Latin

Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 09

Süzlärneñ gomumi sanı 3482
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2117
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
Ари Харчлаа Е6ъы8 иакъын, актъи а0ыжьра= зыёбахъ щъоу Чагъуаа
Кьынтышъ иакъымкъан.

Еқәыҧгьы агәашә аркны, дцәыҵаччо, даахынҳәит. Шьҭа уи
алафҳәаҩцәа рҟны Чагә иқьышә иқәикышаз иман.
Адырҩаҽны Уачамчыра аҽырҩра ыҟан. Абрахь иаауан
Чаҵә Чагәгьы Харчлаа Еқәыҧгьы.
Аҽырҩра ианалга, Чагә Еқәыҧ днаидгылан:
– Уара, Еқәыҧ, угәыла Шәлиман дзымаазеи? – иҳәан,
дҵааит.
– Акыр здыруама, Атышаду дҭамҳазар, дахнагазар
акәхап, – иҳәеит Еқәыҧгьы, дҧышәырччо.
– Ҳаит, дызбарц шҧасҭахыз!..
– Иззы?
– Уаха унеир дубару?
– Дабацари, сеидроу…
– Иахьа даарц дыҟан, ихь сыздырам, абри иара итәоуп,
ҩынтә исеиҳәахьан, изаазгеит, унеин исызиҭ, – иҳәан,
еилаҳәара ҟьаҧск, ацәашьаршь акәыршан, шашәала
еиқәыҿаҳәа, инеииркит. – Хәшәуп, ҳаскьынуп, ирҩаны
иҟоуп…
– Иарбан ҳаскьыну, иззыхәшәузеи?!
– Ашьапхьаа… Уи амацароума, иззыхәшәу рацәоуп, унеир иуеиҳәап.
– Ҳаи, саргьы исҭахымыз, зны-зынла сшьапқәа сыхьлоит…
Аџьыка рымазар ҟалап...
– Уаннеилакь иоуҳәар, иаахыхны иуиҭап. Иаразнак
иахәшәтәуеит… Уаанӡа иҧумыртлан, амч цоит…
Еқәыҧ дгәырҕьаҵәа, Чагә абри узааиҭит, саргьы ҧыҭк
суҭароуп ҳәа, Шәлиман иҟны ахәшә иман дынкылсит.
Гәылакгьы дыҟан. Шәлиман иџьеишьеит. Иаахыртланы
илахәаҧшызар, ахәшә абаҟоу, Еқәыҧ ичхьарҧ еимаақәа
ҵыркьаҿӡа илаҳәоуп!
Иҟалаз уи ауп, иацы Чагә Еқәыҧ иҟынтә данцоз,
ачхьарҧқәа дмырбакәа игазаап. Уажәы иара Еқәыҧ ихаҭа
Уачамчырантәи дрыҵаҵан Арыш Шәлиман иахь дааишьҭит.
Ацкгьы абас иуит.
Еқәыҧ ичхьарҧ еимаақәа краамҭа ирхашҭуамызт.
ИАҦСАМЗАР, ИСЫШЬБЫМХЫН!..
Чаҵә Чагәи Қап Нестори Ҳаџьымаа ахҩеиҳәшьцәа
алафҳәаҩцәа ирҭан. Нестори дареи еизыҟан.
Ауха крыфаншьҭахь ашьҭаҵарахь ианиас, усҟан ишаҧыз
еиҧш, аиҵбы лысасцәа ҳаҭыр рықәҵан ианышьҭалоз
ршьаҵақәа рышьылхыр акәын.
Аеҳәшьцәа реиҵбы Нестор ианишьылх, Чагә днаидгылан
дихлафаауа:
– Ҳара ҳаҩнарҭа иааиуа асасцәа зегьы ауаа беиақәа роуп,
реимсқәагьы ашьыгрын иалхуп. Сара убарҭ роуп зышьхра
сашьцылахьоу, Чагә, уеимс башақәа рзы снапы сзыҟьашьуам,
ушьхра иаҧсам, урҭ рҩызцәа ахьшьцәа роуп изшьазҵоу...
– лҳәан, даахлафааит.
– Сышьхра иаҧсамзар, исышьбымхын!.. Ҳа ҳашҟа
ахьшьцәа абасоуп ишышьҭало!.. – иҳәан, Чагә ишишьаз,
аҧҳәызба ишьылхраз деихьыс-еиҧысуа дышишьҭаз, ииарҭа
дҩықәиеит.
Ҳаџьым-ҧҳа Аиҵбы иҟәашәӡа иҟаз лхыза ахҟьа аҧсахрагьы
лықәшәеит, Чагә иеимсқәа рышьхрагьы.
