Latin

Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 11

Süzlärneñ gomumi sanı 3498
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2099
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
закә хазыноу, харзаману ҳәа.
– Ибзиоуп, иуҳәазгьы саҳаит, аха ари збоу ауаа ухьӡ
шҧарасҳәари? Ҭамшьыгә иҟаиҵаз, иаҧшьигаз ҳәа ус сҳәару…
мамзаргьы хәыҷыхьӡ умаӡамыз? Ухьӡқәа аҩбагьы ӡырнагоит.
Ус иаҳа еиҕьӡами? Ишҧоубоу?
– Иумуазар, аҩбагь ҳәала! Еиҳагьы еиҕьуп. Саныхәыҷыз
сабду даҽа хьӡыкгьы сеиҳәон – Аҭлаҧсын ҳәа, иара иҵегь
ацын, иаун.
– Аҭлаҧсын зыхьӡыз ҳа ҳашҟагьы иҟан. Атлаҧсынгьы
рҳәон… Шаҭиҧак, уи анбыкәу, хҩы ҧацәа иман, аӡәы
Аҭлаҧсыирыира ихьӡын, егьи Ҧсикәана, ахҧатәи
Аҭлаҧсыикәана
ҳәа ишьҭан, хәыҷы хьыӡқәан, аха
иандухагьы ус разҳәоз ыҟан. Жә, жәа ҳәа абасгьы рыцын,
иацҵан ирҳәомызт, аха. Убарҭгьы ӡын. Иара Чагәгьы анкьа
ажәа, нажәа ҳәа абасгьы ахьацқәаз ыҟан ҳәа, рҳәон, ӡқәан.
Чаҵәагьы ҩ-махәҭак, ҩ-тәрык аман, акы пасмажәлан, егьи
ӡын, ччаҵәа акәын. Уажә Аҧсны урҭгьы ыҟам, егьырҭгьы
– ажәқәа иреицәаз абоура аҭынхоит ҳәа.
– Ус ахьҧоуҳәоу… – иҳәеит Ҭамшьыгәгьы, нас: – Чаҵә(а)
иагьӡын уҳәоу?.. – ҳәа нациҵеит.
– Ааи. Чаҵәа. Чаҵа зҳәозгьы ыҟан. Рыҵа, рыҵәа ҳәа ҩбаны
ишырҳәоз еиҧш.
– Нас, нас? Рыҵа ахьӡ ашҟа укылсит!..
– Убри ахьӡ аҵыхәала шәарҭ шәеиҧш иҟоу ауаа,
шәыззааибамгоу иарбанхазеи?
– Уи ус мариала иҳазуаҳәом, уара уазкылсроуп!
– Сазкылсуоу сазкылахоу, – иагьааибарччеит, –
абаздырхуеи, аха уиаҟара иҟәадамшәа снарбоит, уиоуп ус
сагьзазҵааз. Уажә шәара шәахьеиқәшаҳаҭым ари зыхьӡу
рҩашу, ҧсҭоу, ма ӡҭатәоу ҳәа акәхап мамзаргьы «Рыҵа» акәу
«Рыҵәа» акәу ҳәа акәхап? Ажәытәан ишыҟаз руа иарбану
ҳәа.
– Мап, убригь акәӡам…
– Убри акәны исыҵакны иумҳәозар, Бзыҧ акәу Бжьыҧ
акәу, Ҭамшьыгә? Усгьы рымҳәои?
– Усгьы егьысгьы аҩбагь дара роуп, ӡуп, аха бжьы
даҽакгьы иахьӡын.
– Егьигь убасоуп, ҵ-и ҵә-и аҩбагь дара роуп, уҕәк иатәуп,
иаҵаҳәоуп, еиҭнуҧсахлар ауеит, мамзаргьы хацлакык
аҩҕьатамак, аҩмаак роуп, урҭгьы еиҭнуҧсахлар ҟалоит,
ахацлакы уа ишгылоу… Егьи, бжьы даҽакгьы иахьӡын ҳәа
узҿу уи ашьхыц ауп, «бжьжьы» аҟнытә, ажәытәан ашьхыц
даҽа хьӡыкгьы аман рымҳәозиз, пжьгьы иара акәын, бзгьы
убрахь махәҭак, тәрык амазаргь ҟалап. Ацхагь ҽа хьӡык
аман, ашьхымӡагь ҽа хьӡыкгьы аман рымҳәози: ацха – аққа
акәын, уи иҵегь ирыхьӡын, аха; ашьхымза – бжьы-ҕәыжә(а),
пжьы-ҕәыжә(а) акәын; ҕәыжәа – ҩнын, гәарҧын, аҕәыжә(а)
– аҩн ду ҳәа изышьҭоу, иахьеиҿыҵыз акәын, уи сҳәахьеит...
Аха уахь ҳалалар, ҳаланагалацәоит…
– Уа уиашоуп. Ажәытәан ахәажәа рацәан, уи ахышәҭ
амати ганы иалазҵоз ашьхыцжәлагьы ыҟазар акәхарын,
ацха арҟәон, иуфар – умгәа уашьуан азы икажьын, аӡәгьы
далакьысуамызт… Иуршыргьы ишәарҭан… Абжьынҵ
акәын дара ртәы, апжьынҵә… Иҟоушь шәа шәахь? Насгьы
ишцәажәоу, иаҳәоу умбои…
– Макьаназ иҟақәоуп, аиҳабацәа иҧышәҟар ҟалом
рҳәон… Абриаҟара абна шықәырххьоугьы, хаҧсыра
шазааргахьоугьы, ахәажәа абыржәыгь Тамшьи Кындыҕи
агаҿа азааигәарагь иубоит… Абжьынҵ уа иҟам, акыкҩбак аламшәозар. Убригь ахьыӡ умбои: уа иуҳәан еиҧш,
абжьынҵ – абжьынҵә, апжьынҵ – апжьынҵә, ҵ-и ҵә-и
рҽеиҭнырҧсахлоит, усгьы егьысгьы цәажәашьас измаз ыҟан.
Уара, уимоу, шәарҭ Аацы иатәуи Калдахәара иатәуи
убас акы-ҩба, хҧагьы, шәахьеиҩысқәоу ыҟоуп, ус акәӡами?
Ара уажәы
калдахәаратәқәагьы збоит, аацытәқәагьы,
бармышьтәқәагь ыҟоуп
– Агырбақәеи, Аҩыӡбақәеи,
Абармышьаақәеи.
– Усоуп.
– Ишҧаҟам.
– Уа уиашоуп, – рҳәеит.
– Уа ииашан иуҳәеит… – днақәшаҳаҭхеит Ҭамшьыгәгьы.
Нас инациҵеит: – Ҵ-и ҵә-и убарҭгьы еишьцәоуп, иахьеивысуа ыҟазаргь, аӡә роуп.
– Кәыдры аҧсҭа ахахьы ҭыҧк ыҟоуп Ҵәаҳәаркыра, иҵегь
жәытәла Ҵәаҳәажәркыра ҳәа, ҵә ҵ ала ирҳәоу егьиуа.
