар, ауалҭаҩ ашаҳаҭцәа абыргцәа
ааизганы, иҳазырҭра иҭаҵан имаз ажакьа хәыц ааҭыган,
ишырбоз амца лацраҵаны ибылуан. Уинахыс абри ахәыц
нзыжьыз ижакьа аҳаҭыр ыӡуан, игәрагарагьы иаҟәыҵуан,
ирхынҳәӡом ҳәа аӡәгьы уал ииҭомызт, сжакьа аныс ҳәагьы
ақәра азингьы имамкәа дҟалон, – иҳәеит Чагә. – Абри азы
акәын ажәытәан ажакьақәа ҳаҭыр зрықәыз. Амала абри
абас ианбалагеи ҳәа усазҵаар, ажәытәан ауп сҳәоит, уаҳа
еилкааҵәҟьа сызумҭар ҟалап, сжакьа аныс!


АГӘАҔЬРА

Хьмур аҩнра беиа далиааит. Анасыҧ анакәха, лани лаби
ҩнра беиак даланагалар рҭахын, ахшыҩ иман, амалгьы
далхәдаамкәа иҟаз аӡәы ида уаҳа иақәшаҳаҭмызт. Аха лара
Хьымца ҳәа Гәыҧ ақыҭатәык дылгәаҧхон, иаргьы бзиа дибон.
Уи дбеиагәышьамызт, дынхаҩын, ахшыҩ змаз, иҟәышыз аӡә
иакәын, аха.
Хьмур анхаҩы дыширымҭоз лдыруан азы Хьымца
диқәшаҳаҭхеит маӡа диццарцаз.
Аҿҳәара анҧырҵәа, инеин исыҳәеит аҭацаагацәа
еиҳабыс уҳазрыццароуп ҳәа, арахь имаӡоуп. Иҟасҵоз,
сақәшаҳаҭхеит.
Џьгьардантә акәын лара аҭаца дшааргоз. Уи уа маӡа
ддәылҵны даҳҧыларан ҳаҟан, заа еицәажәахьан ҳаннеиуа,
ҳашнеиуа, ҳахьнеиуа.
Аҭаца лҽы аҷкәын аиҵбы Жора дақәсыртәеит, дмаҷын,
15-ҟа ракәын ихыҵуаз.
Ауха ҳахьцаз зегь ҳманшәалахан, ҳабжьы мыргацәо,
ҳхынҳәны амҩа ҳақәлеит. Абас саҳаҭбжак ҳныҟәахьазар
ҟаларын еиҧш, ахысыбжьқәеи ауҟьан-чаҟьан бжьқәеи
ҳлымҳа иааҭасит. Иҟалаз усгьы еилкаан: абжьқәа ахьгоз
Хьмурра ахьынхоз шыҟаз акәын, ари такәаамҭа аҩны
данырымба, дымҵадырсит ҳәа лашьцәа лышьҭалт. Амҩақәа
ркырц рыҽқәа ирықәтәан иҭрысит.
Ҳара ҳааҭгылан ҳааилацәажәеит.
Ҳашцац ашьшьыҳәа ҳцалар – иҳахьӡон, лассы ҳдәықәлар
– ҳҽышьҭыбжьқәа духон, насгьы аҿаҩа мҩаҿы ҽыла аҭаца
думаны лассы узцома... Иҳахьӡар, амашәыр ҟаларгьы алшон,
ус иагьаџьара иҟалахьан...
Аха
ҳара
ақыҭақәа
еимаздоз амҩаду Ҧаҭраз*
ахь ҳкылсхьан, ҳахьынтәаауаз аилкаарагьы шьҭа ус
имариамызт.

*Баҭразгьы рҳәон.

