Latin

Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 10

Süzlärneñ gomumi sanı 3522
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1968
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
иахьылбаагоу унарбоит. Ари Жәҩаду ауп, ҽакала иуҳәозар
– Гагра… Ара уажә иамоукыргьы ҟалоит, ажәҩа акаҵәара
амоуп, ижәҩаӡам ҳәа. Аха уи акаҵәара ҩадала хыҵырҭа
амаӡам, мцы-каҵәароуп. Уара ишуҭаху иҧхьаӡа, сара уи
Мамӡышьха ажәҩа акәны сахәаҧшуеит… Насгьы убас
ақәсҵоит, Пиҵундантәи ишунарбо, ишубо еиҧш, мшынла
иныҟәоз, мшынла иаваныҟәоз ажәытә аҧсуа-базақәа, аҧсуаашәқәа роуп убас избоз, уи ахьӡгьы азҭаз ҳәа.
– Гаг зыхьӡу жәҩоуп?!
– Ааи, усоуп. Уи атәы сҳәахьеит. Аидара гага, гаг –
ажәҩа… умбои ишыртәоу. Ари – Аҧсны мшынҿықә иаҧу
ахәқәа, аҟәқәа зегь реиҳа иҳаракуп, жәытәла иуҳәозар –
ираҳауп, Гаграгьы, ганкахь ала уахәаҧшыр, иара акәзароуп.
– Кәыдырҭагьы иҟами Жәҩаду, Пеихә ҳәа ашьхақәа,
ашьхахьыӡқәа?
– Иҟамкәа!
– Жәҩахыргьы Гагра ҳәа ицәажәоушәа збоит.
– Жәҩахыр – гагхыр ауп. Жәҩаҩа, жәҩаҩы – гагҕыр ауп;
ҩа, ҩы, ҕыр, ҟыр!.. – ӡы змам, ӡы нызымкыло аҭыҧ ҳәа усгьы
ицәажәоит. Гаграгьы ӡыржәтә амаӡам, џьара заҵәык ада…
Жәҩаҩакәара ахьӡгьы, ганк ахь ала, абриоуп иаҳнарбо, уи
иахаршалан, даҽа хыхьӡыкгьы амоуп, аха.
– «Азанҭҳа» аҟны ҳ шыбжьшәаз еиҧш, гагҕыр аҟынгьы ҕ
маӡашәарахеит.
– Ас ала ус ауп. Егьыс ала, даҽакала гаг, гыг – блыжәлоуп,
блыгагуп, гәылшьапжәлоуп. «Гагра» убарҭ рӡы, рӡыжәырҭа,
иахьамоу аҭыҧ ҳәа усгьы цәырнагоит. Ажәытәан гаг
рҳәомызт, ахьӡ ршьон, «ажәҩа» ҳәа иашьҭан...
– Ажәҩа дагеит рҳәон ак ҟаларгьы. Саргьы ирҳәоны
исаҳахьеит, уиашоуп. Абри адагьы иара Гагра даҽа кәара
хәыҷык, ӡыҷҷак алсуеит, уигьы аҧхын иҭабо егьиуа. Ҧсҵәыр
акәу акалагьы иашьҭоуп, аҵәры жәытәла ихәыҷуп ҳәоуп
иаҳәо, ажәҵәры шырҳәо аиҧш... Гаграгьы ахьӡуп. Ажәҩа, Гаг
аҟнытә зыҧсы зманы иаауа иарак ауп. Абри иахылҿиаазаргь
ҟалоит Гагра ахьӡ. Узқәымгәыҕуа аҳәак иҟәнуп рымҳәои…
– Уара, Чагә, еиҭа акы суазҵаашан, – иҳәеит Дажь.
– Ыы?
– Гагра ахьӡ иаҳәоузеи ҳәа хар змам аӡә дуазҵаар, абыржә
иаауҳәаз зегь иоуҳәома? Иуркьаҿуоу? Иркьаҿны акәӡами
ишаҭаху, абри абриоуп ҳәа?..
– 30 мааҭ ықәиҵозар, еиҳаны иацҵангьы иасҳәоит,
иҭахызар исыркьаҿуеит.
– Уи шҧа? Иацуҵо арбану?
– Жәытәла га-ггра – га-гга... ҳәа абасгьы ыҟан ҳәа унарбоит,
умаашьакәа унеин ага аҟәара унахәаҧшыр. Уи иҧҽҽу, жәытәла
– иггоу, ахаҳәқәагьы ирыхьӡуп, еиҟәыршәшәоу, еиҟәырҧҧоу.
Уа аҟәара, егьырҭ рылымкаа, убас иҟан, иахьагьы ашьҭамҭақәа убоит, амшын иарҩызхьеит, иаркәымпылхьеит, аха.
Егьыс, агра ҳаҧыжәлоуп, га-гра – ага аҳаҧы ахьамоу аҧаҩ
ауп. Еилукаама? – иҳәеит Чагә дҧышәырччо.
– Уаҳа кры ацуҵома, уа унгыло?
– Саангылаӡом, цасҳәангьы! – иҳәеит Чагә, иагьаарччеит.
Нас иагьнациҵеит: – Исцәоухазаргьы, узҵаара аҭак сзыҟаҵан
убама? – дҵааит аҵыхәтәан.
– Хар умаӡам! – иҳәеит Дажьгьы, – Гагрыҳәҭгьы ыҟан.
– Ҩба рылагьы иртәан. Уи адагьы убра ахыкәшарҭа
ажәытә мҩахәасҭагь амоуп, жәҩахыр ахьылбааго аҧсҭаҿы,
хаҳәраны, аарла ианубаалоит, мрагыларахь ала уаваҧшыр,
«Гагры» убригь иахылҿиаауазар ҟалоит…
– Маҳҭы, Чагә ишҟа уаҳа зҵаара сымам, шьҭа шәара
иацышәҵа! – иҳәеит Дажь.
– Ибзиоуп, афбатәи азҵаараз Ладареи Ҟансоу
ҳаизыӡырҩып! – иҳәеит Маҳҭгьы.
– Чагә, Гагра Аҧсны мшынҿықә ашьхара ахәқәа зегь
реиҳа иҳаракуп умҳәеи? – дҵааит Ҟансоу.
– Усоуп.
– Бзыҧ аҩхаа, аҧсҭа астәи аҭаларҭаҿ иамоу ашьхақәа иаҳа
илаҟәу еиҳараку?
– Урҭ амшын жәабаҟа километра иацәыхароуп,
мшынҿықәтәиқәа ракәӡам. Са ишысҳәаз амшын иаҧну
ҳәоуп.
– Нас, урҭ ус ибзиан иудыруазар, рыхьӡқәа ҳаҳәа!
– Ара уажәы ҩзҵаарак цәыругеит: Бзыҧ аҧсҭа аҭаларҭа
арҕьарахь иамоу ашьха ахьӡ – акы, армарахь иамоу ахьӡ –
ҩба. Ҳара аиқәшаҳаҭра ҳнапы злаҵааҩыз ала – иагьаарччеит
– аӡәы ҩзҵаарак рыҭара азин имаӡам, ус ҟазҵо ибжьы
имырхуеит, – еиҭаарччеит. – Урҭ рыхьӡқәа анысҳәалакь,
«рыжәлақәагь» уҭаххозар акәхап.