Ҵәаҳәкы, Ҵәаҳәкыра ҳәагьы. Уа аҵәаҳә(а) кны уахьхало
ҭыҧ ыҟаӡам, иазгәаҩашәа, иҧсҭа хәыҷшәа иҟоуп, а/ҵа ҳәа
азуҳәаргьы ҟалоит, жәытәла, ӡыҷҷакгьы анаара ҵәылхны
илбааны иаауеит, нас илаҧашәа ныҟаҵан, адәҳәыҧш
ааихҵәаны илықәсны наҟ илҭаланы ицоит, мҳацә хәыҷыкгьы
амоуп. Абра абас захьӡузеи ҳәа кыр сахәаҧшит. “Уара,
Шьааб, абраҟа абас захьӡузеи?!” – сҳәан, снаиазҵааит,
Быҭәа Шьааб Аҭаратәи сареи ҳаицын. “Абра уахьгылоу
адәҳәыҧш жәытәан ӡҭатәан, ҵаҳәан, ҵаҳәажәын – ҵәаҳәан,
ҵәаҳәажәын – арҩаш иаҵатәан: иаҵанаҳәеит, иаҵанаҳәажәит.
Ҵәаҳәакыра, Ҵәаҳәажәкыра акәын. Аха арҩаш аҳалаӡи
аҵҳәеи ааган иҭажьуа иарҭәит, жәытәла иуҳәозар, ианаркит,
ҵәаҳәажәркыра ҳәа иҟалеит, акәхеит; ҵә ҵ ала изҳәозгьы
ыҟан. Уажәы ари аӡыҷча убас ахьӡуп, адәҳәыҧшгьы. Жәытәан
ры аҧыргылан ирҳәон, ра ҳәа иацу акәара ҳәа ицәажәаргьы
алшоит. Аҵәа//ҳәа, абаза-ҧсуала аҵа/ҳәа, аҵа/ҳа – кәаражәлан,
ӡыҷчан... аҧхьа ры гылазар, рҩашыжәлан... Ари аӡыҷҷа уажә
усшәа иубоит, аха аҭыҳәрыкь цәгьан, жәытәан иҵегь идуун,
уакжә иагхеит, акәымзар”, – иҳәеит Шьааб. Ус – ҳашгылаз,
аӡы злаауаз шыҟаз хьхьхьыҳәа бжьык агара иалагеит.
Ҳаҧшызар – аӡыҷҷа маҿак аҟара аӡыхәашь ахагылан иаауан.
Наҟ амш цәгьахоу, арахь икаххаа иҟоуп. Ус ҳашцәажәоз
такәы ҳанхеит. Адәҳәыҧш аҵыхәан анкьатәи аӡмыжь
амҳацә нханы иҟан, убра ҳгыланаҵ аҳалӡ аанаган иааубартә
иҭанажьхьаз иацнаҵеит. «Ишнеи-шнеиуа уи амҳацәгьы
арҭәуеит... Ҳара ара омак иацәыхарамкәа Бшьыикәара
ҳанхон, ҳахҵәаны Ҭырқәтәылаҟа ацара анҳақәшәа, сабду
Ормаҭ дыҧсхьан, аха уаанӡа симан абрахь даахьан, ара
ашьхымӡақәагь аман, гыларҭан. Ара ари аҭыҧ аҟны омак
узгылом, аха усгьы еимаркуан – раҧхьа инеиз ашьхымӡақәа
рымгәа, ирымаз ацха, итәын…» – ҳәа сеиҳәеит Шьааб.
– Ҳо-оп, ҳо-оп, ҳо-оп!.. – иҳәеит иаалырҟьан Ҭамшьыгә
дааҧышәырччан, аха уаҳа ацымҵакәа даангылт.
– Изакәызи, Ҭамшьыгә, сахыҧоу сҭаҳау? – дҵааит Чагә.
– Уажә уахыҧеит, уашьҭан уахууаароуп, улабашьа
аҵларкәыкә иҭанамҿаҟәар… Нас, нас?!
– Нас, изхысҳәаауа уиоуп, шәышҟатәи Рыҵа
ацәыргаразоуп. Уа инеиз ауаҩ ахьӡ закәу иара инарбоит.
Ахаҭа арҩашқәа хҧа алаҭәоит, иахьатәиала иуҳәозар –
идыртәоит, ирыҵатәоуп, ирҳәоит. Ирыҵаҳәоуп, ирыҵаҳәкуп,
ирыҵаҳәажәуп, ирыҵаҳәажәкуп. Абарҭ иргәылшәаны Рыҵа
ҳәа иартәоит. Аха иара абарҭ зегьы аҭахӡам, имцхәуп…
иаргәаҟуеит. Иркьаҿны амҩа амоуп: жәытәла Рыҵа(ҳә), –
арҩаш ма арҩашқәа рыхәҭоуп, ирыҵарҳәаз акәзаргь ҟалоит.
Рыҵа(жәжә) – арҩаш ма арҩашқәа рыӡҭатәоуп, рӡиоуп.
Абарҭ рынҵәамҭақәа ҧхьакны Рыҵа ҳәа удырбоит, аха ара
ариала инҵәаӡом.
– Уи шҧа?
– Ры-ҵа – арҩаш ма арҩашқәа ргәаҩа, рыҧсҭа-гәаҩа,
аҧсҭа… ҳәа ауп. Мап, ус сҭахым, исроуроуп уҳәозар: рыҵа
ма рыҵәа – аҩбагьы шьха рҩаш хьыӡқәоуп, рҩашкыразаргь
ауеит, ашьха ӡҭатәа иацырҵуа рҩаш ҭҟьазаргь ҟалоит.
– Ажәытәан Рыҵала ҳәагьы рҳәон, уи закәыз?
– Уи аилкаараз Калдахәараҟа ҳцароуп! – иҳәеит Чагә
дааҧышәырччан.
– Избан?!. – иџьеишьеит Ҭамшьыгә.
– Агры Алықьса* ҳиазҵаароуп, уи дҵарауаҩ дууп,
дсеиҵбуп, аха ажәытә ҧсшәа бзиан идыруеит, аҧсшәа
абызшәар ҟасҵеит, ҧшьынҩеижәижәаба шьҭыбжь амоуп
ҳәа даҿын, Аҟәа дызбон, – иҳәеит Чагә, иагьнациҵеит:
– Анбан егьи ҳәа зҳәақәоугьы ыҟоуп, аха абызшәар ауп
аиаша, иаҧсуоу; абыз шәшәара, заҟа шьҭыбжь азҳәо; аҧсуа
бзы шәшәара – абри ацәыргара, аларҵәара омаӡак аҭахума?!
Ажәытәӡан ус иҟан рҳәонеи?!

*

Алықьсандр Агрба (1862 – 1941) Тартутәи ауниверситет апрофессор
Леонгард Мозинги иареи аҧсуа бызшәар (алфавит) ҟарҵеит. Уи 90
шьҭыбжьы аман, аха ахархәара амоуит...