– Шәабаҟаз рҳәозар, Быҭәа Едыгь ичарахь ҳаҟан,
Аҭарантә ҳаауеит сҳәоит, шәара ҿышәымҭын, уи Амҷҧҳа Џьгьардантә дигеит, ижәны сыҟоушәагьы дсырбоит...
Жора, уара, уаасыҽхьныҵны унеин аҭаца лҽы уақәтәа, ахы
иақәиҭны, аӡәгьы дақәтәамкәа ирбар, иҳаҵырдыраар ауеит...
Аҭаца арахь дааган дсыҽхьныжәшәҵа, скоукоу уапа оу
даҵәахыроуп! – нарыдсҵеит.
Хымҩакы ахьеихдоу ҳааихьан, Хьмур лашьцәа ҽырххыла
иааҳахьӡеит.
– Шәарбанқәоу?!
– Шәабанӡаҟаз?! – рҳәан, иҩаҳазҵааит.
– Чагә соуп, дад, Чаҵә Чагә! Быҭәа Едыгьа ичарахьтә,
Аҭарантәи ҳаауеит, шәзыниазеи?.. – сҳәеит.
– Ҳаи, Чагә уоума, агәаҟра ҳақәшәеит: ҳаҳәшьа
дымҵадырсит!..
– Шәахьаауаз аӡәгьы дышәҧымлаӡеи?.. – рҳәан,
иҩасазҵааит.
– Ҳаи, закәызеи ишәҳәо?!. Уара абри амҩала
аҽышьапышьҭыбжьқәа гон, дара ракәзаргь сеидроу!.. – наҟ
ицоз ауардын мҩа надсырбеит. – Ҳара ашьшьыҳәа ҳаауан,
маҷкгьы бжьысхьеит… Абаак, машәырк ҟашәымҵан, ҳаи,
изакәызеи исамхашәаҳәаз!.. Шәырхьымӡар шәхынҳәы,
узхьымӡо ууара даҧсоуп!.. – ҳәа нацсҵеит.
– Ҳаит абааҧсы!..
– Уара, Чагә, ҳаргьы ҳрышьҭаларын!.. – рҳәахт
сҩызцәақәагь, рыбжьқәа рдуны.
Сажәа сшаалгаз еиҧш, ашьҭазааҩцәа ауардын мҩа
иандыршәлеит. Урҭ шьҭа рацәак ишәарҭамызт, избанзар
ауардын мҩа даҽа ганкы иаман, хара ицон, амҩахыҵырҭақәа
иамазгьы ҳара ҳамҩа иаҧыломызт.
Гәыҧ Хьымца уахыки-ҽнаки чара иман. Ашьаҧа
ҳааҵеибакын, саси-ҧшәымеи ҳааннарҵәаӡеит…
Агәаҕьрақәагьы абзиеи абааҧси ҳәа иҟоуп. Агәаҕьра ус
бзиоуп, абзиара ианазку.

СЫҴӘҴӘА АҬОУРЫХ
Изызӡарызеи, иаҳа санмаҷыз аҩыжәрақәа цәгьа избомызт.
Цәгьа абара акәым, бзиа избозаргь ҟаларын. Уеизгьыуеизгьы аҩы ыжәны гәаҟрак сақәымшәацзаргьы, исыхәҭам
ансызнаухьазгьы ыҟан. Баша иаурҳәахуа аҩы зжәыз иҟәаҟә
аҩсҭаа дықәтәоуп ҳәа.
Ҽнак зны, сқьафгьы ыҟоуп, ҧсрак ахь сцеит. Деинырхуан.
Сҽыжәлан апҟара-пҟараҳәа сышнеиуаз, аа, уара, саркьал
ҵәҵәак амҩа иахьаныршәло! Ҳаи, абри аҩыза шҧасҭахыз,
рацәа иуқәҿиеит, Чагә, ҳәа сыҩҽыжәҵын, иаашьҭысхит.
Избан уҳәар, жәкамбашьк сыман, агәарлара ацәымҕын, сгәы
ҧнаҵәахьан. Аҟәарҟәар мыжда аӡмах иахьҟьаны аӡлачра
адыруеит, абжьы анаҧсахуагь убап, ианунамырҳауагьы.
Аҵәҵәа-лымҳа адаҷ аҵдан иҧҵәаны. Џьара рахәык
иахамкәа иҟамызт, ианҧҵәа иканаршәт.
Аҵәҵәа шьҭысхит, аха иабазгои? Сџьыбақәа иара рызкуам,
скамбашь ара исымам.
Саалаган, сқьафгьы ыҟамыз, сыҵәҵәа
схәымџьар
иадҿаҳәалан иахьынсырҳалт. Нас скәымжәы акалҭқәа
ааушьҭны ианнақәсҵа, иумбаӡо иааҟалеит, иаҵәахит. Абжьы
мгарц арас ҭасыџьгәеит. Нас сыҩҽыжәлан аҧсрахьы сцеит.
Аҧсра ахьыҟаз саннеи, ишаҧу еиҧш, ашҭа иқәгылаз
аазеишәа сҩадгылан саҧсуа маҟа аасымҕхны сҟама шамаз
уа инықәсҵеит, схылҧарчгьы нарывасҵеит. Нас схы саасуа
сҩықәлеит. Шьаҿақәак ныҟасҵахьан – акаамеҭ! – сыҵәҵәагьы
ахапа аацәырнагеит. Егьи – арас ҭшәаны икашәазаап!..
Саргьы, аҧаҩ сықәгылан ажыжәҳәа хыла наҟәоуӡык
сласызшәа, сҩгьы ласхҟьеит, аха изхәарҭагәышьаз, иҟалаша
ҟалахьан...
Уи аахыс акыр ҧсрақәа рахь сцақәахьеит, аха ҵәҵәа
асмырҳәаӡац. Саҟәнахит.

