Latin

Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 14

Süzlärneñ gomumi sanı 3423
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2255
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
ads place
Уи арффа иахьагьы иҟоуп, Аҳаҟьа зҭоу, ҳаҟьазҭоу ҳәа
иашьҭоуп. Иахьагьы унеир, зеиҧш уҭаху ахаҳә ҟьаҟьақәа
убоит, аиқәаҵәа уҭахума, ашкәакәа уҭахума, ишәымбацкәа
шәҟаларым.
– Иаамбацкәа, иаҳагьы иҵаулахахьеит.
– Иагьыҭбаахахьеит.
– Асып зҭоу, Сыпызҭоу ҳәагьы азырҳәалоит.
– Нас, нас, Чагә? – рҳәеит иӡырҩуаз.
– Ҷапас абра ибеит хаҳә ҟьаҟьа дук, ҭаҟәаҵас агәҭа
гәаҩаны. Абри лзааигеит иан Ҳауида. Илзааигеит, аха
Ҳауида лҭамскәакә ари ахаҳә аҟны акгьы алымшеит, арашы
алхра цәгьахеит. Ҷапас деиҭацан арашы злалылхышаз,
аҭаҟә агәаҩара иазыбзиахартә ихәхәашәа иазыкәымпылны
иҟаз хаҳәык лзааигеит. Абри ала Ҳауида ақәҵа хны арашы
ылылхуан, Ҷапасгьы уи деилаҳан ифон.
Адлеибақәа раҳәшьа Қьаҭуана ҿыц данаагыла, цәгьакбзиак ахьыҟаз днарга-аарго ианалага, иналыхәаҧшлакь зегьы
рыҽқәа ирысуа лбара ҳәа лыҩныҟа идәықәлон. Лара омашәа
дыҧшӡан. Ҿыц иҟаҧшьхаз абымбылҵәа еиҧш лӡамҩақәа
ҭҵәрааны ицон, лхы-лҿы асахьа, лҧынҵа, лыџьымшь, лылагәы
аимхәыц ҭаҧсоушәа, лӡара па, лыжәҩахыр ҟьаҟьа ҧшьбаны
иҧан иқәыз лыхцәы шьқьыр, ҿыц еицлабны иаагәылпыжыз
аџь какалқәа иреиҧшыз лгәышҧы… Ажәакала, Адлеибақәа
рыҽхарҧарҭа ҩба-хҧа ҽы анадгыламыз ыҟамызт. Урҭ зегьы
Қьаҭуана лбара иаауаз ртәқәа ракәын. Лара Қьаҭуана
бзиа дылбон Маршьан Мышь, иаргьы дигар иҭахын, аха
иҭынхацәа анхаҩ ҭыҧҳа дзугазеи ҳәа иаҽҧнырҳәар ҳәа дшәон.
Қьаҭуанагьы диццар лҭахын, аха лашьа Ҷапас илеиҳәахьан аМаршьан биццар ҟалом, иҭаацәа баадырбуам ҳәа, уи ларгьы
илдыргәышьон. Абарҭ рыбзиеибабара абри иҧнакуан.
Аҵыхәтәан Маршьан Мышь, аҷкәын ҧшӡа, аҧҳәызбаҷкәын ззырҳәоз иакәын, Аилакрба иҧҳәыс аҳкәажә
длыдылкылт… Мышь ара дшыҟаз Аилакрба ианеиликаа,
имаҵуцәа даарацәажәан, дыдиршьит.
Маршьан Мышь дышьны Аилакрба игәашә аҟны
дшышьҭаз рбеит. Амаршьанқәеи Аилакрбақәеи ажьрацәара
рыбжьан, иҟарҵози, Амаршьанқәа рыҧсы дыргеит. Аилакрба
убри аамҭаз Аҭара аханы Џьыганкәоу ҳәа иахьашьҭоу аҳабла
аҧшьан иаҳҭынра ыҟан. Уажә уа арҭ иаауа аҿыцнхацәа
иркхьоу сыздырам, аха…
– Макьана уаҩы имкыцт, амала ерманык даванхеит.
Аилакрбақәа ррақәа иахьанӡагьы иааит. Аӡахәа зқәугьы
ыҟоуп. Аӡахәа ҩышә-хышә шықәса ицоит. Аброуп Лакыр
Платон ажәытә дахьынхоз ҳәа сан Арухан лыҧсы анҭаз ислырбахьан, – иҳәеит Шьааб.
– Ари аҭоурых уара иабоуаҳаи, Чагә?
– Изҳәодаз? – инаиазҵаақәеит иӡырҩуаз.
– Уигьы шәасымҳәашеи. Аха аҧсуаа ражәа ишалоу
еиҧш, бзиа нагӡагьы ыҟам, цәгьа нагӡагьы. Изхысҳәаауа,
иаалырҟьан Адлеи Едгьагә дыҧсит. Ҧсрак уаҩы ишибахьаз
еиҧш дымҩаҧыргеит иҷкәынцәа. Ҷапас дшеиҳабыз еиҧш
иҩнаҭа ахьӡгьы-ахьымӡҕгьы иара иааидхалт. Иашьцәагьы
изыӡырҩуа, егьырҭ Адлеибақәагьы изыӡырҩуа, ахы риҭауа,
рыҩны унеиргьы афатә-ажәтә рыгымкәа, ран Ҳауида лгәы
дамыршьыкәа дныҟәырго иаашьақәгылт. Нхарала рацәак
иҕәҕәамызт, анхара ҟарҵарц рҭаххар ирылшартә иҟан,
аха Ҷапас иҭахымызт. Избан уҳәар, усаҟан аҧсуаа рыҟны
анхара ду ҟазҵаз, шьоурак иқәшәаргьы, ишьа изуам, инхара
дадхалоит ҳәа азырҧхьаӡон. Ус акәӡами, Шьааб?
– Усҟан акәым, уажәгьы ишҧаҟоу? Уи ануҳәа, уажәа
саҧыҩлоит, аабыкьа зны Абҕархықәынтә Ҧлыи Ҕәака
дысҭан, аа иаргьы дахьыҟоу! «Уара, Шьааб, угәы иалымсын,
ак уасҳәоит, – иҳәан, ҿааиҭит уи усҟан. Анцәа иуҟәырхуп
уи еиҧш, аха, уаҩ дызнымиауа акгьы ыҟам, шьоурак
уқәшәаргьы, ушьа узуам…» – иҳәеит. «Избан, џьоушьҭ?!»
– сҳәан, сҵааит. «Избан умбои, уҩцара аҟны хәышәфышә ҧҳал зкуа аҳаҧшьақәа ҭәны иузыҵоуп, иара уҩцара
хьатә ҕәыла икәыршоуп, уҽҭра акәзар, ахьа ҕәы еихасаны
ихыҕәны, иҵҟьаны иҟаҵоуп, укәаскьеи, умаҵурҭеи, уҭаца
мҳареи уҳәару. Абарҭ урыдымхалар ҟалашам» – иҳәеит. –
Ус умҳәаӡеи усҟан, Ҕәака?