– Чагә, иуҳәоу саҳауеит, суқәшаҳаҭуп, уи ирбартә иҟоу
аӡә дҩагылан иҳәар ами… Аха, уажә сзызхәыцуа, абри
Калдахәара ҳцара атәы маншәаламхар ҟалап!.. – иҳәеит
Ҭамшьыгә дҧышәырччо.
– Избан?!.
– Аҩны дҳақәымшәар, нас ишҧааууеи?!.
– Дыҟоуп, иац дызбон, уахь уск сыман, – иҳәеит Царгәыш
Мсураҭ. – Алацәгьақәа имоуп, шәрымфааит!.. – ҳәагьы
даахыхәмарт.
– Дыҟоуп, аха ҳашнеиуа дашьны дҳақәшәар?..
– Уиоуп иуҳәаша! Арҭ шнеиуа иаҳаны цас иҽаиршьыр,
нас ишҧарыҧсыхәоу?!. – даахлафааит Аабыџ Хәытабагьы.
– Уи ижәӡом, аха дашьаанӡа шәца!.. – иҳәеит Аџьы
Ҭеимыргьы дааҧышәырччан.
– Бзиоуп, ҳцап, аха Ҭамшьыгә изымдырзаргь, Чагә, уара
иухьзеи, арахь дзааугоз, уа иоуҳәарауазз ҳәа аауеиҳәар?..
Ахырзаман узыҟамлеи!..
– Каҳамеиҭмхои, аха… Аҳы, нас, бзиоуп, уи ҳаиҟәаҵып,
ихьӡ ахьынӡаҳҳәаз азхаз. Егьыс, Рыҵала зыхьӡыз рыҵа
агыларҭа акәын, убраҟа аҵыџь амазаргь ҟалон ҳәа унарбоит.
Рыҵа хәҭа дуун, жәытәла иуҳәозар – алаҳәҭа. Рыҵала(ҳәҭ) ҳәа
абасгьы ыҟазар акәын, уи иҵегь аҵанакуеит, аха. Ари омак
иҧшӡамшәа ианаба, хәҭ ҧхьанакит, Рыҵала ҳәа иартәеит.
Аа, уажәраанӡа Кьагәа иасҳәон Мсахала ҳәа иҟазгьы атәрык
Мсахалаҳәҭа, Мсахалахҭа ҳәагьы иашьҭан. Рыҵала(ҕь)(а)
– абасала иртәаз ыҟазаргь ауан – Рыҵа албаарҭа ҳәа.
– Иҵегь аҵанакқәоит уҳәеит, урҭ арбақәану?
– рыҵала ҳә, жә, жәжә(а) ҳәа анацызгьы ыҟазар акәын,
нас иаӡеит. Жәытәла ҳәыжә(ы) – чуануп, қәабуп, жәытә
гыларҭазаргь, ҧсҭа-гәаҩа дузаргь, гыларҭа дузаргь ауеит;
егьырҭ рыла – ҧсҭа ҟәаҟәазар, ҧсҭа ҟәыбазар, ҧсҭа жәжәазар
алшоит…
– Уи бзиоуп, аха ҳәажә(а), ҳәакыра, ҳажәкы мыцхәуп
уҳәеит, иҭанартәаз, иҭанаҳәаз, ианаркыз, иакыз, иаҳәаз,
иаҵанаҳәаз ҳәа даҽакала иркьаҿны иуҳәар ауеит уҳәеит,
уи шҧыкәу? Ара ари ариала инҵәаӡом уҳәан, уиоуп, наҟ
инацҵашәа ҽазнык ҳаарӡырҩ…
– Уи атәы уажәраанӡагь исҳәон. Жәытәла жәжә(ы) арҩаш
иаҵанартәаз ӡҭатәоуп, абри иаауҳәаз зегь иароуп, иҭнажаама,
иаҵанаҳәама зҳәаз еиҧш – зегь иароуп, ҵа агәаҩарақәа
зегьы ишрыхьӡу, аҧсҭа-гәаҩа ҳәа изышьҭоу шакәу еиҧш,
амала арҩаши иареи еицызароуп, хыхьтә иалаҭәозароуп.
Рыҵажәжә – арҩаш ма арҩашқәа ирыҵадыртәаз ицегь
рылагьы ицәажәоит, аха, ӡҭатәоуп, рыҵажә – урҭ рыҧсҭа ду
ауп, рыҵажәа – арҩашқәа лбааны иахьеилало ирҳәоу, ма
аҧсҭа иаҳәоу аӡырҩаш ауп, рыҵаҳәагьы иароуп – абас ауп
иркьаҿны, жәытәӡала – ари сҳәахьеит, аха еиҭасҳәоит. Арҭ
дара ҧсуа-ашәыла ҵәи-и ҵ-и, ры-и ҕьы-и еиҭнаҧсахлоит. Рҩаш
дузар – убригь рыҵажә, идуны иаҕьызар, тариал жәлазар –
рыҵар(а), рыҵаҕь(тыр), ҵаҕьтыр... Аӡҭатәа иахьацрыҵуагьы
рыҵар(а), рыҵәар(а) акәхоит.
– Уи уиоуп, аха жәжә арҩаш иаҵанартәаз, иаҵанаҳәаз
ишахьӡыз зҳәоны уаҳада?
– Иара иаҳәоит, иахьалаҭәоу, иалаҭәои иареи еибырҳәоит,
еицыҳәҳәоит… Абри соуп сара… шәҭоурых… шәсахәаҧш
ҳәа абас аҳәоит... Уи еснагь иаҳәом, амш, аҳауа ақәшәо
иҟазароуп.
– Уара иубахьоума? Иуаҳахьоума?
– Ҽнак ҧсҭа-гәаҩа жыцәк акәара сышҭаз «жәжә»... ҳәа
аӡә ҿырпыну-сырпыну акы ибжьы аҭан дҭаҭәҳәо ишаирҳәоз
саҳаит. Аха ари даҟәымҵит, уара, сладахьоуп. Жәжәжә…
имшуп, мшәан, иҧсы еиҭеикыр акәӡами, ҳаҭамҕьарума
изирҳәоу, аха уи ус аҳәаӡом, пи-и ҳәоуп, ари закәу збапи
сҳәан, снеит. Смаҷуп. Акәара адәы иавсуан, уа аҧшгьы
ларҵон, ихыҵны иқәло ианалага, ажра ҟарҵан аҟәыҵәа
арҭеит, адәы иқәданы, уажә уи хәыҷыкгьы ҭалан ицоит,
ишнеиуа ҩбаҟа ра иҩаҵакны ҧчатлак иаҟараны ихагыжьӡа
аҵатәа, аҭатәа ҟаҵаны иамоуп, убра иахьалаҭәоу ауп
иахьаҳәоугьы. Ишалаҭәоугьы аҽыртлан, аҽырҭаҕаны ауп,
иара иалаҭәоугьы хәыҷуп, иҵәоуп, иҷҷоуп, егьыс ҽакала
иуҳәозар, иҵоуп, иҵҵоуп. Аа, рыҵажәжә, рыҵа ҳажәжә
хәыҷны иахьыҟоу, жәжә закәу уҵанаҳәоит, абжьы аргоит,
иунарбоит, уи усҟан иабаздыруаз, аха. Ани изыцрыргаз
акәара наҟстәи иахыкәшаны иҵәины абра иааин иаҿықәсны
ицоит, ара иҭатәоу жәжәы хыхьхьаны астәи инеин уа
иалалоит. Быжьбаҟа метра роуп ирыбжьоу, аха арахә
рышьҭа арахь ауп иахьаагоу, егьи акәара аҿықә алыкь
амоуп, ари ӡыжәырҭас иалырхит. Ажәеиҧшь, жәеиҧшьрҟан,
жәеиҧшьҟан, ажәытә, ажәа, ажәла ажәды… – зегь абриоуп,
уара, изхылҿиаауа, ари ҳжәытәра ҭоурых ахац ауп... Акәара
ахаҭаҵәҟьа Жәкәара, Жәжәкәара ҳәа иашьҭоуп, жәжә
аҟнытә, иазҟәандоуп, Қьаҧҭакәара, Ққыдыикәара ҳәа абас
иҵегь ахьӡқәагьы амоуп... Ахьшәашәақәа жәжәы аҳәара
рцәымҕуп…
– Нас, нас, уа уаҳа крунарбама?