– Сара зҵааракоуп иусҭаз, аха ашәақь еиҧш еимҿаҧоуп,
убригьы акоуп, аха еимҿаҧоуп, – иҳәеит Ҟансоугьы
дааҧышәырччан. – Бзыҧ аҧсҭа, аиҩхаа астәи аҭаларҭа акоуп
иҟоу, аха нырцә-аарцә ҩшьхакы амоуп, умбои изыхҟьа, сара
егьсхарам, – изаҳазгьы аарччеит.
– Уара, Ҟансоу, ари ас, бзыҧаа дуқәа, Гәдоуҭатәи
алафҳәаҩцәа ҿыцны иазышәыӡбыма? Сара ҳаҭыр, пату
шәықәсҵоит, арахь шәара ақәҵа згар ҳәа шәшәаны, ашәақь
еимҿаҧа сықәкны сшәыршәоит, ашәақь еимҿаҧ хҵәаха! –
иҳәеит Чагә, иагьаарччеит. – Мамоу, егьырҭ аласкуам, уара
уоуп изхаро, ираҧшьызгаз.

Аҧсны аҧсуаа
ашәақь
еимҿаҧақәа хҵәаны
иҧхасҭартәӡом, ус рыздырӡом, аиҳарак гәдоуҭаа, – Чаҵә
«дааириашеит»
Ҟансоугьы
аччаҧшь
ааиҿықәххын,
иагьнациҵеит: – Ииашаҵәҟьаны, Чагә, иусҭаз азҵаара
уадаҩуп. Избан уҳәар, ҳцәажәаҩцәа дуқәа, ҳҭоурыхҳәаҩцәа
ргәаанагарақәа цқьа еиқәшәом, шьоукы Мамӡышьха рҳәеит,
шьоукы Мамзышьха рҳәеит, – шьоукы егьи азы Мзахала
рҳәеит, егьырҭ Мсахала рҳәеит. Еимаркуеит, еимҵаркуеит,
аха аиаша рзыҧшаауам.
– Урҭгьы иашоуп, егьырҭгьы иашоуп! – иҳәеит Чагә.
– Уи зла?! Ишҧа?
– Мамӡышьха – аӡы змам ҳәа ицәажәоит, уи ажәҩагьы
жәҩаҩа ауп, ӡы амаӡам. Егьи, Мамзышьха – Маамзышьха
анакәызгьы ыҟан, маа ду – амаа, ажәҩа ҳәагьы ицәажәон,
иҳараку ҳәагьы. Амаамзы, амаамыз ҳәа амзаҵла жәлагь
ыҟан, аққамыз ҳәа шыҟаз еиҧш, ҩбаны еимҿаҧахон, ак
духон, инааны ицон, егьи – хыхь, ҵәҩанҵәы иахагылон,
иаҳа ихәыҷхон, иларҟәны иамтәыруан. Амтәыр амҳацә(цә)
ахьӡын, ҳ аныбжьшәа нас (а)мамыз, (а)мамзы ҵла ҳәа
иҟалеит, мамзышьха ҳәагьы иартәеит... Ари ашьха ахьӡқәа
аҩбагьы абасоуп ишыҟо... иашоуп зысҳәазгьы убриоуп. Иара
иҵегь рыла ицәажәаргьы алшоит, аха аригь азхап. Амала,
ажәытәан ашьхақәа рыхьӡ аныршоз, иандыртәоз азы амоу
– иамаму адырбон, ус иаҳа иманшәалоуп, аӡы аманы нас
иахьамӡаақәазгьы ҟалеит, аха. Уажәы Мамӡышьха иаҳәоу
закәу здыруа, ӡыржәтә шьҭымхкәа даҿалаӡом, дхалаӡом.
Абри аган ахь ала уи ахьӡ иаҳа ииашоуп, хәарҭа алоуп. Насгьы
аҧсуа-шәыла, саӡ-ҧсуала мзы, мызы – аду, аҳарак ауп. Иара
Бзыҧи Жәҩакәареи – ари акәара хәыҷы ахьӡ ус иркьаҿынгьы
ирҳәоит – рыбжьара 15-20 километр инеиҳангьы наҟ ӡыржәтә
амаӡам, ҕырроуп – ари ажәа ҩҵакык амоуп, исҳәахьеит.
– Уи бзиоуп, Мамӡышьха атәы удырит, аха егьи ашьха
ахьӡаз иҳауҳәои? Иара ҩбангьы иамоуп, еиҳазаргь ҟалап.
– Ари исуҭоу узҵаара рацәак исгәаҧхом, – иҳәеит Чагә.
– Избан?! – иааџьеишьеимт Ҟансоу.
– Мамӡышьха шьхоуп, егьи ҿаҟьоуп. Уара шьхоуп уҳәеит,
сужьарц иуҳәеит!.. – изаҳазгьы ааибарччеит.
– Исыҵимхи уара!.. – иҳәеит Ҟансоугьы дҧышәырччо.
– Ҿаҟьароуп, аха ашьха иатәуп, – нациҵеит нас.
– Уи мрагыларахьтә иаауа Ҳабыз ақә иатәуп, аҳәҭа ду ауп,
ҽакала иуҳәозар, алаҳәҭоуп; Мамӡышьха аасҭагьы иҳаракуп,
марда цәгьоуп, хоуп, ҕоуп. Аҳашҳәаҧсалара лаҳәаны иамоуп,
ахьӡқәагьы акым-ҩбам, рызегь ҩба-ҩбала еивартәаны, ани
ушәақь еиҧш еимҿаҧаны, насгьы урҭ ахьыӡқәа еиҳаб-еиҵбыла
ҳәа иҟоуп. Ажәытәан рынҵәамҭаҿ ҕь ма ҕьа, ҳә ма ҳәа рыман,
аха нас рацәак иҧшӡарымтәуашәа анаба, имаӡашәархеит. Уи
алаҳәҭа убарҭ ажәытә хьыӡқәа роуп абарҭ: Мсахала – Мсы
аха ла(ҳәа), аха ла(ҕь)(а), ма Мсы аха ла(ҳә)(ҭа), аха лаҳәы
– усгьы ауеит; Мсахыла – Мсы ахылаҕь(а)(ра) акәын… Убас
иртәан Бзахала – Бзахыла, ҧсахала – Ҧсахыла, Мзахала
– Мзахыла, иҵегь иркьаҿны Ахала – Ахыла ҳәа усгьы рҳәон;
абарҭ еиқәысҧхьаӡаз заҧхьа ҳа гылазгьы ыҟан. Мс(ы),
Ҧс(ы)… Бзыҧ анкьатәи ахьӡқәа иреиуоуп, раҧхьа Ҧс, Мс ҳәа
иркьаҿӡан акәын ишыҟаз ҳәа ус зҳәоз ыҟақәан ажәытәуаа.
Ус акәӡами, Ҭамшьыгә, ҧаса зны уара уҟны абри анцәырырга
ишырҳәозгьы? – днаҵааит Чагә.