– Аиаша сымҳәаӡеи нас?.. – даацәажәеит Ҕәакагьы.
– Убриоуп Ҷапасгьы ихьыз, – иҳәеит Чагәгьы. Аҳцәа,
аҭауадцәа, аамсҭцәа шьоукы игәаҕ рыманы ишишьҭаз
идыруан. Иара дзыцныҟәоз иҩыза бзиа а-Хаҳәбеа Гәраҧ
иакәын. Уи Наа амыҟә ҳәа иахьашьҭоу Хаҳәбеаа рџьынџь
аҟны дынхон. Аҩыџьагьы ныҟәаҩцәан. Ҷапас иоуп арстәиала
Нааҟа аҽы лбаартә амҩа ҟазҵа. Ҧаса уа ҽы шьап акуамызт.
Убри азоуп убра Ҷапас иҩада ҳәа изашьҭоугьы.
Аҧсуаа ражәа ишалоу еиҧш, аҭаацәа реиҳабы данҧслакь,
инхауа аҩнаҭа аҧхасҭа дуны ироуеит, ма малла, мамзаргьы
уаҩҧсыла. Абри ажәаҧҟа абра уархәыцратәы иҟалеит.
Убри аамҭаз Маан Мырз иаркы-ирцә ҳәа ар иман абжьуаа
дрылан, иааигәамҧхаз анхацәа ишиҭахыз дрылахәмаруа.
Ари Ҷапаси Гәраҧи иргәаҧхомызт. Мырз изырцҳаит,
иҟаиҵақәо, анхацәа ирзиуқәо дырҟәаҵааит ҳәа. Ари еиҧш
иҟаз ажәа Маан Мырз ианиаҳа, арҭ рҭархара дашьҭалт. Ауаа
азыҟаиҵеит абарҭ аҩхацәак иахьцо-иахьаауа еиликаарацы,
ачарҳәаҩ дроут.
Зны Ҷапаси Гәраҧи Далҟа – абригь жәытәӡан ҩмаӡашәарк
анҵәамҭаҿ иаман, ҩба рыла ирҳәон – Ахсалбақәа рахь уск
азы ицеит. Ари Мырз еиликаан, ҧшьҩык ир иреиуаз ауаа
абџьарла еиқәных, иршьразы, амҩа диркит. Арҭ аҩ-хацәак
ирдыруазеи, ргәы каршәны ихынҳәны ишаауаз, уажәы Гәраҧ
иҩада ҳәа иахьашьҭоу, Наа амыҟә аҭаларҭа иамоу, ҩыџьа
еишьҭагыланы иаҿымсыр ада ахьамуа, ацәҳәыра-ҿыбгара
ианааҿала, абра зҽыҧхьакны итәаз аҧшьҩык аҟәҟәаҳәа
ашәақьқәа ааҭдырҟьан, Ҷапас уаҟа дҭахеит, Гәраҧ дыҧан
абахә иҽаҭан дрыцәцеит. Аӡә дыбҕалеит, егьи даҳшьит
ҳәа, ихысуаз аацәырҵын ишьаарҵәыраха ишьҭаз Ҷапас
ианааихагыла, имҕыҵраз икьарахә аавҵиҧаан аӡә уа дишьит,
даҽаӡәы дихәит, макьана иҧсы ҭазаарын, дыҕәҕәамыз. Абас
ала Ҷапас иара ишьа иара иуит.
Ҳауида лыҷкәын, уқәшәира изыҟалаша, дыҧсны
данлызнарга, илзымчҳакәа агәашьа лхы ахьанылҟьаз
дахыҧсааит. Аишьцәа реиҵбы Алмас, иашьа чарҳәара изызуз
ашәануа, убригь убра дааны дхарацәамкәа дрыванхозаап,
анхацәа зыргәаҟуаз ахамакәачцәа дыцәгьаҳәаҩны дрымазаап,
дааилкааны дишьит. Иаргьы дықәҵит. Иахьагьы иҟоуп ҳәа
сыҟоуп «Ачарҳәаҩ дахьыршьыз» ҳәа аҭыҧ.
– Иҟамкәа, – «Ашәануа дахьыршьыз» ҳәагьы рҳәоит.
– Амала убас захьӡырҵаз аилкааҵәҟьа сыздырамызт,
аӡәгьы иҳәо смаҳацызт.
– Изҳәода, издыруаз зегь ықәӡааит... иахыҵны ицеитеи...
– Нас, Чагә? – рҳәеит.
– Едгьагәгьы, Ҳауидагьы, Ҷапасгьы анрыҧха, Алмас
данықәҵ, инхаз аишьцәа еилаџьабо иааилатәеит. Хышықәса
иџьабон. Аҵыхәтәан Хаҳәбеа Гәраҧ дааҧхьан рхахәқәеи
рҧаҵақәеи иамдырхит, иара убас раҳәшьа лыхәда ахәгьы
икадырҧсеит, Ҷапас ицынхәрас дҟарҵеит. Гәраҧ Адлеибақәа
ешьара рзиуан.
Қьаҭуана лашьцәа рықәнага аныҟалҵа, лани лаби
анылџьаба, хҧа-ҧшьба шықәса анҵы, лашьцәа иаанхаз Абаси,
Гәамаси, Алиаси аҳәса длырааган хаз-хазы анхара иалагеит.
Лара, арсҟатәи гәаҟра зхызгаз, згәы былхьаз, шьҭа хаҵа сцом
ҳәа хәыцны дыҟан.
Аха ҩба-хҧа шықәса раҟара ааҵуаны, ҽнак, лҭацацәа руаӡәи
лареи, уи џьбараӡак лакәхарын, акы неимарк-ааимаркуашәа
ишаҿыз, ажәеи-ажәеи рраҳә(а) хибатуеит ҳәа шырҳәо еиҧш,
уи ӡуп аҧхьа изхырҳәааз, заб ихәышҭаара иҽҳәахаз ҳәа
лалҳәеит. Қьаҭуанагьы уаҳа мҳәаӡакәа дыҩдәылҵын, лгәи
лылаҕырӡи еилаҵәо, лан лаҳәшьа лахь ҧыҭк аҟара аанҿасра
ҳәа дцеит. Уи, ишшәасҳәахьоу еиҧш, Џьынџьал Царцоу
диман.
Ажәеи ажәеи еихысҳәаалоит, агәбылра атәы уҳәозар, ани
абри рыхшара дшырҭаху аамышьҭахь, аеҳәшьа лаҟара аешьа
изы згәы былуа дыҟам… Шәаргьы дыжәдыруеит, Ашәы
Шәарах иҧа аҵара бзиа змаз Сандра, Аҳалӡга ашьаҳәаны
амшын данашьы, сашьа дыҧсны сара адунеи иқәсхуазеи ҳәа,
иаҳәшьа лыҽкнаҳаны лҽылшьит…
Абри зысҳәо Қьаҭуана лзоуп. Уи, абриаҟара зашьцәа
бзиа избоз, лҭаца илалҳәаз даара игәнылгеит. Аха адыри
амдыри акы еимаркыр, адыр иҽникылароуп ҳәа даҽакалагьы
дазхәыцит.