– Ишысҳәаз еиҧш, сазхәыцуа жәжәы сышхықәтәалаз,
аҩадахьҟа сааиасын, ажра-ӡышьҭра сыҩҭагылт. Уи
арҭбаахьан, аӡхьхьагьы маҿак, ӡакы аҟароуп уаҳа иҵаулам,
уиаҟарагьы ыҟоу сеидроу, итаҕоуп. Сшыҧшуаз, саҧхьа,
ҩба-хҧа метра реиҳа бжьамкәа, аҧаҩ, аҧанах хәыҷы аҵаҟа
аӡы акы иаархәашьит. Изакәызеи шысҳәоз, ианааза,
маҭык хиқәаҵәааӡа, жәжәы ашҟа ахы рха, аҽеикәырҽҽеикәырҽ аҽырхәа-рхәан, пачҵас аҽеиҵагалан ишныҵҟьара,
уажәымзар-уажәы ахҿа еиҧш ишынҭҟьара аҽырҧсны
иӡаатәалоуп. Сазҧшны саагылт, аха аҽарҵасӡом. Аихагьы
скуп, амагәқәагь сышьоуп. Иҟазааит сгәахәын, саақәҵәиаан,
арахьтәи ахықә снықәгылт. Санынаҧш – иабоубоз, ицахьан,
иахьыҵҟьаз цәырхәашьны; жәжәы илҭапҟоны аҵыхә
снахьҧшызшәа збеит… Амаҭгьы сышьҭит, абри жәжәы
изҿыз аҳәара иаҟәыҵит, уара, ҧшагьы амысит, аҽакит.
Иџьашьо сышгылаз, аҵәыр арган жәжәы абас ҧшьбаҟа метра
ҵәҩанҵәы ҧсыӡк налҵәраан нас акәапаҳәа саҧхьа егьи
ахықә иҩхықәшәалеит, иҧаҭҧаҭуа, акаамеҭ ззыҟалаз. Снеин
иаашьҭысхит – ҧсыӡ хәыҷык, ихьҧшшәылаха. Ааигәа лаба
дук кажьын, жәжәы иҩҭасыргьежьит, аха ани убоу иҟазма.
Алаба еиҭааҭасыргьежьын, иара хәбаҟа ра иҵаулан, ари
уара утәоуп, Анцәа иузишаз ауп, уҧсыргьы иоумҭан сҳәан,
аҧсыӡ уахь инҭасыршәт, ҧыҭкгьы сахаҩеит… Сара уи аҳәаза
мшьыкәа исышьҭит, иара, сҿаҧхьа, жәжәы зтәыз аҧсыӡ
ҭаргьежьны иҭнацон. Уиакәхап, уаҳа иалзырҧодаз. Амаҭ
ззырҳәаҵәҟьо…
– Сара урҭ ахьызбо среиҩсӡом, сыҧан рхы саҕраҧалан
исырҟьыцуеит… – иҳәеит Ҭамшьыгә. – ус иманшәаламшәа
збар, саасны исшьуеит. Урҭ Анцәа имшазар ҟалап,
иаршызгьы ықәми… ишазшәа ҳдырбоит, аха… Аҧсыӡ уахь
иҭоумыршәыр еиҕьын...
– Аӡыҷҷа ма акәара иҭоуҵар акәын. Ҽа знык иалнарҵәраар,
аӡыҷҷа иҭамшәакәа еиҭахықәшәалар ауан.
– Уи
уаанӡагьы
убас иҭыҧахьазар ҟаларын,
иахьхықәшәалаз иҵегь аҽаҟьар, са сахьымӡаргьы, аӡыҷҷа
иалашәон, иахьыҧоз адырны хәыҷык ибрызшәоуп
ишыҟала… Насгьы егьи агмыг алаба иаршәазаргь, иааҳазаргь
сгәахәын…
– Урҭ лақәоуп… Ауаҩы цәҟьарас дрымоуп… Имариа рбеит
– иҿылоит, иҿалоит… Ҳаҕоу-ҧсаҕоу игәылацәахаша…
– Ак уасҳәап, Ҭамшьыгә, шьҭа иҳаркьаҿлап, – иҳәеит
Чагә.
– Жәжәы ахьаҳәоз уҧшааит, аха ҧс-гьы аҳәоума, ӡгьы аҳәоума, урҭ шҧыкәу? Бзы – еилкаауп, аха – деиҭаҵааит
Ҭамшьыгә.
– Убри жәжәы ахьаҳәоз ҳәа сахьаҿыз лада инацәхыкны
акәара аӡҭаларҭа аман, азҧаҩк, азхак ҳаракын, егьи аҿықә
лаҟәны ҧслымӡран. Убра сылаиан. Шьҭа сагьхәыҷцәамызт.
Аҧаҩ ҩбаҟа метра иҳаракын, иалшәшәан цыра-цырала
икыдышәшәан аҧслымӡ, аҳалӡӡ алеира иалагеит. Аҵаҟа
иахьылаҧсоз цәаакын ҧық... ҧық… ҧық… зны ҧықә…
ҧықә… ҧықә ҳәа аарла иуаҳауа абжьқәа го рҿаархеит,
анҵәамҭа анумаҳауазгьы ыҟан. Абри ҧы злымҳа адҵан
изаҳаз ажәытәуаҩ иоуп аҧаҩ, аҧан, аҧанах(а), аҧсҭа,
аҧслымӡ, аҧарҭа… ҳәа ахьӡқәа ахылзырҿиааз. Изакәыз иара
иаҳәоны иаҳаит. Ҵаҟа иаҳа иахьхҩаараз пық… пық… пықә,
пықә… акәын иахылҵуаз. Иҭысны ицо аӡы ццакызар сс…
ҳәа ашьҭыбжь ахылҵуеит, уи аҧслымӡ иаҳәаргьы ауеит, ҧсы,
ҧыссы – аҧан иҭоу, аҧсҭа иҭоу, агәаҩа иҭоу аӡы ауп, ари уара
иуздырам ҳәа акәым, аха, – иҳәеит Чагә.