– Усҟан иуҳәаз уажә иагужьқәазгьы ыҟоуп, – иҳәеит
Ҕәыблыи Ҭамшьыгәгьы дахьтәаз. Уаҳагьы даламлакәа уа
даангылт.
– Уа уиашоуп. Ҳабыз ҳәа сызҿыз иара асы анықәҵлакь
ихыиқәаҵәаауп, ихыблаауп, аха ҽакала ицәажәаргь ауеит.
Пиҵунда ҳәа сызҿызынтәи уҩықәгылан иара ашҟа уҧшыр,
аҟә акәушәа, ҳәадоушәа ус унарбоит, аха уажьоит. Ари
аушәақә иазыртәоу ашьхара ладахьтәи аган ҩызы аҵәҵәаҧшь
ауп, ахықә ауп. Абри ашьха мрагылареи мраҭашәареи ҳәа
аҽеиҵыхны, аҽырхәхәаны иҟоуп. Ахаҭа Бзыҧ аӡиас ҩадамраҭашәарахь иахьцои нас иавалан иааны иахыкәшан
иҵәины лада иахьцои наҟ-ааҟ ирбыжьдоуп, ҽакала иуҳәозар
– аха ауп: бжьындоуп, қәсырҭоуп… Бзахы, Бзаха ауп. Аха
ахаҭагьы шьхами, жәытәла хоуп – Хабзыха, Хабзаха ҳәа
усгьы иартәоит. Уи акы. Ҩба – ашаха, ашашәа ма арахәыц
зҳәаз иеиҧш, ҩҵәҩанк нахьхьии аахьхьии ирыбжьудозар
– иуҳауеит, ацҳагьы ҩҿықәк, ҩҧаҩк, ҩцык – еиманадоит,
иаҳауеит, ацҳа захьӡугь убриоуп, уара иузымдыруан ҳәа
акәым, аха. Изхысҳәаауа, абри ашьха Бзыҧ аӡиас убас
иаҳауеит, еиманадоит нахьхьии аахьхьии, мраҭашәареи
мрагылареи ҳәа ассеирҭақәа – усала Ҳабзыха, Ҳабзаха
ауп... Ари жәытә мҩоуп, қәсырҭоуп, ха дууп, иуадаҩзаргь,
ишәарҭазаргь, икьаҿуп, уарласуеит, издыруазгьы маҷзар
акәхарын, шьхамҩоуп, имаӡазаргь ҟалон, аибашьрақәа раан
изламҩасуаз акәзар ауеит, ҕрала – иаҕралан, ҩнуҵҟала,
маӡала ҳәа, џьара аныҟәарҭа амазаргь алшоит. Ажәытәан,
аибашьрақәа раан, ҕрала иныҟәон рымҳәозиз… Абарҭ ахьӡқәа
анкьа ҧлыи, ҧла ҳәа анрыцызгьы, изцызгьы ыҟан. Жәытәла
ҧлыи, ҧлеи, ҧла – гәаҩа дууп, ҧсҭа-гәаҩа дууп, ҧсҭа-гәаҩа
ду гыларҭазаргь ауеит, иаҕрысырҭазаргь, иҭысырҭазаргь
ҟалоит… Абас иҟоуп абри ашьха, абри аха ҳәа ацырҵоит,
ус цәырыргоит. Убри адагьы ҧлыи ма ҧла аҵәҵәаҧшь,
ахықә хәхәа ҳарак ду акәзаргь ҟалоит, усгьы ицәажәоит.
Абри адагьых Ҳабзаха мрагыларахь ахы рханы итәоушәа
иҟоуп, ҧстәҵас аҿы артуп, хаҵас абыз амоуп – ҳабзыха,
бзыха – аӡырҩашгьы аҿыҵуеит. Бзыҧ иалало егьиуа... Абри
зеиҧшу закә ҧстәу еилызкаауа маӡа дук изаанартуеит ҳәа
усгьы рымҳәозиз... Уи уажә ҳаламлап иоуцәахоит... Ари
загсыжьуаз, иаҳзахьымгӡаргьы, аҽырыҩра иаҳцәалагаргьы
ҟалоит, ҳәоуп… – иҳәеит Чагә. – Акәымзар, иҵегь ахьӡқәа,
аҵакқәа амоуп; Хабзахара, Мзахара, Мсахара, Бзахара…
ҳа, ха ҳәа раҧхьагьы зны-зынла инаргыланы; ара ра – аду
ҳәа ицәажәаргьы алшоит, жәытәла уи ҕа ма ха ахьакәхогьы
ҟалар ауеит…
– Уа Чагә диашоуп, иааҳарласроуп... – днақәшаҳаҭхеит
Маҳҭгьы. – Узҵаараз иуеиҳәаз аҭак иахуҳәаауазеи? –
днаҵааит нас.
– Ибзиоуп, усоуп! – иҳәеит Ҟансоу.
– Ус акәзар, егьи, абыжьбатәи, азҵаарахь ҳаиасуеит.
Амаба Кьагәа, ҳаузыӡырҩуеит! Гәаран уа иутәуп.
– Чагә, иара убри Бзыҧ аӡиас ахьӡ иҳанаҳәоузеи? – дҵааит
Кьагәа. – Раҧхьаӡа иахьӡыз руа иарбану ҳәа иудыруеи?
– Уара, Кьагәа, абри Бзыҧ ахьыӡ закәи ҳәа ушсазҵаауа
аӡәы иаҳар, уара узы иҧхашьараӡами?! – иҳәеит Чагә
дҧышәырччо. – Ара увараҿ иҟоупеи!..
– Зашҭа уҭоу иашәа ҳәа!.. – иҳәеит Кьагәагьы. – Иузымҳәар,
ақәҵа уиҭаӡом!..
– Иашҭа акәу иашхәа акоу сызҭоу?.. Мамзаргьы – иашы
салоуҵоу?..
– Уҭахызар ашхәагьы уҭаз, аха иашәа ҳәа!..
– «Иашәа» акәу «ииа шәа» акәу, «ииа шәшәа» акәу
исҳәоу?..* Мамзаргьы исҳәҳәоу?..
– «Араҧ дызҭам ҕба зныҟәом» акәу, «Раҧ дызҭам ҕба
зныҟәом» акәу, «Раҧды зҭам…» акәу, араҧыд акәу, араҧдыз
акәу!.. Араҧдаҳ(а) акәу?.. – иагьаарччеит.
– Араҧды акәу, аҕаҧды акәу?.. «Аҕа» аҟнытә акәу?..
Акәны акәымхаӡеи?! – еиҭаарччеит.
– Ҕоу, хоу, роу?!
– Раҧхьа аҕба (а/)ҕажә акәзу, нас ражә ҳәа иҟарҵоу, жә
анаҵәах, ра акәхоу?!
– Уи уиоуп, аха Бзыҧ?
– Бзы, ишудыруа, аӡыхьқәа иреиуоуп – бзы бза, база…
«узылҧшны иубо», «аза», «ацқьа» ҳәа ицәажәоит; аӡы шакәу
цқьа аилкааразы ажәытәан бзыжәа, иҵегь наҟ жәытәан
– бзыжәжә ҳәа иҟан. Нас, игәаау здырхуада, аҵыхә аҵәахт.