Усҟан апипиарҳәаҩцәа раҧхьа иандәықәлаз акәын.
Асадыҟылхҩцәеи ахәҷы-мыҷ ҭиҩцәеи акыр шықәса уи аҧхьа
ирылалахьан, ишәымдыруеи, иагьараан, иалаҳҧыраагап ҳәа,
аҧара, асадаҟы рышәҭахьан.
– Ирумҭар руазма, рықьҭаҧқәа аартны ҭырқәшәала
иаҧхьо, џьара ак ҳашәҭар џьанаҭ шәцоит ҳәа, агәашәқәа ирылагылан.
– Апипиарҳәаҩцәагьы ак румҭақәа апипиарҳәара
иаҟәыҵуамызт, хҩы-хҩыла еицарҳәо иныҟәон.
– Урҭ азакәангьы рыдгылон, уажә уиаҟара иҟақәам, аха
иагьа угәы ҧырҵәаргьы, урылакьысыр ҟалозма.
– Ахәҷы-мыҷ зҭиуаз иамур ак урымҭоз, изыҧсаз ахә
иацҵаны иргон, аха… – рҳәеит иӡырҩуаз.
– Апипиарҳәаҩцәа зысгәаласыршәа убри ауп, – иҳәеит
Чагә, – убарҭ дрылан Баҕьа ҳәа Гыбныиак. Иара д-Ланбан,
аха Гыбныиаа драаӡеит. «Зымца сыхьӡзар аҵкыс…», – лҳәан,
бзиабара дук лымамзаргьы, Қьаҭуана абри диццеит. Иара
Аӡҩыбжьа, Ҩӡгәар* ҳәа иахьашьҭаз азааигәа дынхон.
Абри
ашьҭахь
Адлеибақәагьы,
а-Ҭарбақәагьы,
Аџьынџьалқәагьы рыҩны-ргәара кажьны Ҭырҟәтәылаҟа
иахыҵны ицар акәхеит...
Шықәсы ҩажәижәаба раҟара ансхыҵуаз зны Ҭырқәтәыла
Чаҵәаа рыҟны сыҟан. Сҭампыл Ҭоҧҳана ҳәа иахьашьҭоу
инхо аҧсацәа рыҟны Гыбныиак иҩны сахьнеиз, неихыркәа
змамыз, шәи ҩажәижәаба, шәи ҩынҩажәа шықәса раҟара
зхыҵуаз ҭакәажәык дтәан. Аҧснынтә сшыҟаз, сахьынхоз
*

Ҩӡгәар (ҩӡкәар) – Шәқәырча. Ажәытәан абра аҧсҳа ибаа ыҟан. Уи
ҩӡык акәыршан. Уажәы уа 2-3 гектар аҵанакуа аӡмыжь ҭатәоуп, аҧслымӡ
аныҵырх иҭатәеит.

анеилылкаа, аҵәуара далагеит. Нас сналыртәан абыржәы
ишәзеиҭасҳәаз аҭоурых салҳәеит. Уи абыржәраанӡа зыӡбахә
шәасҳәоз Адлеи-ҧҳа Қьаҭуана лакәын.
– Ассир!..
– Нас, нас?! – рҳәеит иӡрҩуаз.
– Нас, лажәабжь даналга, Аҧснынтә иаазгаз фатәык
иахьанӡагьы иҵәахны исымоуп, ус аламала салаакьысуам,
аха ҳҩыџьагьы агьама аабап, – лҳәан, ацәашьаршь илаҳәан
ак длыраагеит… Ацәашьаршь ианаалылх, ахҩа зхашәоз
саҳантә сындыкәран. Иаахылтызар, иҟаҧшьы-цәеиқәараӡа
азна апырпыл џьыка ҭан. Агьама анызба, ицаҳәцаҳәуа
уажәраанӡа сзызҵаауаз, сҭаца а-Ҭар-ҧҳа илхит ҳәа узҿыз,
уахатәи шәџьыка иеиҧшын. Ари Аҧснынтәи изаабгазеи
анысҳәа, «Сан, Ҳауида а-Ҭар-ҧҳа, лыҷкәын Ҷапас еиҭамҳәа
изы даныџьабоз чгахьас илхыз ауп. Ҳара акыраамҭа
ҳџьабон. Иаҳфоз аҵаараҵәҟьа ҳхы ахыбааны, абри рацәаны
ианаҳҭалакь, ҳалаҕырӡ хаддыла иаанагон, иара усгьы ҵәуара
ҳагмызт, аха… Уаанӡа аџьыка анырхуаз пырпыл арҭомызт,
апырпыл џьыка уаҩгьы издырамызт, хәысхәа џьыкан
акәымзар…» – лҳәеит.
– Ахәсхәа џьыка ҵәаҵәа амбатәӡа ахыҵуеит ҳәа саҳахьеит,
– иҳәеит Шьааб.
– Ус рҳәоит, – днақәшаҳаҭхеит Чагәгьы.
– Нас, уара излоуҳәоз ала, раҧхьаӡа апырпыл џьыкҵәаҵәа
зхыз д-Ҭар-ҧҳауп, Адлеи Едгьагә иҧҳәыс ҳауида лоуп, –
иҳәеит Ҕәака.
– Усоуп.
– Ҳауида лыҷкәын даныршь, лхы агәашьа иананылҟьа
дыҧсызар, нас апырпыл џьыка злалхуаз? – сҳәеит скәаҕьӡа
сахьгылаз.
– Аа, ижәбома, заҟа иҟәышны дцәажәауа, нас нахьхьиҟа
ддәықәуҵон, Шьааб!.. – иҳәан, дааҧышәарччеит Чагә. Нас
инациҵеит: – Иара саргьы абасшәа слазҵааит Қьаҭуана. Аха
Ҳауида лхы иаразнакҵәҟьа дамгазаап, ҩбаҟа мзы дыҟан.
Зынгьы дгылан, дыбзиахашәа дҟалеит. Убасҟан ауп апырпыл
џьыка анылхызгьы. Уи лыҧшәма Адлеи Едгьагә данҧсгьы
убас илхызаарын. Ашьҭахь лара Ҳауида данҧсы, иҵегьгьы
агәаҟрақәа ианрықәшәа, Қьаҭуанагьы абас илхуа далагеит
апырпыл џьыка. Уи лџьыка хышьа, изларҳәоз ала, Аҧсны
лгәылацәа а-Лаҵбақәагьы ирбахьан. Агәаҟра ианақәшәа,
урҭгьы убас ирхит. Ашьҭахь а-Хаҳәбеақәагь ирхит… убасубас ицеит.
– Уажәы акы суазҵаашан, Чагә? – даацәажәеит Кыҷа.
– Ыы?
– Ажәабжь ду ҳауҳәеит, аха аџьыка ҳәа абри аҧсуаа
иаҳҳәахьоу ажәа иаанагоузеи, изахьӡузеи аџьыка? Акыр
уаҳахьоума?..