– Уа уиашаҭгьы! Аӡы – уи абаҳәо ҳәа иудыруеи?
– Сахьылаиаз аҧслымӡ аӡы ҩыласҭәан слымҳа ладҵан
саназыӡырҩ, ӡық… ӡық… ӡық… зынгьы ӡықә… ӡықә…
ӡықә… ҳәа абжьқәа, аа ҳахьыҟоу ҳаубоума, рҳәозшәа
иаацәырибаҳәеит; аҵыхәтәантәи қ ма қә анумаҳауазгьы
ыҟан. Ус аҧслымӡқәа зегьы ирҳәаӡом, уақәшәароуп, насгьы
ҧхынразароуп, аӡгьы аҟәандақәа иреиуазароуп, аҧшагьы
ыҟамзароуп… Абриала ажәытәӡан аҧсуа иарбан дгьылыз
дахьаныз, аҳауагьы зеиҧшраз еилукаар алшоит – зегь
ҳбызшәа иануп… – иҳәеит Чагә, нас: – Шьҭа иҳаркьаҿып,
Ҭамшьыгә, иара усгьы исроуцәеит, сҭак иахуҳәаауазеи?
– ҳәа днаиазҵааит.
– Иуроузаргь, ус аҭахын. Егьыс, ҳарҭ ҳаинзраалода, Чагә?
Рыҵа аҵыхәала еимаҳкуа арбану? Ахыбжа баша иқәсҵама,
атәыҩа ҩызӡа?! Даҽа хәыҷык сзацҵа!..
– Уара, слабашьагьы аҵларкәыкә иасмырҿаҟәеит,
Кәыдырҭантәи Бзыҧҭаҟа, Рыҵаҟа сууаӡа сыҧан скаууа салааит. Уа Кәыдырҭа иҟаз ара Рыҵагьы иҟазаап, избеит, аха
шәеинраалара атәы уадаҩхеит… – иҳәеит Чагә.
– Избан?! Иззакәи?!
– Избан
уиоуп,
Рыҵагьы мрагыларахьтәи арҩаш
аҭыҳәрыкь бааҧсызаап, алеишәа цәгьоуп, аҳалӡӡ, аҵҳәа
ҭҳәаны иааганы иҭажьуа мацара, иахьалало уарҭалк
инеиҳаны аҿықәан адәы ҟанаҵахьеит. Мышкы ахы мышкы
аҵыхәан, мышкы зны аӡҭатәа зегьы анаркраны, иарҭәраны
иҟоуп, идәхоит. Аха уажәы ари иҟанаҵахьоу адәҳәыҧш
гыларҭоуп, калдахәараа, бзыҧҭаа, алаҳаӡаа, лӡаа уҳәа арахә
зман ихало еимаркуеит, уа рацәак узгылом, аха. Уара, шәара
еимашәымклан, кәыдырҭаа ишыҟарҵаз еиҧш, раҧхьа иҩеиуа
имазааит. Егьыс, Рыҵа ахьӡ шәара ишәзеилмырго шәыҟоума,
Кәаҵәара идагьы уаҳа уаҩ даҭахым, сара ишәасҳәаз
хашәымҵозар.
– Еишьҭагылан иҩеир?! – иҳәеит Ҭамшьыгә дҧышәырччо.
– Изтәхода, еимарымкӡои?!.
– Аҧхьа игылоу итәыз! Аҧхьа дымнеиӡои?!
– Еивагылан инеир?!
– Уара, убас Кәыдырҭагьы Ҵәаҳәкы ҩыџьа еивагылан
инеит, аабыкьа... – иҳәан, дааҭгылт Чагә.
– Нас, нас?! – дҵааит Ҭамшьыгә.
– Насу? Шәцаны оҭры Ҭамшьыгә шәиазҵаа, ӡәыр
илшозар убри шәеилиргоит ҳәа абрахь иаарышьҭит,
иумбаӡеи?! – иҳәеит Чагә. – Аҩны инеин Абҕархықә
иузыҧшызар, ҧхашьароуп, иушьҭалан арахь иааумышьҭын,
ари усҟак шьҭа ҳҽадҳмырхалап! – ҳәа усгьы нациҵеит.
– Ибзиоуп, бзиала иаабеит! – иҳәеит Ҭамшьыгәгьы
дҧышәырччо, нас аӡбаҩ иахь: – Маҳҭы, егьи азҵаарахь
шәиас! – ҳәа наиеиҳәеит.
– Уара, Чагә, убра акы суазҵаауан? – даацәажәт Маҳҭы
ихаҭа.
– Ыы?
– Рыҵа мраҭашәарахьтәи аган цқьа игәоуҭахьоума?
Рҩашк алалоит.
– Уара, уи патисанк ауп, – иҳәеит Чагә, иагьаарччеит,
– амгәацәа хәыҷы ҭырсҳакьан, аҧсҭа хәыҷы, ахаҳәқәа,
иара, егьи, ӡырҩашуп, рҩашӡам. Иара ахьӡ ры акәымкәа
рыи акәзароуп, избанзар, егьырҭ раасҭа ииоуп, икыдӡам.
Аҧсҭа, аҵа абри иатәны иҧхьаӡазаргьы ҟаларын. Усала Рыҵа
акәхоит. Егьырҭ рылагьы изҳәоз ыҟазар акәхарын, аха урҭ
уиаҟара бжьы, ҿа рымаӡам, избанзар, иҭабақәоит. Рыи ауп
еснагь иҟоу, иаҧшәымаҵәҟьан иаху. Иара, ажәытәан Рыҵа
ҭатәаанӡа, жәжәы ма лажәа – аҵатәан ҳәа ақәсҵоит. Иара
убри аҵыџьгьы аҵа кылҵәазар ҟаларын, наҟ иҵегь лбааҟа
акылсырҭа аманы. Уажә иара Рыҵа иахьалаҭәо ишаҵанаҵәаз,
ишыхнаҵәаз ҩашьом, уа иаҳа иҭылашьцаны, иаҳа ишыҵаулоу
унарбоит. Ахаҭа ахьыҵыҵуагьы, арахь иахьалагогьы,
иҵәҵәоуп, иҵҵоуп… Рыиҵҵа ҳәа зҳәозгьы ыҟазар ҟаларын…
Уа хҧамоу ҧшьбагьы алалоит.
– Аҩадахь иалало иахуҳәаауеи?
– Уи Аҽҽеи ауп, Аччеигьы рҳәон рҳәеит, дәҳәыҧш
хәыҷыкгьы ҟанаҵахьеит. Мрагыларахьтәи – Рыҵаҳәа
акәзар ҟалап,
оумала аҳәҳәа ҭнагоит,
Лашшеиҧсы
ҳәагьы
рҳәақәоит, ҕәҕәала ишшеуеит. Аҧшьбатәигьы
ыҟоуп урҭ рыбжьара, аха уи зынӡа ихәыҷуп, Ҕыппа ауп,
– иагьаарччеит.