Бзы ӡиасны идузар – бзыжә ауп, аҧсҭа ду ма аҩхаа ду иҭазар
– ҧажә, ҧыжә ҳәа ацлоит, аха жәқәа аӡоит, Мықәажә, Мықәжәа ҳәа ишыҟаз еиҧш.
– Ҧыжә, ҧажә… еиҩхаа дуқәоуп?
– Усоуп, ҧ, ҧҧы – аӡы иара иҟанаҵаз аҭҳәаауп, иажыз
ауп; ҧа, ҧҧа – изҭалаз ауп ма изҵысуоуп… Егьыс, бзы иҵегь
аҵакқәа амоуп, аҵак дуқәагь, џьара б аууп, џьара з аууп, џьара – аҩбагьы, аха уажә урҭ срылалом, ара саангылоит.
– Ҽакы заҵәык иадамхаргьы иҳаҳәа!..
– Уара, уи аӡы иаҵанакӡомеи, иалаӡам!
– Сануҳәах иҳәа, иахәа!.. – иҳәеит Кьагәа ирхәмарны,
егьырҭгьы ааибарччеит.
*

Жъытъла аиа – ахырхар0а щъагьы ицъажъоит, аяба акурс ауп;
ашъшъа, ашъшъы – 8шоуп; ащъара – аёаёа ащъоит, аёгьы убас, а8шагьы
убас – зашхъа у0о ихырхар0ала, ииала а8ша изаага, изарс, изщъа щъоуп
усала иащъо.

– Ибзиоуп нас, – иҳәеит Чагәгьы дҧышәырччо. Нас
днаиазҵааит: – Ажәытәан аиқәаҵәа ҽа хьӡы уарла-шәарлакгьы
аман рҳәон, иуаҳахьоума?
– Ашәы!
– Уи акәым. Уи ахәыҷгьы иҳәап…
Кьагәа даахәыцын:
– Ацәыбблы! – иҳәеит.
– Мамоу!
– Ацәыггара! – иааибарччеит.
– Мап!
– Нас иарбану?
– Аббыза, аббыз!.. Ари аӡы акәушәа уарҩашьар ауеит…
Амца иалсхьеит, амца ахысхьеит ҳәоуп иаҳәоугьы. Убас
иҟоуп аҧхьан Ҟансоу зыӡбахә иасҳәоз Ҳаббыз аха. Уи асы
кыраамҭагьы иқәуп, ианықәҵлакь еиқәаҵәаӡоуп ишыҟоу.
Алаҳаӡы ма Пиҵунда аҧшаҳәантәи угылан уҧшыргьы,
анаџьалбеит, заҟа иҳаракузеи, ас амца иабалси еиқәаҵәаӡа
угәахәып. Аха уи ахьыӡ уиала мацара иртәам.Иҵегь
еилукаартә иуҳәозар, жәытә ҧсуа-ашәыла ҳаббы нас ҳабы
ахәада иахьӡын, ацҳагьы – жәытәан уи ҽа хьӡыкгьы аман.
Изыҧшаауа аартырак ҟаиҵотгьы рымҳәозиз; арҭ ззы, зза ҳәа
рыцлар – ахәада ду, ацҳа ду ракәын, аха нас з-қәа акахьы
иианагеит, ахәадеи аӡи – бзыи(бзеи) – рыхьӡқәа реиҩдыраара
аруадаҩит. Иахьа урҭ реиҩдыраараз абри удыруазароуп...
Ҳабззы аҟны аҧхьа ха анырҳәозгьы ыҟан...
– Уаҳа?..
– Уара, «ҽакы заҵәык» умҳәаӡази?! Уаҳау?!
– Аҳы нас, бзиоуп, аха уаҳа ацымҵаӡакәа Аалӡгаҟа
ухынҳәуама? Гәыҧҟа?
– Убригь ажәытәан Аҳалӡга(жә)(а) акәын; аҳалӡӡ,
аҳалӡәӡә аҟнытә, иаҳәҳәоит, иаҵанаҳәҳәоит. Аҵыхәахь
арраан, иахьшьшьу, угәуҽанымзар, уҵашьшьны уахьакуагьы
ыҟоуп, уҵалоушәа ануба – уамеисакәа ҽаџьара уиасроуп,
ахыкәшараз умаашьароуп.
– Ажәытәан аӡы бзыжәа, бзыжәжә акәызҭгьы, аҵыхәтәа
заҵәахуеи, амаӡашәаррахь изианагеи, иҟәыннашьартә
иҟаӡамеи?..
– Ирцәеилаҩашьан акәу, бзыжә ҳәа рҳәо ианалага,
иаҵәахит.
– Избан?
– Уара, абзиара узыҟалааит, еицырдыруа, аха Кьагәажә
ҳәа аӡәы иузиҳәар, угәы иахәоума?
– Иалсуеит.
– Егьигьы убасоуп, жә – аду, ажәытә ҳәа ицәажәоит, аха
«рацәак иаҧсам», «иқәсхьоу» мамзаргь «аилымга» ҳәа уахь
изырхозгьы дҟалеит, ари аӡы иазукыр ҟалома, иаргәаауеит,
жәа ма жәжә роуп иара иахәҭаны иаҧхьаӡо… Абри аҵыхәала
жәытәан аибашьрагь ҟалахьеит... аха уи аҳәара ҟалаӡом
зҳәақәозгьы ыҟан... Ара иҵегь аҳәатәқәа ыҟоуп, аха аригь
азхап.
– Бзиоуп нас, Бзыҧ ани ҧ ҳәа иацу иҵегь аҳәоны ҳәа
ирҳәоны ҳәатәыс иуаҳахьоузеи? – ирхәмарны дааҵааит
Кьагәа.
– Ҧ ада уаҳа акгьы ацӡами иара? Сасык дааир,
иааизцәыраагаша?! – даахәмарт Чагәгьы.
– Иацӡам!.. – инаҿаиршәт Кьагәа.
Чагә дааҧышәырччан:
– Ҧ заҵәык ада акгьы ацӡам уҳәеит, Бзыҧҭа ҳәа иахьашьҭоу
адгьыл аӡбахә уаҳахьоумашь?! – иҳәеит ирхәмарны,
изыӡрҩуазгьы ааибарччеит. Нас еиҭархәмарны инациҵеит:
– Абри абасгьы шацыз шудыруаз акәызма абыржәраанӡа
исамҳәаӡакәа исыҵакны иҵәахны ушсыдтәалаз?!.
– Асҟаамҭа аӡбахә анцәырумга, ус акәгьы анумҳәа,
ихазы иҭахызар акәхап, аӡәгьы ииҭом, зақәҿимҭуагьы,
изцәыримгогь уи акәхап сгәамхәызи… Уара уи шудыруаз
шыздыруаз здыруаз дудыруаз џьысымшьози!.. – иҳәеит
Кьагәагьы дырҩегьых ирхәмарны иааиҧишьын.
– Ишыздыруаз шудыруаз абаздыруаз издыршаз
изымдырӡеитеи! – аҭак ныҟеиҵеит Чагәгьы дҧышәырччо.