– Уи уаргьы иудыруеит, Кыҷа, – иҳәеит Шьааб. –
Иугәаламшәои, ашьха амшә ҳҽы анахә ишыҟаҳҵаз?..
– Аџьыкахыш ҵыӡәӡәааны, аџьыкӡырӡ цәырцаны ахәра
ҿаҳмыӡәӡәааи... ацәгьа-мыцәгьа ҭнаџьаауеит ҳәа.
– Убриоуп иуҳәаша, иҭнаџьаауеит ҳәа иҿаҳаӡәӡәааит!
Аҭыџьаареи аџьыгеи, аџьыкеи еихаршалоуп, ирҳәогьы акоуп.
Аџьыка, агаӡы ажәытәан аахыс хәшәыс ирҧхьаӡон, ашьха
ҳара ишыҟаҳҵаз еиҧш, ахәрақәа ҿыӡәӡәааны иалаҭырџьаауан,
нас рҕьара ласхон, ажәытә заҳҳәарызеи, иара уажәыгь ус
иҟаӡами?
– Уи ануҳәа, аџьыкеиҧш ихәшәуп ҳәа ирҳәо ажәаҧҟа
даҽакалагьы уазхәыцыртә иҟалеит…”Имаҷуп” адагьы ҽак
аҳәоит.
– Хәшәыс иҧхьаӡаны акәзаргьы ҟалап раҧхьаӡа аџьыкахыш афара изалага. Ус акәу, анс акәу аџьыгеи аџьыкеи
аҩбагьы акоуп, ма зынӡа еизааигәоуп.
– Аџьыка ҩажәакны еилоуп: – иҳәеит Чагә, – аџьра, акра.
Иагьҭнаџьаауеит, иҳәахынгьы иакуеит. Абри анаҩсан, убра
Быҭә Мысҭаф излеиҳәоз ала, аџьыкаҳә, аџьыккаҳә ҳәагьы
рҳәон, узбылуа, иккаӡа узлыҧшуа ахаҳә ҳәа; аҵыхәантәи ҳә
аҵәахуеит, иунарбом, к аркьаҿуеит, ус иҟоу ажәытә хьыӡқәеи
ажәақәеи егьмаҷцәам, иаҳҳәозар, ашыла – ажәытәан ашылаҳә,
ашылаҳәа акәын – ашы лаҳәаны… Адҕақәа рҟынгьы «џьыг»
зыхьӡу ицоу, иџьбаро ауп. Изхысҳәаауа аџьыка мацара
акәӡам... Ҳара цқьа иҳаздырам акәымзар, аҧсуаа ҳҭоурых
ҳбызшәа иануп, иагьаҩы иамаркыргьы, уи мышкы зны
иаҧхьашт… Аус злоу убри иара ахаҭа, аҧсшәа амырӡроуп…
– Убриоуп иуҳәаша… – иҳәеит Шьаабгьы.
Абра ацәажәара иааҟәыҵын, еиқәышьшьы иаатәеит.
Убриаамҭаз иааҩналаз сашьеиҳаб Тариал анапыӡәӡәарахь
иаамҭоуп ҳәа нареиҳәеит. Сара шьҭа нахьхьиҟа амаҵурҭахь
сцар акәын. Акрыфара иантәа ирҳәаз ажәабжьқәа
здырхуада…
Чагә абри иажәабжь, уиаахыс заҟа ҵуазеи, аха, иахьагьы
апырпыл џьыка збацыҧхьаӡа иаасгәалашәоит.
ҨАХА-ҨЫМШ АМШӘ АҭЫҨРАҾЫ
Ҽнак зны ари аҩны иҟоу а-Ҕәблыи-ҧҳа аилаџь сызу ҳәа
слыҳәеит:
– Уцаны абна цха ҧшааны исзааугар, иузызуп. Уара аилаџь
бзиа иубоит, сара абна цха иалху ацхаршәы сеилаҳауеит,
– лҳәеит.
Адырҩаҽны ашьжьымҭан сҩагылан, сҽааибыҭан, бназара
бна шьхашәара сҿынасхеит.
– Сара Ачамҧазра ахахьы сцоит. Устәи Арасаӡыхь
Ҧыицыикәара аҧсҭа – Ҧыицеикәарагь рҳәоит – сҭаланы
аҩада такәы снаскьоит. Уахь абна шьхақәа маҷымкәа
иамазароуп. Уаха сзымаар – ашьха ахьтәаз сымбеит ауп
иаанаго, бысцәымшәан, амца неиқәҵаны исхызгоит, нас
уаҵәы сеиҭеимдоит, – ҳәа наласҳәеит.
– Ухала заҵәык умцандаз, ҩызак дышьҭухыр иаҳа еиҕьын,
иалудыраауазеи абнаҿ узыниауа, акыс шьхароуп… – лҳәеит
сыҧшәма, аха илзыӡырҩуадаз, сҽеибыҭан амҩа сықәлахьан,
аҩыза сишьҭалозма, сзыниарызеи цәгьарас сгәахәт.
Ачамҧазраҟа акгьы сымбакәа, ҧыцыикәара аҧсҭа аханы
Ашәра ҳәа иахьашьҭоу саннеи, ҿаҟьак иаҿагылаз шәҵла дук
ашьхыц шҭыҧраауаз аагәасҭеит. Уажәы абриаҟара схыҵуеит,
аха иахьанӡагьы убри иаҟароу ҵла сымбацт, убас ишәпаны
ҩбаны еидиаан, еимҿиаан иҟан, ашьаҭаҿы зынӡа ишәпаӡан.
Ҩнык агыдра аҵкыс иҩаҳаракны руак хжәахьан, егьи
аҽырнаашәа ажәҩан иалан, ашә наахаӡом, аха, еилҩаашәагьы
иҟан, убри акәын ашьхыц зҭыҧраауазгьы.
Ари ашьхыц ҭоуп, рацәа сеиқәшәеит сҳәан, слымҳацәқәагь
аакьакьахеит. Аха, иабаҟоу, иахьҭыҧраауа аҭыҧ амахәқәа
цқьа исдырбом.
Ахыжәжәара аҟынӡа унықәлар, нас цқьа иубарҭанны
иҟан, абри аҟынтә сшәақь аҵла ашьаҭа инкыдсыргылан
сықәларц сҽыназыскуан еиҧш, сзықәлоз шьҭақәак анызшәа
збеит. Саахынҳәын сшәақь аакыдсхын такәы сӡырҩит, аха
иҟәызгаӡа ҭынчран, ашьхыцқәа рыбжьы ада акгьы гомызт,
Ҧыцыикәара ашыкьбжьы аарла иааҩуан. Аҵла ахьаҿагылаз
аҿаҟьа еилҟьашааран, ихәажәраны иҟан.