АИМААҴҔАҚӘА
Ари ҟалеит амҳаџьырра иҭанарцәыз Аҧсны аҭыҧқәа рахь
ақырҭуа ҿыцнхацәа арымӡааҩ ааган индырхаанӡа. Усҟан
Араду аҧсацәа рацәаҩын.
Ҽнак зны Чагә абра Араду, ӡы хьшәашәак зжәып
игәахәын, изымдыруаз ҩнарҭак аҟны днеиит. Аҧшәма
ҧҳәыси аанҿасра иҟаз лаҳәшьеи иҧылеит. Аҩныҟагь днарган
абарҵаҿ днадыртәеит.
Чагә дызусҭаз анеилылкаа, аанҿасра иҟаз аҧшәма ҧҳәыс
лаҳәшьа ус днаҵааит:
– Иҟоузеи жәабжьыс шә-Гәыҧҟа, Чагә, шьапду-еимааду?!
– алафҳәаҩ алаф илсхып лгәахәт.
Аиаша ҳҳәозар, Чагә иара инырҳара шдууз еиҧш,
ишьапқәагьы дуун.
– Иҟоу уиоуп: гәыҧаа зегьы иааибырҳәан еимаа дуқәак,
бара ибҳәан еиҧш, сшьап дуқәа ирзырӡахит. Ирӡахит, аха
изхәарҭоузеи, исзышьамҵо, исышьхҩруа иаақәхеит. Избан
бҳәар, излаҿасҳәашаз, иазыбзиахашаз аимааҵҕақәа ҳмоуит…
Гәыҧаа ршахақәа зегьы еиҧыршьит, аха иазымхеит. Абри
сгәы иҭыхо сшааиуаз санааҧш, абра хыхь шәбарҵа аҭуан
иаҵакнаҳау абарҭ аныцә шахақәа анызба, ишҧазымхари
сгәахәын саамҩахыҵит, роура заҟароу ала, иазхап ҳәа
сыҟоуп!.. – аҭак налиҭеит Чагә, аҭуан иаҵахәмаруаз
абызкаҭаҳа рахәыцқәа инацәа рықәырххан илырбо.
– Унан, иац иҟаӡамызтеи!.. – иаалыршшеит аҧшәма
ҧҳәыс.
– Уиами
саргьы исҳәо! – иҳәеит Чагә. –
Арҭ
шәбызкаҭаҳақәа иахьа арахь сшааиуаз рдыруан, уи акәхап
иҟала…
ЧАГӘ ДШЫМАЖӘЫЗ АГӘРА ДИРГОИТ
Чаҵәқыҭ еизарак ыҟан. Абыргцәа-алафҳәаҩцәа ашәшьыра
иҵатәан ихәмаруа, ажәабжьқәа рҳәон.
– Сара шьҭа сажәӡеит, схәарҽханы схы збо салагеит…
– ихы даахашшааит Чагә игәыла Қәаблыхә.
– Сара усазҵаауазар, санҿаз аасҭа абыржәы иаҳа сымч
ҭаны избеит! – иҳәеит Чагә. – Иаҳагьы сыҕәҕәоуп!
– Изла?!
– Ассир иҳәоит!.. – иааџьаршьеит итәаз.
– Шьоук шьамхыла иажәуеит, шьоук хшыҩла иажәуеит,
шьоук рлымҳа иагхоит, даҽа шьоукых – рыблақәа… Қәаблыхә,
уара, ушьамхы иагхазаргьы, ухаҧыцқәа еилшәара рымам,
– иҳәеит Џьынџьал Ҭемыр. – Исыздырам, Чагә, уажә уара
иаҳа узлаҕәҕәахаз, уанқәыҧшыз аасҭа. Уи аҩыза смаҳацт. Ус
злаулшаз ҳауҳәар ҳаргьы иаҳмыхәоз. Аха исыздырцәом…
Иаҳа узлаҕәҕәахаз ҳарба! Мамзар агәра ҳазгом.
– Уиаҟара шәазҵаауазар ишәасҳәап, сиашамзаргь жәбап,
– иҳәеит Чагә. – Саныҷкәыназ, ишәымдыруеи, џьгьардааи
гәыҧааи ҳәа ҳанеисоз, Ашәы Едрыси сареи ҳакәын еиқәҧоз.
Иагьа ҟасҵандазгьы дсызкажьуамызт, иаргьы сизкажьуамызт, ҳаиҭахон. Жәаха ҽнак ҳаиқәшәан, ҳаисаны ҳаиқәҧеит,
рацәак сидымхалакәан дагькасыжьит. Шьҭа шәара шәазхәыц:
ҧаса акәу уажә акәу иаҳа саныҕәҕәоу?!
УАА ИҬАБУП, АНАМАЗ!