– Иаҳәауеи нас Бзыҧҭа?..
– Иахьатәиала, Бзы аӡиас аҩхаа, Бзыҧ аӡиас ахьамоу,
иахьыҟоу, аҧны, аҧҭа ҳәоуп иҳәоу.
– Уи иахьатәиала, жәытәла?
– Ажәытәан Бзы-ҧ-ҭаҳ(а) ҳәагьы ыҟан; ҧ – ҧсҭоуп,
гәаҩоуп, еиҩхаауп, иахьарҧо акәзаргь ауеит – уи сҳәахьеит,
ҭаҳ(а), аҳ(а) – аду, аҳ, аҳарак… – ауп – Бзы ду, Бзы аҳ, Бзы
ҧсҭа ду… ҳәа ицәажәоит, ҧҭаҳгьы усоуп иаҳәо, аҵыхәтәантәи
ҳ(а) аҵәахуеит – умбои уигьы шыҟаҵо, ахӡыргара аҭахым…
Ус акәмыз ажәытә аҧсуа дшыҟаз… Ари Бзыҧҭа, Бзыҧҭ ҳәа
усалагьы иартәоит, ҭа – аҭыҧ ҳәагьы ицәажәоит.
– Бзиоуп, ҽак уасҳәап, Чагә?!
– Ыы?
– Абри Кәыдры ҧсҭа амаӡами, аеҩхаа?
– Иабаҭаху?! – иҳәеит, иагьаарччеит.
– Нас уи Кәыдрыҧ ҳәа ахьӡ зыдмыртәеи?! Араҟагьы
убас Кәыдры еиҧш Бзы ҳәа иҟарҵар еиҕьӡамыз, ҧ егьи ҳәа
аҿырпынқәа зацырҵа?
– ҿырпынӡам, сырпынуп, иҵегь амаӡашәарқәагьы амоуп.
– Ус зыҟалеи ҳәа иудыруеи? Убригь ҳзацҵа! – иҳәеит
Кьагәа.
– Аҧсны Бзы зыхьӡыз аӡқәа акымкәа-ҩбамкәа ианыҟала,
убас идыртәеит, убриоуп, – иҳәеит Чагә.
– Иабаҟоу Аҧсны уиаҟара ӡы Бзы зыхьӡу?! Кәтоли
Тамшьи ирымоуп Бзана ҳәа ӡ-хәыҷык, уаҳа иабаҟоу?! –
деиҭаҵааит Кьагәа.
– Ажәытәан Аҧсны дуун рымҳәоз, Қәҭеишьгьы зны аҧсҳа
дтәан, аҧсуа ҳәынҭқар. Изхысҳәаауа, уажә Егры уанырлак,
наҟ ҩ-ӡык ихарамкәа иавоуп, акы Бзыгә ахьӡуп, егьи,
иааиҵаны, Бзыҷ ауп. Иара Егры Бзыгәду анахьӡызгьы ыҟан...
Нас наҟ такәы уанцалак, Бзысҭа ҳәагьы ыҟоуп… Уа ажәытә
иаҧсуаазгьы нхоит, сдыркгьы дыҟоуп. Уи излеиҳәоз ала,
иара ихаҭа абри аҭыҧхьӡы Бӡысҭаҧан, Бзысҭаҧан, Зысҭаҧан,
Ӡысҭаҧан ҳәа инеивга-ааивган ианырҳәоз дахаануп; нава,
ныва (нажәа, ныжәа), ныҕара, ныхара ҳәа усгьы ацырҵон
иҳәеит. Уи жәытә ҧсуала аҧаныжәа, аҧанажәа, аныҕҕара,
аныххара ауп – аӡы маҷны иахьҭо, иахьаҳәо, ҽакала иуҳәозар,
аныххара ма аныххаҳәара, аныҕҕара ма аныҕҕаҳәара, аҳәара
– ацәажәара акәым, аӡы ахьаҳәо ауп, уажә ишәаҳама;
ажәытәан арсырҭагьы ҽа хьӡык аман рымҳәозиз, – аҭак
ныҟеиҵеит Чагә.
– Аҧанаҕды, аҧанаҕҕды; аҧанахҭы, аҧанах, аҧанаха... –
абарҭгьы ӡырсырҭақәан… Ари ҳаҧсшәа шеиҿартәу уҳәар…
– назгәеиҭеит Кьагәагьы.
– Иахьа уа Зесҭафон ҳәа иашьҭоуп, ажәытә иахьыҟаз
маҷк инавакуп, аха. Иара ӡыршьҭроуп, маҷӡак ауп иҭоугьы,
алабжыш хаҟәҟәала – ма игәаан иҵалеит, ма зынӡа
ианыӡааит, аӡгьы акгьы амбо џьушьома, Кьагәа?! – иҳәеит
Чагә. Кьагәагьы иҭҭынжәыга ааҭиган, тыгә-тыгә-тыгә… ҳәа
иаҧхьа инықәикшеит, иқьасагьы аацәыригеит; уи идтәалаз
Қәаҵәарагьы
ираӡын кәалаҧ ааҭганы инапсыргәыҵ
апҟьақьҳәа инаниҟьеит…
– Уажә убри ануҳәа, – иҳәеит Кьагәа, – Бзыгәи Бзыҷи
амаӡашәарқәа
акымкәа-ҩбамкәа
ирымоуп,
аиҳарак
рынҵәамҭаҿы, урҭ узырцәажәар – Бзыгәк оумажәуп
иҟанаҵо: абри аӡы амҩа аҿықәгоуп, иара шнеиуа имҩахгоуп,
убра аҳцәа рҳаҭгәынқәа амоуп, ажәытә доурҭа аҽҧнуп ҳәа
мбатәуп иаҳәо… Иара ҧсуа-ашәыла Бзыгәды, Бзыгды ауп
Жәыргьыҭ ажәытә ишырҳәоз: Бзыгдыд, Зыгдыд ахьӡ тәрык
ала изхылҿиаауагьы… гәды, гды жәытәла гыларҭоуп,
мҩазаргьы алшоит… Уа нас иаан инхаз алаз-гырқәа
рхәыҷқәа, саргьы схәыҷын, Бзыгә-ди-и-да, Бзыгә-ди-и-ҭа,
Бзыгә-ди-и-ҭу… ҳәа абас иахычча-хәмарны исаҽҧнырҳәон
ҳәа сеиҳәон уатә сдырк, жәытә иаҧсуаз аӡәы, омаӡакгьы
ҵуам, аҟәа акәын иахьсеиҳәозгьы; ахәыҷқәа – хәыҷқәоуп,
аха, умбои, иара ишигәалашәо… ихамышҭӡеит…
– Иухашҭуа аумашь, Кьагәахеит, анс иҟоу, ахәыҷы
ихшыҩ еиҳагьы ианшәылоит… – иажәа налеиҵеит Қәаҵәара,
иагьнациҵеит: – Ахәыҷы – дхәыҷуп, аха дара ус зҳәоз
«тәытә» разҳәашаз ду дрымаӡамыз? Рдуцәагь духақәацәзу?