Сшәақь ҵаҟа инмыжькәа иаашьҭысхын, ахәнара
маншәалан, сыбжьы мыргаӡо снықәлан, ахыжәжәара аҟынӡа
сынхалеит. Уа саннеи, ахыжәжәара инаркны ҵаҟанӡа
игәаҩазаап, иҭылашьцааӡа сылҭаҧшит. Абри азы акәхап урҭ
руак иазымчҳакәан изхжәазгьы. Хыхь санынаҧш, ашьхыцқәа
ахьҭыҧраауаз сбарҭанымызт, амахәқәа сҧыран, даҽа ҧыҭк
аҟара сҩеир акәын. Иҟалап ашьхымза ҭаӡамкәа ашьхыцқәа
ус ицо-иаауа иҧыруазаргьы ҳәа зназы сгәы иаанагеит. Нас
сшәақь, уи сыжәҩа ишахшьыз, сханы иҟаз амахә еилачыра
аҩада сашьҭуамызт азы, убра аилачыраҿы махә ҩа хәҷык
аман, иааҧысҵәан, уаҩы илаҧш иҵамшәаратәы инкнасҳаит.
Абри ашьҭахь искыз амахә ҩа аҧҵәаха аҵла агәаҩарахь
инаршәны, иҵегь аҩада схалап ҳәа сҿыҩасхеит.
Аха абри инақәырццакны ҕәи-ҵи бжьык, аҵла агәаҩара
аҟынтә ауп сҳәаратәы, слымҳа инҭаҩит.
Саахынҳәын, абрантә акәушь иахьгарыз, абри агәаҩара
иҭыҩрызушь ҳәа, изакәу еилыскаарц, сҽырхәан, ахыжәжәара
схықәгылан ҵаҟа агәаҩара сышҭаҧшуаз, иҟалаша хырҧашьа
амам ҳәа, ишыҟалаз сымбаӡо, сҽанҵашәа цнапыкла
искыз амахә цәаҩа-цәаӡа хәыҷы аасымпыҵаҧҵәан, уаҳа
сыҽсызнымкылаӡакәа ҵаҟа аҵла агәаҩарахь сарҧеит.
Сынасыҧ иаҵанак, иманшәалан скаҳаит, сыхгьы
џьара татарак инанҟьеит, цыҧхьқәакгьы цәҩежь-жәҩангәыҧшшәылаха сыблақәа иҩарыҵибаҳәеит, уаҳа акгьы
смыхьт.
«Маҭҭрак сҭаҳазар рацәа срыхәхеит…» – аасгәахәын,
сыҽмырҵысыкәа сҽааныскылт, избан уҳәар, амаҭқәа рыгәҭа
уҽурҵысыр ҟалом ҳәа саҳахьан. Ус, снаҧшызар, алашьцара
аарла иаалзбааит ишәаҟьаны, икҿаҟәыҟәны иҟаз амшәҳәара
хәыҷқәа. Урҭ раҧхьа ран сакәыз џьырымшьакәа иҟам, аха
сыфҩы анраҳа, сыштәымуаҩыз анырба, ишәаҟьеит.
Аҵла агәаҩара хыхь ахыжәжәара инаркны ҵаҟа адгьыл
аҟынӡа иҵаулан, иазыбаан, аҵа татан. Сара сҽышьҭакны
сыҽмырҵысыкәа ус сышьҭан, снапы ираҵәан макьана иакын
исымпыҵаҧҵәан амшәҳәар рахь сасра сзышьҭыз амахә
мышьҭацәгьа аҧҵәаха.
Даара аџьабаа збеит аҵла агәаҩара сҭыҵразы, аха снапы
анеиҵысх: ахыжәжәара аҟынӡа сара сзымҩаӡеит, иара
узлахалаша, узықәгылаша ҳәа махәы аҩнуҵҟала иамамызт.
Аура азыҳәан саргьы смаҷмызт, аха, егьа зундазгьы
ахыжәжәара аҟынӡа сзымҩаӡеит. Ус анакәха, ара иҭаз амшә
даара идузар акәын, ишгылаз, ма иҩаҧан ахыжәжәара аҟынӡа
иҩаӡон мамзар изҭыҵуамызт.
Схәыцит, сеиҭахәыцит, аха иухәыцуеи, аҵла агәаҩара
сызҭымҵуа сааҭахеит. «Иуфеит, Чагә, аилаџь!..» – сгәахәуеит
сахьҭагыло.
Ауаҩы иҧсы дақәҧшыр иимхәыцра, игәаламшәара
ҳәа иҟоузеи, иидыруа зегь анихашҭуагьы убап, аха...
Изхысҳәаауа, аҵыхәтәан саргьы убас хшыҩк схаҿы иааит.
Хыхь санҧшы, жәҩан кәамҟьа хәҷык хьаа змам амахәқәа
ирылҧшны иахьсыхәаҧшуаз сҩаҵҧшит. Убри ауп абри
ахшыҩ схаҿы иаазгагьы.
Сахьҭаҳаз ҵаҟа унцәыҵатәартә еиҧш ацәыҵагәаҩарақәа
аман. Абас иахьыҟаз сынцәыҵатәан, хыхь сыжәҩан
кәамҟьахь сцәыҵҧшуа саатәеит. Сахьтәаз абажә татарақәа,
абҕьыжәқәа сықәсыҧсеит, урҭ ауаҩ ифҩы рхәаҽуеит ҳәа
саҳахьан.
Уажә иааиру, уашьҭан иааиру ҳәа сыҧшны, ҩахаҩымш егьаарыгымхауа абас стәан. Аҵыхәтәан, сыжәҩан
кәамҟьа аҵаҟа,
хыхь ахыжәжәараҿ, мышәшьапык
ҩықәгылт, даҽакгьы
навагылт. Ашьапхыцқәагь збоит.
Урҭ амшә аҧхьатәи ашьапқәа ракәын. Ус иара ахаҿгьы
аацәырҵит. Нас иааҳәын, аҧхьатәи ашьапқәа ахыжәжәара
иҩаҿаршәны, шьҭахьла аҿаанахеит, ашьҭахьтәи ашьапқәа
аҭӡы икыдыргыло.
Амшә шьҭахьлоуп ишылбаауа, саргьы абри акәын
сыҧсы ӡаны сыззыҧшыз: саацәырҟьан, сакӡамшәа
сҩаҧан, ашьҭахьтәи ашьапқәа рҩбагьы ашьаҳәырӡыӡқәа
иҩарыцәхыкны сыҩнапык рыла илҭарс искит, убасгьы
сыҳәҳәеит, аҭӡқәа ирныҩны слымҳа «ҵуу» аргартә еиҧш.
Агәы рҭынчны зыҩныҟа иааиуаз амшә, ишақәымгәыҕӡоз
ас акаамеҭ аҭра иҭалан ианыҳәҳәа, ашьапқәагь анакы,
еиҵасны ҧхьаҟа иҧеит. Сара сҩаган ахыжәжәара сҩаханажьт,
иара ахууаан, икәымпылуа, аҿаҟьа илҭалт. Сааласын адиаа
ахыжәжәара сҽаларҧсны иахьыскыз иааушьҭны, сыҭрысын
сшәақь аакныскәыцәааит. Аха ани еиҧш амшә ду анс аҿаҟьа
бааҧс аҟны аҽазнымкылазар акәхап, икәымпылуа ахәажәа
сса ҕьаш-маш еимыцҟьаан ицеит. Аҵан инеир, нас арахь
икыдлозар акәхарын.