УХЫ УХАГЫЛАЗАРЦ УҬАХЫЗАР,
ИУГӘАЛАШӘАША
Џьапоу Франкьыл ҧҳәыс данааига ауха Ҷлоу Аимара
ачара ыҟан. Акәаскьа азал ҭбааҿы агәгәаҳәа амца зҭаз ауаџьаҟ
иҽҳәатәаны гәыҧҩык абыргцәа ажәытә жәабжьқәа рҳәон.
– Чагә, ҳуҳәоит ани Ҭоуфыкьи уареи ишәзеибауз
ҳзеиҭаҳәа! – иҳәеит алафҳәаҩ Акаба Баҕыр.
– Иаҳзеиҭаҳәа, иаҳзеиҭаҳәа! – рҳәеит егьырҭгьы.
– Ҭынч уаҩ даадыртәашам арҭ!.. Исымҳәар усгьы
ишәымуазар акәхап… – иҳәан, дааҧышәарччеит Чагә, нас
иажәабжь дналагеит:
– Ари аныҟалаз анбыкәу, усҟан смаҷын, аха
сагьхәыҷцәамызт. Ҽнак абнара сылсны сышнеиуаз
сыҧшызар, амҩахәасҭа ианыршәлан Ҭоуфыкь даауеит. Уи
уаанӡа дызбақәахьан, харантә дыздыруан, дҭырқәа шьҭран,
Денал-оҕлы ҳәа сыҟоуп, ижәлан. Ҭоуфыкь анхацәа рҟны
днеины мариала аҧш рымихуан, нас Уачамчыраҟа иганы
аҩынтә хәы ала иҭиуан, Ҭырқәтәылантәи иаауаз аҭоуџьарцәа
идирхәҳауан.
Уажәы, ақыҭахь ицоз Ҭоуфыкь дансҧыла, ус сгәы иаанагеит, уара, абри есқьынгьы анхацәа цәирҳәуеит, уажә аҧара
имамкәа дыҟам, иижьо анхацәа ршьа зуп, дсырҳәып ҳәа.
Дансзааигәаха, скьарахә ааҭысҧаан илаиқәкны, ус сыбжьы наиқәсыргеит:
– Унапқәа урҩах, Ҭоуфыкь ефенди!*
– Џьаным**, иахароузеи, изхысуеи?! Уара, имхысааит!..
– ҿааиҭит Ҭоуфықь, инапқәа дырҩахо, иидыруаз иаҧсшәа
ааизыркәкәаны.
– Анхацәа цәурҳәуеит, уажә уеиҭаҵаауеит исхароузеи
ҳәа! Уалга, уџьыбақәа аарҳәы, сымхысырц уҭахызар!..

*

Ефенди – аҳ, аҳәынҭқар (ҭырқәшәоуп, ара ирлафуп).
Џьаным – сызкәыхшоу, сзызӡатәу, сыхаара, сҩыза бзиа (ҭырқәшәоуп).

**

– Ибзиоуп, џьаным, ибзиоуп!.. Аҧара сара иунаҭоит, уара
еилаганы имхысын!!. – иҳәан, ибжьы қыџьқыџьуа, иџьыба
дынҭалеит.
Усгьы дсырҳәит, шьҭа схы ауадаҩ изаласҵарызеи,
снапы раҳан скьарахә иқәкны, егьины, иабаҭаху,
сыҽзсырааҧсарызеи аасгәахәын, Ҭоуфыкь уаҳа датәамбакәа,
скьарахә ааласарҟәит, аҭра иҭасҵаразы.
Ҭоуфыкь иџьыба дышҭаз, сыҧшызар, тапанчак ааҭиҧаан
иаасықәикит! Ас ҟалап ҳәа сыҟазма… Ҭоуфыкь дшәаӡаны
дыҟан, дхысыр ауан. Убри аҟынтә сара, зынӡа ҽырҭынч
ҟаҵаны, сыччо ҿаасҭит:
– Аферым, Ҭоуфыкь, аферым!.. Сен куввеҭли адам сун!*
Хәмар-хәмар! Сыхәмарит акәымзар, скьарахә ахы уқәхны
наҟ иҭасҵарц салагозма?! – сҳәеит, Ҭоуфыкьгьы акәыз
џьишьеит.
…Амҩан схәыцуан: баша ирымҳәозаап тәамба ҟазҵо
тәамба ихьуеит ҳәа. Тәамба ззууа ауаҩы узқәымгәыҕӡо ах
хсага аҳәа иҟәынҵәахылазар ауеит.
Усоуп, атәамбареи, аццакцәареи, агәызианреи шәарҭоуп.
Абри ихамышҭроуп дарбанзаалакгьы, ихы ихагылазарц
иҭахызар. Зхы зхагыламзарц зҭаху итәы иуасҳәоузеи
акәымзар.
АХАЦӘА ҦСЫҼҚӘЕИ АҬАЦА
ЛЕИШӘАЦӘГЬАҚӘЕИ РЗЫ АХӘШӘ
Гәын Камҷыҷ ҧҳәыс дааигеит. Ҧақәашьтәык. Ҧшӡакы.
Џьынџьал-ҧҳак.
Камҷыҷ ичарахь иааит унеишь-уааишь ҳәа зарҳәоз ауаа,
алафҳәаҩцәа, ашәарыцаҩцәа.
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 16
  • Büleklär
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3545
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2108
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3468
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2203
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3411
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2113
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3603
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2043
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3622
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2089
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3474
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2144
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3478
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2135
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3431
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2140
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3482
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2117
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3522
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1968
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3498
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2099
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3538
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2154
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3441
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2134
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3423
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2255
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3407
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2248
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3504
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2166
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3589
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2066
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3614
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2184
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3473
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2150
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3344
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1619
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 1031
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 419
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.