Мамзаргь ҧшаҟәысқәазу*– иагьаарччеит.
*Аҧшаҟәыс – хьажьык иаҟароу, ажәҩанаҿ џьарак такәаамҭа
иаангылан, аҧша ахьаауа ахы рханы, аҵыхә аҳәҭарҽыла-аҳәҭарҽыло
амҵәыжәҩақәа аффаҳәа иҟьо, «ацәқәасра» здыруа ҧсаатәуп.
Чагәгьы иажәа инациҵеит:
– Бзыҧа дууп, урҭ ахьӡылақәа иреиҳауп, аха «Бзы ду»
ҳәа иузыртәом, «Быз ду» ҳәа убас мышгаҩык изырҵәиуа
дҟалар ауеит, ихжәацәахоит, «Бзыжә» – аӡ ду ҳәагьы
иарцәажәоит, аха ус инужьыр – убригь азыҧшӡамшәа иҟоуп...
Сахьахәаҧшуа, Бзыҧҭа(ҳ)(а) еиҧш Бзы-ҧыжәа ҳәагьы ыҟазар
ҟаларын, аҩбагьы ирҳәоу акоуп, аха ари уажәраанӡа сызҿыз
иреиҳауп, аҧыжәара змоу зыхьӡугьы иароуп… Аӡыхьӡқәа
иреиҳабу арбану уҳәан жә, жәжә акәзар ауп ҳәа ақәсҵоит,
иамазкқәоугьы ыҟақәоуп, аха.
– Ҧ, ҧҭа.. – уаҳа акгьы цәыррымгаӡои? – дҵааит Кьагәа.
– Ҧыжә – аҧсҭа ду, агәаҩа ду, аҩхаа ду ауп; ҧыжәа – урҭ
ирҭысны ицо ӡызароуп, «ыжә» аҵәахуеит; иҵегь амаӡашәар
рымоуп, урҭ зегь уажә срылалом, уаргьы иззымдыруа
уакәӡам, иаҳроуцәаргьы иӡырҩуа ҳарааҧсоит. Ари аҩхаа
ҧсҭа ҵаулоуп, ахахь иахьарҧогьы ыҟоуп – бзы ҧа. Аҧан
аныжәара ажәжәарсҭақәа, агәаҩасҭақәа амазар, иаҵазар
ҟалоит, усоуп дара амаӡашәарқәа иацу ишырҳәо. Иахьарҧоз
ажәытәан иҟан иахьа иашәахьазаргьы алшоит, аха ахьӡ нхон.
Егьи, Мықәгьы ажәжәарсҭақәа амоуп, алашәры ҵыџьжәлақәа.
Аӡәы икамбашьқәа ахьынҭеиҵаз, акы илаҵаҩрын, хымш
дашьҭан, ҵаҟала амшын ахь икылнаган, устәи Тамшь иган
иҿықәнажьылт.
– Бзыҧын ҳәа усгьы рымҳәои шәышҟа?
– Ирҳәоит, Бзы ҧы аныжәа аҟнытә; ҧа, ҧы, сҧы…
жәытәла иагьӡышьҭражәлақәоуп, иагьӡырырҭақәоуп, иҵегь
ирҳәақәоугьы ыҟоуп – иҳәан, Чагә дааҭгылт.
– Иуҳәаз акгьы иамаскуам, Чагә, сара усазҵаауазар: Бзыҧ,
Бзыҧа, Бзыҧҭа инаваргылан Бзы-ҧыжәагьы садгылаҩуп,
аха аҵыхә а рцәамшәан ирцәеилаҩашьо иналага, «ыжәа»
амаӡашәаррахь иагеит… Бзыҧ еиҧш еиҿартәу аӡыхьӡқәа
рышьҭахь еиҳараӡак маӡашәарны жә(а), жәытәӡала жәжә(а)
гылан ҳәа ақәсҵоит. Убас иҟан: Бзыгәдыжә(а), Беидыжә(а)
ма Ббедыҩажә(а), Мықәжәа, Бжьыҕәажә(а), Баслыжә(а)…
– ус заҟа, аха иаҵәахуеит. Усоуп ажәытә жәабжьҳәаҩцәагьы
ишырҳәоз… Бжьыҕәажәа ҳәа узҿыз уи иарбаныз?
– Кәыдры, Кәыдраҧа, Кәыдраҧҧажә ҳәа усгьы рҳәон, ҧ
– шьоукы идроууан, шьоукы идыркьаҿуан. Санмаҷыз абри
Кәыдры аҧа шҧамоу ҳәа сазхәыцхьан, уажә сарччоит. Ари
Кәыдры аҧсҭоуп ма Кәыдры аҵәаҧшь ауп, аҟәадоуп…
– Кәыдры хыҵыр имшынхоит ҳәа усгьы рҳәоит…
Бжьыҕәажәа
ҳәа
зыӡбахә
уҳәаз
иҳанаҳәоузеи?
Ишҧацәажәоу?
– Бжьыҕәажәа – зыбжьы дуу аӡы ҳәа ицәажәаргьы
алшоит, амшцәгьақәа аныҟало абжьы ҕәҕәахоит, иалардыруеит, о-оп, амш цәгьахоит рҳәоит. Егьыс, бжьы аӡыхьӡқәа
иреиуоуп, Бжьыҧ, Бжьыҧҭа зҳәогьы ҳаҟами. Бжьыҕәажәа
– аӡду ҳәа усалагьы ицәажәоит.
– Уаҳа хьӡы амазу ажәытәан иара Кәыдры? – дҵааит
Кьагәа.
– Шәаланамгалацәан, уара, уи ҽа зҵаароуп, аҳәаа
шәҭымҵын, – иҳәеит Маҳҭы. – Мамзар ахараҧса наган
ишәықәсҵоит, – иагьаарччеит.
– Мамоу, иахәа, дҵаалааит, ҳаиуацәоуп!.. – иҳәеит Чагә,
еиҭаарччеит.
– Шәызлеиуацәои?!.. Уи ҳа иҳаздырӡомызтеи!.. – иҳәеит
Маҳҭгьы дыхәмарны. – Шәеихырааӡалама?!
– Ҳаихырааӡалазҭгьы иҳабаргәыз, ус ҳмыхькәа…
– Изакәи иара?!.
– Ҳҩыџьагьы жәламаҷқәоуп, убриазы ҳаиуацәоуп, Кьагәа
дсеиҕьуп, аха уигьы дшәарҭоуп.
– Чагә заҟаҩ имада? – иҳәан, дҵааит Маҳҭы Ҭамшьыгә
ихы наиқәикын, иааирмаҷшәагьы иун.
– Ҩыџьа аҧацәа Леуарсеи Жореи ҳәа. Чаҵәаа зхылаҳәоу
ҭаацәа уаҳа Аҧсны иҟаӡам иараӡәк итәы ада. Ажәытәан Чаҵә
– қыҭ ҳәа Гәыҧ ақыҭан аҳабла дугьы ыҟан, аҳабла моу қыҭан.
Кәыдры аҧсҭахьгьы инхон. Аха иахьа ишубо ус иҟалеит…
– иҳәеит Ҕәыблыи Ҭамшьыгә дахьтәаз.