Сара уаҳа ахәыцра саламгеит, сахьықәгылаз сҩалбааҧан,
егьи аган ала ишсылшоз аҩныҟа сеихеит.
Ашьра
сҽазысымкит, иҟазааит, аҵла агәаҩара сыҭнагеит, аҧацәа
ирымаз!
Абас сыхьит Ҧыцыикәара аханы Ашәра ҳәа иахьашьҭоу
аҭыҧан. Абас џьашьахәылагьы сеиқәхеит.
Абзиара ҳҳәааит, даҽакала иҟаларгьы амуаз… Аҩниҟоу
сналзыӡырҩны, ҩызак даашьҭыхны ҳаиццазҭгьы, ҳазхарагьы
ҳшәарыцон, абна шьха ахьамазгьы иҭаҧшыхәны ҳаауан.
Изхысҳәаауа, шьоукы-шьоук ахацәа рыҳәса ахшыҩқәа
анырҳәо, абри сара ишыҟасҵаз еиҧш, ирзыӡырҩӡом…
Уажә са сахьахәаҧшуа, урзыӡырҩлар иаҳа еиҕьзар ҟалап
сгәахәуеит, ҩаха-ҩымш амшә ҭыҩраҿы аҵла гәаҩа аҭатәара
уқәшәар аҵкыс.
Уи сҳәеит ҳәа, досу иҧҳәыс дзеиҧшроу еиҧш акәзароуп.
Анцәа иумҳәан, аха аҕьычрахь улырхозар, уанылзыӡрҩ –
амшә уакит!
ШЬХАТӘЫЛАТӘИ АХҭЫС ЏЬАШЬАХӘТӘ
Абыржәы ишәасҳәараны иҟоу ажәабжь ииашаны
иџьоушьаратә сақәшәеит. Уи шыҟалазгьы абас ауп.
Саб Абрагь аҧсаса хар амамкәа иман, аџьмақәа изанын.
Қап Қәаблыхәи Арыш Еқәыҧи иареи ааилалан саргьы срыманы ашьха ицеит. Усҟан сара жәибжь-жәаа шықәса реиҳа
схыҵуамызт, ашьха раҧхьаӡа санцаз акәын.
Ҳахьнеиз Аҳарҩа омаӡак иацәыхарамкәа аҳаскьын
қашәқашәо иахьыҟаз џьара ҭыҧк аҟны ҳаангылт. Урҭ ашьха
ианцоз есышықәсагьы убраҟа акәын гыларҭас иахьрымаз.
Ашьха ҵыхқәа ҿыхьҭаахоит, аха икаии, иҟәандашьшьыраӡа, амзагь каххаа ианыҟаз уахык, ҳашьҭалаанӡа
ҳәа ақьала ҳдәылҵын, аиҳабацәа ахьтәаз ажәытә ажәабжь
бзиақәа рҳәон. Ус наҟ аҧсҭахьынтә, ахрақәа рыҵаҟантә
«ыу-у-ым-м…», «ыу-у-ым-м…» ҳәа уаҩ дацәшәаратәы
бжьыцәгьак хынтә хрыжь-хрыжь иаагеит.
– Ари алым абжьоуп, ашьха лым абжьы, – иҳәеит
Қәаблыхә, сара аҵааха сымҭакәа.
– Абжьас акәзаргьы ауеит, абжьас абыжьгьы иеиҧшуп,
– иҳәеит Еқәыҧ.
– Мшәызаргьы алшоит, абҕамшәқәа рлеишәа цәгьоуп,
рышәагаа омаӡак иҟамзаргьы, ауаҩ ишьҭа ихылоит, –
даацәажәеит Абрагьгьы.
Аха ҳара уи абжьы ҳацәшәартә ҳаҟамызт, ҳацҧхьаӡа
абџьарқәа ҳаман, аҭыҧ ла дуқәа хҧа ыҟан, ҳарахә аҵангәара
иҭакын.
Аиҳабацәа ражәабжьқәа еиҭанаргылон, ҳнаҧшызар,
абжьыцәгьа ахьгаз иахьадыз ала ижжаӡа акы аҧсҭа иааҭыҵын
аҿаанахеит. Уахьахәаҧшуа ҧхныгак аиҳа инеиҳауп, ацыҧхь
ацрыдды, икәымпыл-азыхәхәашәа, аӡә ишәара аҟара
иҳаракуп.
– Анцәа, улҧха ҳаҭ!.. – иҳәеит Абрагь иаармаҷны. Нас
са сахь дааҧшын, иныҵакны: – умшәааит уара, ашьшьыҳәа
утәаз, уи арахь иааиӡом, умцәажәан!.. – иҳәеит.
– Анцәа уоуп!..
– Анцәа унапы ҳануп!.. – рҳәеит егьырҭгьы, иныҵакны.
Ижжаӡа ишааиуаз, ҳа ҳахь имааикәа илаҳавсын, алаба
аҵаргылан ицозшәа, алаҟәырақәа рҟны аҽыларҟәуа,
аҩхаҧаларҭақәа рҟны аҽырҳаракуа, ацҧхьқәа ашьҭахь ала
ишацрыддуаз, уаҳа иаанымгылаӡакәа ицеит.
– Ари Ашьха Шьашәа ҳәа изышьҭоу ауп, иудыруаз, –
иҳәеит Қәаблыхә, ихы насықәикын. Нас егьырҭ днарзыҧшын:
– Уара, иахьцаз шәызгәамҭаӡеи?! – иҳәан, днаразҵааит.
– Игәаҳамҭакәа, Агыруа дызҭоу аганахь имцеи!..
– Хымҧада абри зыхәаабжьы ҳаҳаз агыгшәыг иасны
иркьаҭан иаауан, – рҳәеит.
– Злыҧхаҳаура араҟагьы илаҧш ҳхыми, агыгшәыг
ҳарцәихьчоит, – днаҳақәшаҳаҭхеит Қәаблыхәгьы.
– Иабацеи зышәҳәа?.. – снаразҵааит сара.
– Агыруа дызҭоу ҳәа ыҟоуп, аҳаҧы, убрахь ицеит, зны
ицәажәан иалгаанӡа, уӡырҩла... Умҵааӡакәа, уӡырҩны, ирҳәо
закәу еилукаалароуп, акәымзар уара абаа уоума сыжәла
змырӡуа?.. – дазыхәмаршәа даасаҕьт, сшьамхы еихысаанӡа
иаҳауеит, саб Абрагь. Нас Еқәыҧ ихы наиқәикын: – Уара,
Еқәыҧ, иуасҳәахьоума убри Агыруа дызҭоу аҳаҧы ахьыҟоу
ахраҿы шықәсык зны Ламшьаҵәи сареи ҳзықәшәахьоу?