– Ҳамытҟьалгьы убас ибганы, еимаҳан иамки шәа
шәышҟа?
– Ааи. Уи Кәыдры аҧсҭоуп, уиаҟара ахыҵуам… Рыҵа
акижьҭеи еиҳа акыр еиҳабуп ҳәоуп ишыздыруа… Аӡаҵаҟа
такәы исычҳауеит, убра ихьшәашәоуп, аха иахьынӡауаз
санлеи, аҧсаҵлақәа шәны иахьӡаагылаз, иахьаҿагылаз
збеит… Дгьылҵысразар ҟалап ари ҟазҵа. Рыҵа аҭыҵырҭагьы
ашәаҳаит, ианаркит. Аркысҭагьы аладахьтәи ахықә
иунарбоит. Рыҵа Хәыҷы ашҟа даҽа ҧшьба-хәба километр
мраҭашәарахь уаҿалан ухалар, Ҧшаҳәы ашьха ду абжакы
амыҩрны иахьаҵанажьыз убоит, Рыҵа Хәыҷгьы ҧыҭк агеит,
уигьы хьаҵыр акәхеит, ианыҵәҵәеит, уиадагьы ҭагаланынӡа
ҩба-хҧа метра иагхоит, еиҳангьы. – ныҵәҵәа, ныҵҵа… ҳәа
акәзаргьы ҟалап убри Рыҵа Хәыҷ иахьӡыҵәҟьоу, жәжәгьы
ацзар ҟаларын жәытәан.
– Уара, асҟатәи шудыруаз аума… иагыжьны… арҭ
сара изсоумҳәеи?! Цас иҟоуҵеит!.. – иҳәеит Ҭамшьыгә
дҧышәырччо.
– Сгәаан сыҟан!.. – иҳәеит Чагәгьы, иагьаарччеит.
– Избан уара?!
– Калдахәараҟа усыцымцаӡеит. Шьҭа уи ауаҩ дызбар,
ишҧаиасҳәо? Ашьтәа шьны даҳзыҧшын!.. Ахы ҩарханы
икнаҳаны!..
– Изакәи ус изыҩеирха?!
– Ахыбжа атәыҩа шамаз ирымҵазҵоз абас ихәҭоуп
иҳәеит.
– Ҟоҳ, иабаҧырхагаз, акәац ҳамыхоз, уи атәы зсоумҳәеи?!.
Ҳамцарыз!
– Иуасҳәар, арҭ итәогьы ҳашьҭалон!.. – иагьааибарччеит.
– Шьҭа шәеиҭаламгозар, Аргәын Дыгә ҳаизыӡырҩып!
– иҳәеит Маҳҭгьы дыччо.
– Дыгә, лассы аҿаарха, мамзарны шәызҵаарақәа
жәаба рҭак ҟасҵахьеит, самхахьхәыр нас ухымҵәеи! Уара
иухарартәуеит!.. – днахлафааит Чагәгьы.
– Аа, аҳы, иахьыҟоу, ажәбатәи! Ҟәланрхәантәи сахо саганы абра Лыхны сыхурҵәоума?! Иара уаргәамҵӡом, зҵаара
«ааигәоуп», «иагькьаҿуп», аҭак азы хара ацара аҭахӡам!
– Сааҧсаны сшыҟаз иалудрааи?! Даба?!.
– Абри Гәдоуҭа ҳәа иахьаҿу адгьыл аҟны унанагахьоума?!
– иҳәеит, итәазгьы ааибарччеит.
– Уаҵәҟьа сымнеиц, ихароуп, аха салсны сцахьеит!.. –
еиҭааибарччеит.
– Нас ус акәзар, убри ахьӡ иҳанаҳәоны ҳәа иудыруазеи?
Уалсны уахьцоз ус ӡәыр акры иҳәоны уаҳазар?
– Ишҧасмаҳаи, акәымзар ари уҭак сара исзыҟаҵозма?!
Ҵабыргыҵәҟьаны, ари иаҳзааигәоу зҵаароуп, иара хароуп,
аха, – иҳәеит Чагә дҧышәырччан. – Гәдоуҭа иаҳәоу закәу уа
иалсуа аӡы иаанарҧшуазароуп. Ӡы иаанамырҧшуа ҭоурых
ыҟам рымҳәои. «аҭоурых аӡы иӡаауп», – умбои изҳәаз
ишиҳәаз, ианӡаамгьы убап, аха.
– Уа иалсуа Гәдоу ауп, уи иаҳәои?
– Сара убра иагьараан снеиргьы, абри аӡы ахықәан,
еснагь алахь еиқәуп, еиқәнахын сымбац, агәы акы алоуп,
закәу сеидроу. Ас зылахь еиқәызҵоу аӡқәа имҩахгақәоу
роуп… аҳаҭгәынқәа ирықәсуа роуп… Ари акы ахьит сҳәан,
сазеимдан иангәасҭа, иҵегь мраҭашәарахь инаскьаган,
иахьатәи ақалақь иахьаҵанакуа шыҟоу иалсны ицозаарын
жәытәан. Усоуп сара ишеилскаа. Изцәажәом акәымзар,
ашьҭра уқәнаҵоит иара мцахәмыцәа. Абас зазырузеи ҳәа
санахәаҧш, усаҟан амшын иахьалалоз ҵауламызт, ахаҭа
иаазынаараны иҭалан уахь илеиуан, уа аҧшақәа адыруеит, акы
ааҵысыр, ашхәақәа, аҧрақәа зӡыхгыломызт, рхы ҧхьаркырц
иара иҭалангьы изҩеиуамызт. Иҩеиргьы иахәомызт,
избанзар, мраҭашәарахьтәи аган ахықә аартын, аҧша ааиуан,
амшын ахьтәгьы иҭасуан. Абри аҟнытә имҩахырган, уажә
ишыҟоу, ирҭбааны, ирҵауланы, амш бааҧсқәа рзы иҭаланы
иҩеин иӡыхгыло, рхы ҧхьаркыртә иҟарҵеит, иара усгьы
иӡыхгылартә еиҧш. Амшын иахьаларҵазгьы иаҳа иҵаулоуп.
Аҧшақәа зладыруа мраҭашәарахь ала аӡхықә аҧанахықә,
аҧанаха анышә ықәҧсаны, аҧша ахнаҟьо, иахнаҳәо иҵегь
иҩаргеит, иҳараркит… Ажәак ала, аӡы мҩахыргеит, аха
алахь еиқәнаҵеит, жәытәла иуҳәозар, иӡшьшхеит... Абри
ҩтәрыкны иҟазаргьы ҟалон: аду – Гәдоу(жә)(а), ахәыҷы
Гәдоус(ы), ҳәа аха... Усала жә, жәа ацзар – иаҵәахит.
– Сақәшаҳаҭуп. Ара Бармышь ҳәа ыҟами, Бармышь,
Бырмышьа – хаҳәкәароуп, хаҳәӡуп, аха абригьы жәа анацыз
ыҟан. Егьыс, жәжәа иахылҿиаауазар – аҭаҩрырҭақәа,
ажәжәарсҭақәа, аҭатәақәагьы амоуп ҳәа цәырнагоит, атәы
ззымдыруа усгьы издырам, издыруа дахьымнеишақәа амазар
ауеит.