Чагә аҧхьатәи иҧшәмаҧҳәыс Атәан-ҧҳа данҧсы, ихшаз
маҷқәан, Ҕәыблыиаа иреиуаз дааигеит, уиоуп уажә
Маҳҭы Ҕәыблыи Ҭамшьыгә дызиазҵаазгьы. Иаҳазгьы
ааицәымҕхан:
– Зегьы Анцәа ду инапы ҳануп, Анцәа абзиара ҳзыҟаҵа!
Анцәа ҳзырҳа! – иҳәеит.
– Анцәа иҳәааит!
– Анцәа иҳәааит!.. – аҕу ааилдыргеит егьырҭгьы.
– Кьагәа, уансазҵаах, аҭак ҟасҵоит убригьы, амала абра
ихҳаркәшома нас уареи сареи?
– Ас ҳшеиуацәаз сыздырӡомызт, заа исоуҳәарауааз,
асҟак ҳаибаршуазма қәҵак азыҳәан, шьҭа рҭахызаргьы
аабатәи азҵаарахь ииасааит, сара са сган ахь ала, убзиоуп
ҳәа исҧхьаӡоит, круҭахызар – иацҵа! – иҳәеит Кьагәагьы
ирхәмарны.
– Кәыдры, – иҳәеит Чагә, – ажәытә хьыӡқәа Бсы, Ҧсы
ҳәа рҳәоны саҳахьеит. Абри ииашоуп ҳәа зласыҧхьаӡо,
Наа агәаҩа, иара Кәыдры мрагыларахь ала, иҽҧынгылоуп
ахәы иамадоу шьхапаҿк Акәакәар ҳәа, Ҟаургьы ахьӡуп.
Абра ажәытә баа ықәгылоуп, иҟәыбасахьеит, Бсқал, Ҧсқал
ҳәа иашьҭоуп, Ҧскьал, Бскьалгьы рҳәоит, руа иаҳа ииашоу
арбану ҳәагьы еимаркуан. Ари Кәыдры усҟантәи ахьӡ аҟынтә
иаауазар, иахылҿиаауазар ҳәа сыҟоуп. Бслеи, Ҧслеи, Ҧшьлеи;
Бслыи, Ҧслыи, Ҧшьлыи – абарҭгьы зны Кәыдры иахьӡын,
аӡ ду ҳәа ицәажәоит зҳәоз ыҟан Чагьам, Џьгьарда Ахәҵа,
сара санахьӡаз, иахьа қәрала сахьааихьо жәбоит. Шьоук ус
рҳәон, убригь еимаркуан, абаа дыргылаанӡагьы Бскалыи ма
Ҧскалыи ҳәа ус ыҟан ҳәа. Акәакәар змадаз ахәы жәытәла
ака ауп, ашьхапаҿ албаарҭа ахьӡала иртәоуп рҳәон; Ҧсы,
Бсы ахәада албаарҭа ҳәа, мамзаргьы уи ахәда ду ҳәа. Абри
иалацәажәо, иагьааимаркуа ҩынтәҟа избахьан уа ааигәасигәа омаӡак иацәыхарамкәа инхақәоз Ашәы Шьаҳан,
Лакр Платон, Маршьан Ҳаиҭбеи, Маршьан Багьлар, Абыхә
Шьааб, Ҵәыџь-ҧҳа Татышь, Кәыҵныи Џьоџьа, Ҵәыџь-ҧҳа
Фелдышь, убарҭ зегь иреиҳабыз аҭоурыхҳәаҩ Кәыҵныи-ҧҳа
Арухан уҳәа ажәабжьҳәаҩцәа. Егьи, Быҭәа Сеилаҳ излеиҳәоз
ала, аҕәыжә(а), аҕәажә(а) жәытәӡала иахьеиҿыҵуаз аҩнду
иахьӡын. Уажәшьҭа Бжьы аҕәыжәа ҳәа еицҵаны абасалагьы
уахәаҧши, иаҳәо убап. Уи иҵегьы рыла ицәажәоит, аха
аригьы азхоит, – назгәеиҭеит Чагә.
– Иара «Кәыдры» ахьӡ ахаҭа иаҳәоузеи? – дназҵааит
Кьагәа. – Иаҳхамшҭхьаз уара!..

Ожәшьҭа
иазшәырхаларгьы
цәгьам,
мамзар
аҽырыҩра иаҳцәалагаргьы ҟалоит, аамҭа иҭанаршәыртә
ҳақәныҟәалароуп, – нареиҳәеит Маҳҭы, нас: – Аабатәи
азҵаара Оҭры Ҭамшьыгә иутәуп, ҳаузыӡырҩуеит! – иҳәеит.
– Сара сызҵаара сыҧсахуеит, Кәыдры иаҳәоу закәу
ҳаиҳәааит, иара итәык иаҳмырҳәаӡаргьы иагьҧхашьароупеи
ҳара ҳзын!.. – наиеиҳәеит Ҭамшьыгә аҭакс.
– Бзиоуп нас, уара ишуҭаху, – иҳәеит Маҳҭгьы. – Уара
узҵаара уара уақәиҭуп, – ҳәа усгьы нациҵан. Нас Чагә ишҟа
дахыхәмарны: – Унасыҧ иакит, ҳаузыӡырҩуеит! Амариа
уқәшәеит!
– Ҳаи, Анцәа шәиныҳәааит, сышҧашәыркьаҭеи,
сынасыҧах иакызар уаҳа исҭахузеи! – аҭак ныҟеиҵеит
Чагәгьы, аха нас: – Уара, сара Кәыдырҭа сабаҟоу, Мықәгьы
сыҟам, Дҕамшьгьы, иҵегь наҟ Аҳалгӡгоуп сахьынхо, Гәыҧ
ақыҭа Чаҵәқыҭ аҳаблан, – нациҵеит.
– Уи зхуҳәааи,
Чагә,
Кәыдырҭа унымхозар,
иабаҧырхаго?!.. – даахыхәмарт Маҳҭы.
– Кәыдры инымхо Кәыдры ахьӡ закәу иалидыраауазеи?!
– иҳәеит Чагәгьы дахыхәмарны.
– Знык иануазҵаах, шьҭа уи азҵаара ақәхра, аҧсахра
ҟалаӡом, иузымдыруазаргьы, иудыруашәа ҟаҵа!.. – иҳәеит
Маҳҭгьы, иагьааибарччеит. – Даргьы ргәы иахәап, – ҳәа
усгьы нациҵеит.
– Кәыдры уҩҭалан хәдацәахьынӡа уҩҭагылар, уҕәҕәазар,
ушьапахьы иуҵнаҟьартә иаҳа иҕьуп, ухәдацәахьы,
ужәҩахырахь аасҭа.
– Аҵа иаҳа иҕьуп, ақә аҵкыс.