– иҳәан, диазҵааит.
– Мап, ус ак уҳәоны смаҳацт. Аха, уара, Абрагь, дарбан
гыруоу убра иҭоуп ҳәа ззырҳәо, Ӡаҧшьаа дыртәызу, Ачаа
ртәы иакәзу?
– Ӡаҧшьаа ртәы иакәын ҳәоуп сара ишсаҳахьоу, ус
акәӡами, Қәаблыхә?
– Аа, ус акәымкәа! Ӡаҧшьаа дрыдкылан дрыман, маҵуҩы
ҧҳәысеибак дылхатәан. Уи анбыкәу, акыр ҵуеит. Рырахә
ашьха ирзкеицо, абас дыҟан. Есышықәса арахә анхеицалоз,
убри аҳаҧы аӡбахә иарҳәон, ааигәара умнеин, убра уҭамлан,
адыд адыруеит, убри ашьха злыҧхаҳаура Шьашәры иаҭыҧуп
ҳәа. Ари знык иарҳәеит, ҩынтә иарҳәеит, ахынтә раан, уара
абра иҟоу збап, џьара ак ҵәахны ирымазаргь сыздырам ҳәа,
дыҩхалан аҳаҧы дҭалеит. Данхалоз ашоура даку здырхуада,
иблуза ишәыхны маҟаҵас икәыршан, аҧхьа хәымџьарҵас
еиларшәны, ижәцәеимаақәагьы, ишьапы идмырхькәа иҟам,
ишьхны имаҟа иадҳәаланы абас дыҟан...
Ишыҟалаз уара идыр, абас дыҧсны аҳаҧы дышҭаз рбеит,
ишәақьгьы хәхәаӡа иван.
Аҳаҧы дҭыргарц рҽазыркқәеит, знык акәым ҩынтәгьы, аха
дрынамҭеит, ирывахысуа ианалага, ус дшышьҭаз дааныжьны
ицеит, ишҧаҟарҵоз. Убриаахыс убра убас дышьҭоуп рҳәоит.
Ари умаҳахьеи, Еқәыҧ? – дҵааит Қәаблыхә аҵыхәтәаны.
– Уи саҳахьеит, ааи. Шьҭа, Абрагь, ҳаузыӡырҩуеит,
Қәаблыхәи уареи шәзықәшәаз ажәабжь уалагеишь! – иҳәеит
Еқәыҧгьы.
– Саламгои, – иҳәан, Абрагь иажәабжь дналагеит.
– Ҳабацәа рыҧсы анҭаз, Қәаблыхәи сареи ҳҟатақәаны,
шықәсык зны абрахь ҳрыцааит. Ари ахынтә раан ашьха
ҳанцаз ашықәс азоуп, ус ами, Қәаблыхә:
– Аа, ус акәымкәа!
– Ашьха ҳанхала адырҩауха, аиҳабацәа абри Агыруа
дызҭоу аҳаҧы аӡбахә аацәырырган, рабацәа рхаан иҟалаз
ак акәын, акыр иалацәажәеит, гәнаҳа ҟазымҵац ауаҩы
ҧшьа днашьҭны дхыннарҳәыр ҟалап акәымзар, уаҳа аӡәгьы
дшынанамышьҭуа атәгьы рҳәеит. Инанашьҭуа дыднарбоит, аха дрынаҭом... Раҧхьа ашьха ҳанрыцца, ҳнарҧшны
иаҳдырбахьан, аа, абни нахьхьи иаабо абаху ҕьаз-ҕьаз аҟны
унеины наҟстәи такәы уанхалалакь уброуп, уахь шәымцан
ҳәа.
Абри анырҳәоз ауха абра иааин иҟан Ҭхьына инхоз,
арахә зманы ашьха ихалаз, Рашьыҭиҧақәак. Урҭгьы ҩыџьа
аишьцәа ыҟан, иҳақәлацәаз ракәын, еилҟьақәак, ашьҭахь аӡә
дыҧсит.
«Уаҵә шьыбжьышьҭахьынӡа убри абахәцәгьа ҳәа шәызҿу
аҟны сцаны схалан саауазар, иреиҕьу шәышьтәақәа руак
сзышәшь!» – иҳәеит Рашьыҭиҧақәа руаӡәк.
«Уара уакәым, сара сцан сзымаари?!» – иҳәеит Қәаблыхәгьы. Иумдыруеи, ари Қәаблыхә даныҷкәыназ
алашьамх иҵоуп ззырҳәоз иакәын, дыццакын, дааҧсомызт.
Ашьха атәгьы, дхазынамзаргьы, хар имамкәа идыруан.
Иазаауазеи, ара аисара ҟалеит гәыҧааи ҭхьынааи ҳәа.
Аиҳабацәа азныказ ирҭахымхеит, уи абахә адыд
адыруеит, шәымцан рҳәеит, аха аҳаҧ
аганахь ҳцом,
астәиала ҳхалоит анаҳҳәа, ақәцәанынӡа ахалара ҟалом,
абжеиҳара шәаннеилакь, амца еиқәҵаны алҩа ҳшәырбоит,
нас шәхынҳәуеит ҳәа иақәшаҳаҭхеит. Аисара атәы иубац,
аиҳабацәагьы аланагалеит.
Излаҳаӡбыз ала, раҧхьа ицоз Қәаблыхәи сареи ҳакәын,
адырҩаҽны егьырҭ цон, уаанӡа рҩызцәакгьы атыҧ аҟны
ирзааирц иҟан, иааиуаз аӡәки аешьцәа руаӡәки ракәын ицоз.
Аешьцәа аҩыџьагьы реиццара аиҳабацәа ақәшаҳаҭымхеит.
Ажәакала, Қәаблыхәи сареи шаанӡа ҳҩагылан, ҳҿи-ҳнапи
ааӡәӡәаны анцәа ҳааиҳәан, амҩа ҳақәлеит. Амрагьы гылан
икаххаа, џьабаа мыцхәгьы мбаӡакәа абахә цәгьа ҳәа иахьаҿыз
ҳнадагылт. Анцәа ҳаиҭааиҳәан, ҳласны ҳнаҿалт. Аџьабаа
ҳнарбазаргь, аамҭа иҳамаз абжа аҟара цахьаны еиҧш ҳазҿыз
абахә аиҳара ҳҩеит. Амзареи аиқәареи ныжьны цәҳәырала
такәы ҳхалт.
Уаҳа хамҩеикәа, уа ҳҽаанаҳкылан еихымцала амца аакны,
иҳамаз ахыҷ-мыҷ нақәҵан ахы анааиҿаҳҵа, алҩаҵә хахаӡа
иҩагылт. Ашьха цыҩцыҩуа, ҳалҩаҵә шьҭа атыҧ аҟынтәгьы
иааҧшны ирбон, ашьха иҩеиуа алҩа заҟа улаҧш иҵашәо
усгьы ижәдыруеит.