– Моқәгьы Моқәжәа, Моқәжәжәа акәмыз. Моқә, Мықә
– ҩба рыла ирҳәон.
– Гәымсҭагьы, убас абри Гәдоу еиҧш, ашхәа ҭалан
иӡыхгылозма?
– Уи уамжьароуп, агәгәым аҟнытә акәзаргьы ауеит,
аҳәеиагьы* амоуп.
– Аҳәеиа уҳәоу?!. – иџьашьаны днаҵааит Дыгә. – Уара уи
охәҭасуп**!.. – иагьаарччеит.
– Аиеи. Уи уажьоит, иумдыруеи, уҭанагалар узхалаӡом,
аҳашҳәаҧсалара уҵыҩрны уаҿаҩруа, улбааҩруа уалагоит.
Уаҿысны ушцоу уааблаҟьар, ма угәуҽанӡамкәа иуҵаҳәазан
уҭанагаларгь, уланагаргь ауеит, нас чуаншәа уҭахоит. Убас
убра аурыс ируаа ҩыџьа аҧшыхәцәа ҭахахьеит рҳәеит. Аӡы
амазшәа анырба, аӡба цәгьами, даргьы ирзымдыруазу, илбааны иҭалан, иҭанакит. Иҳәҳәеит, ихыст, аха ана избодаз.
Иҧсуа ианалага, дара еибашьит. Уи акыр ҵуеит… – иҳәеит
Чагә. – Иара ус доу, ҭоу, ҭеи – гыларҭақәоуп, ҭыҧуп; гәдоу,
доуҭеи – идуқәоуп, аангыларҭоуп, аанҿасырҭоуп, уи уара
иуздырам ҳәа акәым, аха са издыруазар убар ами! – иагьаарччеит. – Иҵегь рҵакы ыҟоуп.
*Аҳәеиа, аҳәеиҩа ҧсҭа-гәаҩажәлоуп, ҿаҟьа ҳашҳәаҧсаларан, бҕацымкыран
иҟоуп, уаҿалар, ушгыло иаҿаҳәазаны улбаанагоит, аха нас, даҽа мҩак
амамзар, узҭыҵӡом, уаҿалар, иқәҳәазан ҵаҟа уеиҭагоит.
**Аохәҭас – ҵыскыгоуп, ачалт хәыҷ иқәшышны, ласбак, цгәык ҭатәартә
аҟара еиҳамкәа, ашә хәыҷ ҧҟьо иаҿаҵаны, ашшаҕьыч, ардәына нықәтәар,
иҧҟьаны иҭанарҧало, ашәгьы анаркуа иҟарҵоз цәҟьажәлоуп.

– Урҭ арбану?
– Уи ҳалагар, иоуцәахоит.
– Мамоу, усгьы?
– Ус ала, Гәдоу, Гдоу зҳәозгьы ыҟан, еизарҭоуп,
џьармыкьазаргь ауеит,
лҳәыҧраны иҟазаргь алшоит,
доуҳакырҭазаргь ҟалоит. Уажәы Гәдоуҭа амшын ҿықә
аҧсшьарҭа баҳча, апарк ахьыҟоу алҳәыҧра жәытәан
доуҳатәартәан рҳәо саҳахьан, ус крудыруама?
– Ииашоуп, ус зҳәоз ыҟан.
– Ажәытә адоуҳаҳә шьҭан, адоуҳагьы иароуп, адоухаҳә
аҟнытә акәхап. Дҩықәгылан Анцәа диҳәон ма ажәлар рҿаҧхьа
дцәажәон, ахәыҷқәагьы ықәыргылан Анцәа идрыҳәон. Уи
шҭажәлазаргь ауеит, аҳа.
– Ахәыҷы данныҳәо Нцәа дӡырҩуеит рымҳәоз.
– Ааи. Уи уажәыгь ирҳәоит. Ажәытә убра, агаҟа ма
аӡхықә ахь маҷк уазынаскьан, мрагыларахь ма амшын ахь
уҿы рханы, Анцәа ҳазшаз узиҳәаз ҟалон рҳәон. Амала иуҳәаз
хажәак ирҭоугӡар акәын – уеиҳахар иҟаломызт. Насгьы Амра
ҵлак ашәара акәу еихаҕәы ашәара акәу иҩеиаанӡа акәын.
Нас иаҧхьаӡомызт. Уа иҧшьоу ҭыҧуп рҳәон. Иара уажәыгь
усоуп зҳәоугьы ыҟоуп.
– Нас убра ишьҭаз адоуҳаҳәа абагеишь? Аибашьрақәа
раан ахҵәара рықәшәан иргарызушь? Убас, Қьачаа Рныха,
Қьач-Ных, рыман ицеит рҳәоит, шәышҟоп, ус ахьырҳәоугьы,
уи хәыҷызар акәхарын.
– Урҭ Бенгал амшынҿықә ашҟа ицеит, ҳәындысаа рахь
ҳәоуп ишырҳәоз, – иҳәеит Хәкыр Иыбраҳам Уачамчыратәи.
– Урҭ рҩызцәа адоуҳаҳәақәа духоит, ус уара ишуҳәогьы
иузгом, иузырҵысуам. Иара убра иахьышьҭаз анышә
ақәҧсаны иҵарҵәахызаргь ауеит, ҧсыхәак азыӡбан иргазаргь
алшоит, ус идумзаргь ауан.
– Нас арҭ ара Гәдоуҭа иқәҵны ицаз хынҳәны ианаа
изаадмырҧши?
– Урҭ заау изымаау сеидроу, иргоу ирымгоу убригь
сеидроу. Иҵарҵәахызар, азнык анышә анақәрыҧса нас
аарҧшра ҟалом, уа иахьыҵоу уқәгылан иуҳәалар иаҧхьаӡоит,
анкьа зны иахьышьҭаз убраҟагьы иуҳәо аҧхьаӡоит,
иаланаҵоит…
– Уаҳа изызкхарыз иара, уа утәала?
– Аинрааларақәагьы иртәызар ҟаларын.
– Сара шәарҭ шәеисара салам, аха уара, Дыгә, сызҵаара
«ааигәоуп», «икьаҿуп» уҳәан, еиҵухуашәа збоитеи,
амырзакан еиҧш, – иҳәеит дҧышәырччо Барцыц Шьрыф
Блабырхәатәи.
– Амырзакан арҳәашьа уздырӡом, уиоуп иззуҳәоу, Чагә
сицхраар исирҵап ҳәа, – аҭак ныҟеиҵеит Дыгә.
– Уара, саргьы убасшәа избоитеи!.. – Шьрыф
днаиқәшаҳаҭхеит егьи алафҳәаҩ Ҳаг Жагәа Аҷандаратәи.
– Уаргьы амырзакан шаурҳәоз иҵәурҵәахьеит, саб Гыд
иҧсы аныс сҳәап… – иҳәеит Дыгәгьы.