– Аиеи, усоуп. Насгьы иара џьара иаҳа иҭынчуп, џьара
иҭҟьаны ицоит – уахәаҧшыр, аҩыџьарагь, ахыџьарагь…
шьаҟьасҭароушәа убоит. Абас иҟоу аӡы ҭҕьы, ҭыҕь, дҕьы,
дыҕь ауп; кәы ӡыхьӡуп, кәыҭгьы, кәыдҕьы – нас кәыдры
– аӡҭҟьа, аӡырҩаш, ҕәҕәала иҕьу ҳәа ицәажәоит, алеишәа
цәгьоуп, ианхыҵлакгьы имшынхоит. Аеҳә иахьҭоугьы
ыҟоуп, уҩны ахықә уаақәххны уахыҧарашәа убоит, аха
уажьоит – уагьзахыҧом, наҟ аҧаҩ аҧанах цаҟьоуп, уҭалар,
аҳацаҟь уанҟьаны ухы ҧнаҽуеит, ус зыхьқәахьоугьы ыҟоуп,
уа ахахьы ма аҵыхәахь ала уахыкәшароуп, кыргьы уцароуп.
Аеҳә ахьамоу ракы аҟара омаӡак иаҕьымшәа унарбоит,
сҭаларгьы исыхьрызеи ҳәа, аха уи аҵаҟа арыҧҵә иҭҟьоушәа
иаҕьны ицоит, уаҩ дахәом.
– Уара излоуҳәоу ала, Кәыдры ҭҕьыр, ҭыҕьыр, ҭыҕьры,
ҭыҕьӡы ауп, ус ахьӡызаргьы сеидроу, Ҭыҕьӡаа зусцәадаз?
– Урҭ Шьам акәын иахьынхоз рҳәон, жәытәӡа. Уа ус ӡык
ыҟазаргь ауеит…
– дыҕьсҭан акәзаргьы ҟалап иахьынхоз зҳәозгьы
дсаҳахьан.
– Усгьы рҳәақәозар акәхарын. Егьыс, Кәыдры – кәыдҳы-рыҳәагьы итәоит, – зыкәкәарсҭа ма зыҧсҭа, зыкәа дуу
аӡырҩаш ду ҳәа; ҳ маӡашәархахьеит, ибжьшәазшәа унарбоит.
Ара уажә иагсыжьызгьы ыҟоуп, аха абасалагьы иазхоит.
Абри аҵыхәала иуасҳәогьы абриоуп, иуасҳәахьо ахыхь,
– иҳәан, Чагә Ҭамшьыгә днеизыҧшын иаргьы днаиазҵааит:
– Егьи иарбан зҵаараз исуҭарц иуҭахны узҟәаҵыз?
– Уара, уи аҩбатәи акәхоитеи!
– Иаҧырхагам, аҿаарха! Уг уҿы иамырҳәаӡакәа ҟалома?!
Усгьы ҭаха суҭом.
– Рыҵа* ҳәа иахьашьҭоу унеихьоума?
– Ҕәыблыиаа срыцны хымш ҳаҟан.
– Абри ахьӡ иҳанаҳәоу атәы шҧоудыруеи?
– Уара, ари уадаҩымшәа збоит, Ҭамшьыгә, зынӡа
иумырмариаӡан, мамзар ақәҵа ихәҭаа алоуп, еибырҳәахьеит,
уиоуп изирмариаз ҳәа ишьыцны ҳҵәылхра, ҳацәгьаҳәара
иалагоит, аҧсуаа шьоук ҳшыҟоу, ҳазмырҕьацақәоу умдыруеи,
ҩысҭааи џьныши иаҳзыруа ҳзымхошәа... – иҳәеит.
– Уи аусзымдырхуа, аха ари ахьӡ ус ишуҳәаҵәҟьоу
имариангьы иҟаӡам, ара уи аҵыхәала еизааибамгазгьы
ҳаҟоуп… еиқәшаҳаҭым…
*

Аҭыҧхьӡқәеи, ахьыӡқәеи, ажәлақәеи ашәҟәаҿы ажәабыжьҳәаҩцәа
ишырҳәоз иныжьуп.

– Нас абас еимаку азҵаара сыҭан сзыхурҟьоз,
Ҭамшьыгәхеит, срыцҳаӡами уара?!. – иагьааибарччеит.
– Рахь акәу сахь акәу уахьатәу алагәасҭарц иҟасҵеит.
Рахь уатәызар, уаамҳәан укасыжьуеит!.. – иагьаарччеит.
– Убри «рахь-сахьра» ҳааҟәыҵны, зегьы ҳааидгылан
«ҳахь» ҳәа анеицаҳамҳәа, Рыҵаҟа амҩа ҳшықәу, Анцәа
иумҳәан, аха иааҧжәаны иҳажәлоит, ҳнеирцгьы ҳаҟаӡам,
иаргьы даарак иҕәҕәаны иҭатәаӡам, иумдыруеи?..
– Убригьы сзымдыруа ауакәху, аха ҳаисаноуп
ишыҟалазгьы,
уара-сара
ҳәа,
ҳаинраалатәуп…
ҳаилыргатәуп…
– Еисақәаз шәызусҭцәада?
– Сара, Хакәыцә, Хаҩа, Хабаџьа, Хапара, Кьача,
Ҟәбар… зҳәаз иеиҧш мачхәума ажәабжьҳәаҩцәа, ауаа нагааагақәа…
– Акыр ықәҵан шәеисазма?
– Ахыбжа жәны!.. – иҳәеит ҭамшьыгә дҧышәырччо.
– Ҟоҳ, нас ус акәзар, сара шәеинсраалоит, амала ахыбжа
са исымаз, аҿыбжа шәа ишәымаз!.. Ишәықәнагоуп!..
– Ибзиоуп, атәыҩа шамоу аума ишуҭаху?! – иҳәеит
Ҭамшьыгә даҵаччо.
– Ахыбжа ижәны атәыҩа шамоуу, уара?!
– Ааи!
– Ус акәзар, атәыҩа ҭашәҿаҟәа!
– Иззакәи?
– Икыдкнасҳалоит! Оҭры Ҭамшьыгә Абҕархықә абас
исасцәа рымҵаҵара далагеит, ҳаргьы иаҧшьаагароуп ҳәа
иааиуа зегьы идсырбалоит. Иманшәалоуп, уара, атәыҩа
аҭаҿаҟәара аанкылан акәац аамухуеит, нас – икыдкнаҳал!
– Икылҵәазар иаҳагьы еиҕьӡами? Аҵәымҕ инахауршәуеит!
– иҳәеит Ҭамшьыгәгьы, иагьнациҵеит: – Абарҵаҿ баска
ҵәымаҕк агәашьа илалаҵан, инаган иаахауршәт, анеи-ааи
зегьы ирбарҭахоит, саргьы сӡырнагоит, уаргьы уӡырнагоит,
аа, Чагә Чаҵә Абҕархықә даныҟаз Оҭры Ҭамшьыгә имҵеиҵаз
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 11
  • Büleklär
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3545
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2108
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3468
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2203
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3411
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2113
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3603
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2043
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3622
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2089
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3474
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2144
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3478
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2135
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3431
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2140
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3482
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2117
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3522
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1968
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3498
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2099
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3538
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2154
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3441
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2134
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3423
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2255
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3407
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2248
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3504
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2166
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3589
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2066
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3614
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2184
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3473
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2150
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3344
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1619
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 1031
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 419
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.