Ас аныҟала, Қәаблыхәи сареи ҳгәы ааибархаҵан, ҳахьыҟаз
ахьыкәыз ҳхашҭны, «ҳаит-чеит!» ҳәа ҳшәақьқәа рыхқәа
аҩада ирханы, ашьха-цәҳәыра ҳаракыраҿ ус ҟоуҵар ауама,
«ахәеҩ-сеҩ» ааҭҳаргеит.
«Ахәеҩ» ҭҳаргеит, аха ҳшәақьқәа рхы цқьа аларҟәыха
ҳамраӡакәа, итҟәацит, аха узҭахым убас иватҟәацлааит –
ҳханы зымҩа ишьҭаз ахаҳә ду илеи иласын, ишьҭаӡамызшәа,
иҟәыбаса илықәнаҵеит, атҩша фҩгьы лаҳа-лаҳауа илықәчит.
«Аа, анцәа!!!» – ҳҳәан, Қәаблыхәгьы саргьы ҿыцха
ҳҽынкаҳаҧсеит усгьы ҳкаҳауан, аха... Ҳшәақь хәыҷқәа
ҳампыҵыҟьҟьан, рыгәқәа хьахьхьала-хьахьхьала, ҳшьапаны
иаҿаҧсан.
Икаххаа иҟаз ажәҩан ҳамбаӡо иаразнак аҧсҭҳәа аахчылт.
Шьаҿак уаҧхьа игылоу думбаратәы иааҟалеит. Аҵықьҳәа
еиҭахысын, ҳааигәара иҩацәхыкны џьара еиҭасит. Абри
инақәырццакны мацәа дук аиҳа ишәпоума уҳәаратәы
инеимагылан, ақәагьы аланы, акырцх аҿаанахеит. Ҳара
ҳаҧсы ӡаны ҳахьышьҭаз, ҳгылар адыд ҳацәшәан, ҳшәақьқәагь
ҳаман мгәацәха ҵаҟа ҳаихеит. Ара аангылара ҟаломызт. Акы,
адыд шәарҭан, ҩбагьы ихкәаанӡа ҳәа хаҧшыр, ихымкәар,
ашьха дгьыл ус адырлоит, ҳлаҳәуан. Маҷк ҳаныласкьа, нас
ҳлабашьақәа ҳҽырнаҳҵан, ҳамҩагьы марда мариамызт, аха
гәынхәҵысҭала иаадыруан, ашьшьыҳәа ҳҭалеит. Амацәыс
анааимнаҟьозгьы иаҳнарбон.
Абас ҳашцоз маҿак инеиҳаны акырцх ауит, аҷыхь аҵаны
ҧшакгьы ҵысын, ҳацхәыхә еихамгыло ҳҟалеит. Адыдгьы знызынла хыхь ана-ара икшон. Ҳанаауаз ишьҭаҳхыз ауапақәа,
иҳазхагалом, ҳхалан ҳалбаанӡа иҟаларызеи ҳәа, абахә ашьапы
ҳахьаҿалоз ишьҭаҳҵахьан. Ус акәӡами, Қәаблыхә?
– Ус акәҭгьы…
– Заҟа аамҭа цаз здырхуада абас ҳшылбаауаз, акгьы
ҟамлаӡазшәа амра каххаа иаацәырҵын, ҳҿы еилымго
ҳахьлеиуаз иҩаҳақәҧхеит.
Аҧс ҧха анҳалала, ҳаибак-еибашьҭуа, ҳаҧсы ҳаманы
аиқәара аҟынӡа ҳлаӡеит. Шьҭа иҳабаргәыз, ҳшьапгьы акуан. Ажәжәаҳәа хыҷ-мыҷк ааизааган, мцак ахы неихәлаҳкит,
алҩаҵәгьы хәхәаӡа иҩхалеит. Уи иаҳзыҧшыз ирбон,
ҳшеиқәхаз рнардыруазар акәын…
Ҳхынҳәны аҭыҧ аҟны ҳанаа, хәылҧазтәи ашәаҧшь ахәанга
ыҟан. Еибганы иурхынҳәхуазар, рыла ҳшынҭаҧшлакь рыҧсы
ацынхәрас акәырбанқәа шыҟаҳҵара ҳәа доуҳа арҭазаап
ҳабацәа, иреиҕьыз ҩ-б-ҟатак аалырхын рҿаҭахьа нарыгӡеит.
Уи нахыс уахь ацара аҵыхәа ҧаҳҵәеит.
– Рашьыҭиҧақәа ашьтәа шәзырмшьӡеи нас, уара? – дҵааит
Еқәыҧ.

Ирымшьыргьы
ироуҳәоз,
избанзар,
ҳара,
шьыбжьышьҭахьынӡа ҳәа ҳшеисахьаз еиҧш, ҳзымааит.
Ҵабыргны, иахьынӡаҳҳәаз ҳхалеит, аха уи абахәагәышьоз.
Аха дара «Уи шәара ишәхарагәышьоузеи, злыҧхаҳаура
игәамҧхеит ауп, шәахьымӡазаргь шәхалеит, шәылҩа анаабоз
шәдәықәлазҭгьы шәахьӡон», – рҳәан, шьтәа ҟаимаҭк ҳарҭеит.
Уи нас иаҳшьит, – иҳәан, иажәабжь даалгеит Абрагь.
– Дара уахь ҳцаны ҳхалоит ҳәа иаламгаӡеи? – дҵааит
Еқәыҧ.
– Аиҳабацәа ирымуит…
– Иара Агыруа дызҭоу аҳаҧы абахә аҟны зеиҧшырҭаншәа
иамоузеи?.. – снаҵааит аҵыхәтәан.
– Уи абас ауп… – рҳәан, аҳаҧы ахьыҟаз аганахь снарҧшны
цқьа иаасдырбеит.
Ауха ражәабжьқәа ирылган ҳанышьҭала ус сыӡбит,
макьана гәнаҳа ҟасымҵац, анцәа дышҧасмыхәари, уаҵәы
имҳәа-мырза сцаны убри Агыруа дызҭоу дышҭоу збап, ахьӡ
ҟасҵап ҳәа…
Ашьжьымҭан арахә анеилҳарга, схәырџьан аашьҭысхын:
«иҟалозар, жьынҵәрыҟәшәара сцоит, азна аамгакәагь арахь
саауам!..», – сҳәеит. Акыс ажьынҵәыр ӡы рҵәны ажьырӡы
бзиа ирбон. «Уара, хара умцааит!..» – ҳәа насарҳәеит. «Хара
сышҧацои, аха такәаамҭа сшәымбаргьы шәысцәымшәан…»
– сҳәан, сшәақьи смакәани аашьҭыхны сцеит. Санынаскьа,
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 15
  • Büleklär
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3545
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2108
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3468
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2203
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3411
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2113
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3603
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2043
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3622
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2089
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3474
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2144
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3478
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2135
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3431
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2140
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3482
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2117
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3522
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1968
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3498
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2099
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3538
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2154
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3441
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2134
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3423
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2255
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3407
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2248
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3504
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2166
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3589
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2066
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3614
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2184
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3473
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2150
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3344
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1619
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 1031
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 419
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.