– Уара, Дыгәгьы дрыцҳауп, шәиҟәаҵ, акәымзар
иахьынӡаиҭаху изхара дизымҵаар, уаха аҩны днеир дзыцәаӡом… – нареиҳәеит Маҳҭы, иагьааибарччеит. Нас: – Дыгә,
уара уақәшаҳаҭны иазурхозар, саргьы зҵаарак еиҭасымахуп
Чагә ишҟа, – иҳәеит.
– Сара иазсырхоит, сақәшаҳаҭуп, иара уиазҵаа, иуазар,
– иҳәеит Дыгә, иагьаарччеит.
– Уара, Чагә, Доужәа еиҧш Доусы ҳәа усгьы ыҟазҭгьы?
– дҵааит Маҳҭы. – Сы, са убригь ӡыми изыхьӡу?
– Ус ала сы амҵәахыр акәын, уи аҵәахӡом, ихнаҩаӡом,
Доусҭа, Гәдоусҭа акәхон. Аха, уи сҳәеит ҳәа, наҟстәи
ианцоз иазынаараны иҭалан илеиуан амшын ахь, иласын,
жәа акәхарымызт, сс акәхон ахьӡ, илахҿыхын, ара уажә
алахь зеиқәугьы убри акәхап, иаҳзымдыруа иагьа адыруеит,
ҳазхааным ишахаану еиҧш… Убри адагьы ахахьы ишааиуа
иҵалан ҧыҭк иааскьаны еиҭаҵыҵуазар – доусы, ҭоусы ауп;
амҩа хықәыршәлан иаагазар – гәдоусы, гдоусы, гәҭоусы ауп;
жәа ала анҵәамҭа ртәазаргь ҟалон, усҟан, Кәыдргьы жәытәан
аҭоу, адоу иҭан, иҵан рҳәон, аҭоу аҳаҭ, ҳаҭа ҳәа иашьҭазгьы
ыҟан, ашәқәа аҧхьа а дыргылом, – аҭак ныҟеиҵеит Чагә.
– Саргьы убас акәзар сгәахәуеит, – иҳәеит Маҳҭгьы.
– Убри адагьых Доусы, Доуыс, Доуышь зыхьӡыз аӡы
уахынла ахықәан амца еиқәҵаны ажәҩан иахьаҧшуаз,
иахьазыӡырҩуаз,
жәҩангәашәҧхьара
аабозар
ҳәа
иахьаҵаҧшуаз ауп; доу, ҭоу ажәҩангьы иахьӡын зҳәоз
абыргцәа ыҟан, арҭ ажәақәа амаӡашәаргьы рымазар ҟалап.
Еиҭасҳәозаргь, Еҵәаџьааи Еҵәаџьеи рыхьӡқәа еилзырго
аартра ҟаиҵоит, Нцәа дибоит рымҳәози, урҭ еилзырго аҧсуаа
ржәытә ҳәамҭа «Еҵәаџьа гәаҩуп», «еҵәаџь гәаҩоуп» ауп…
Амца еиқәҵаны ажәҩан ашҟагьы башақә иҧшрымызт…
Ажәытәан аҧсшәа амҵәыжәҩа аман, иҧырхьеит ҳәа
баша ирымҳәозар сгәахәуеит… Амца еиқәызҵоз ма
жәҩангәашәҧхьара аартра иазыҧшын, ма акы албаара
иазыҧшын, амца еиқәҵаны иахьҧшыз, иахьтәаз адырбон ма
иддырбон… – нациҵеит Чагә.
– Убрантә ҳааит зҳәоз иззырҳәозгьы акы ыҟан азоуп,
уиаҟара аҳәарагьы рҭахцәамызт, – иҳәеит Дыгәгьы,
иагьнациҵеит: – Сара усазҵаауазар, амца еиқәҵаны атәара,
жәытәла, азыҧшра, ахырбара иазҳәоуп. Жәҩангәашәҧхьара
ҳәа зыӡбахә ҳамоу закәыз? Жәҩан-гәгәашә-ҧхьа Ра
акәызҭгьы. Ра – ҧражәлами. Ҕа – убригь иара акәзар ҟалап,
аҧхьатәи ашьҭбжьқәа еиҭнаҧсахлошәа сыҟоуп. Аҕа ахьӡ
ҧшьоуп, ирҳәомызт, иршьон ҳәа жәытәан изырҳәоз? Ажьираҿ
иҟоу аума мамзаргьы идаҽакызу? Са стәала идаҽакын, амца
еиқәҵаны илбаауеит ҳәа рхы здырбозгьы иароуп ҳәа ақәсҵоит.
Еҵәаџьаагь ыҟоуп, Еџәаџьагьы ыҟоуп… – нареиҳәеит Дыгә.
– Иаацәажәахьоу зегьы, Дыгә, уҳаиҕьуп! – иҳәеит
Чагәгьы.
– Уара, Чагә, абыржәы Маҳҭы дузымҵааргьы, абанҭ
иоуҳәақәаз мҳәаӡакәа уцар угәы иҭаҵәҟьазма?! – дахлафны
дҵааит Дыгә, нас: – са сакәын иуазҵаауаз, изсоумҳәеи?!
– иҳәеит, иагьаарччеит.
– Ишҧауасымҳәеи, иумаҳазар акәхап, уеилахан… Уажә
са исхароутәуеит!.. – иҳәеит Чагәгьы дҧышәырччо.
– Иабантәуҳәеи?
– Уара, ара стәаны ишҧасҳәоз, убра Гәдоуҭа, сгылан,
абрахь схы рханы, иуеиарханы ҿысҭуан, иумаҳаӡеи?! Сыгәра
умгозар, аҩны уаннеилакь уҷкәын Џьыгрыц уиазҵааи,
убригь дгылан, сывараҿ.
– Иҕәҕәаны ҿуҭуазма?!.
– Аеҵәа кыднаҧааит!.. Ерцахәгьы арҵысит!..
– Сужьоит!..
– Избан?
– Аҽнышьыбжьон аеҵәа абоубоз?! – иагьаарччеит.
– Уара, убри саргьы иџьасшьеит ианызба, сыбжьы
иланашьҭзар акәхап, мамзар иказыжьуаз?! Сывараҿ икаҳазар
изысымбо-оз?! – иҳәеит Чагәгьы.
– Уара, уа увараҿ Џьыгрыц дгылазҭгьы дамшьӡоз?! –
иҳәеит Маҳҭгьы.
– Уи дыҕәҕәоуп, дыҷкәынуп. Уи моу саргьы сазымшьит,
ихәыҷын. Аду леизҭгьы, ҳаннамырҵәоз, ара, алаф ҳәо,
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 12
  • Büleklär
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3545
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2108
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3468
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2203
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3411
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2113
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3603
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2043
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3622
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2089
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3474
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2144
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3478
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2135
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3431
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2140
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3482
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2117
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3522
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1968
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3498
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2099
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3538
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2154
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3441
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2134
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3423
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2255
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3407
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2248
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3504
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2166
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3589
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2066
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3614
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2184
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3473
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2150
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3344
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1619
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 1031
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 419
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.