Ажәытә Уачамчыра азааигәа Хабаџьа ҳәа уаҩ беиа
ҧсыцәгьа гызмалк дынхон. Уи аҧшрақәагьы идыруан, алафгьы сҳәоит ҳәа даҿын.
Хәылҧазык Чагә дҽыжәланы Хабаџьа иҟны днеиит. Хабаџьа исас ҳаҭыр иқәиҵеит, дзықәтәаз аҽгьы даара ирҽхәеит.
Аиашазы, усҟан Чагә аҽыҩ, аҽкәар бзиаҵәҟьа иман. Хабаџьа
гызмал абри аҽы игәаҧхеит. Хәыда-ҧсадагьы Чагә ицәигарц
иӡбын, ауха дмышьҭыкәа дникылеит. Нас ишицәигаша
азхәыцра далагеит. Ус дышхәыцуаз, иҟаиҵашаз ихы
иааҭашәеит.
Ашьҭаларахь еихоны аамҭазы, Хабаџьа Чагә ижәҩахыр
днас-насын, деихаччо ус иҳәеит:
– Чагә, уаргьы аҽ бзиа умоуп, саргьы аҽ бзиа сымоуп.
Уаргьы улафҳәаҩуп, ухшыҩ ҵаруп, саргьы слафҳәаҩуп,
сыхшыҩгьы убас иҟоуп. Уааи крықәҵан ҳаисап! Иаиааиуа
аҽқәа аҩбагьы, акәадырқәагь шрыцу, имаз! Иахуҳәаауеи?
– Сақәшаҳаҭуп, – иҳәеит Чагә, даахәыцын.
– Ус акәзар, – даацәажәт Хабаџьа, – сҽы усҭоит, ига.
Уҭахызар уажә ига, уҭахызар уаҵәы ига, аха иануго аамҭаз
иумган ҳәа смырҳәакәа иугозароуп. Ус анузыҟамҵа,
уаҵахеит: уҽы сара исзынужьуеит!
Чагә аухантәиашарак дхәыцуан, Хабаџьагь дыцәамызт,
иаргьы дыцәамызт. Аҵыхәтәан иҟаиҵашаз хшыҩк ихы
иааҭашәеит.
Хабаџьа дыҧсылманын, есышьыжь дгылан, ауарҳал хәыҷ
иҵаршә, мрагыларахь иҿы рханы, дшьамхнышгыла анамаз
икуан, Аллаҳ диҳәон. Есҽны убас хынтә-хынтә иҟаиҵон:
шьыжьы, шьыбжьон, хәылбыҽха.
Хабаџьа ауарҳал хәыҷы каршәны дшьамхнышгыла анамаз
абжараҟынӡа днеихьан еиҧш, Чагә аҽы ивак дааиваххын:
– Уаа алҧха умаз, Хабаџьа! Уҽы згеит, круҳәарц уҭахума?
исымбеит умҳәан! – иҳәан, абырсааҭк дааҭгылеит. Нас
аҩбагь еиварс дныҵҟьеит.
Анамазкра иаҿу, аллаҳ иацәажәо ауаҩы, инамаз ада
даҽа ажәак иҳәар ҟалома, Хабаџьа игәы ҧжәо инамаз даҿын,
иҭҟьан аҽқәа зман инеиуаз Чагә дизыҧшуа.
Ашьҭахь Чагә абри ажәабыжь иҩызцәа ианырзеиҭеиҳәоз
абас далгон:
– Анамазкра аҧызҵаз анцәа диныҳәааит, уи акәымзар
саиааирц сыҟазма! Уаа иҭабуп, анамаз!
ЧАҴӘ ЧАГӘИ АҨӠЫ КАДЫРИ
Ҩымчыбжьа нҭакәкәа ицеит, иагьырхылеит, аха
Чаҵә Чагә икамбашь заҵә аҩныҟа игәарломызт. Џьара
камбашьқәак ирыцнагалан бнак аҿы инымхакәа иҟам.
Уи еиҧш ажәкамбашь маҷын. Чагәгьы дацәшәан, деимдо
днашьҭалт. Такәы деимдеит, аха ибомызт.
Издыруада Дәҩанҟа* ицазар иҳәан, ҽнак шьыбжь
нхыҳәҳәаанӡа абрахьгьы деимдон. Аха ианимба, дхынҳәны
дшааиуаз, Мықә аусҳәарҭаҿы дахьҩалбааз, еизарак ыҟазаап,
ажәлар дҩарылагылт.
– Уара, скамбашьк збомызт, мызк аҟара ҵуеит
иҟамижьҭеи, издыруада арахь камбашь ҟьала ӡәыр шәылаҧш
иҵашәахьазар? – иҳәан, дҵааит Чагә.
*
Амшын ашҟа игоу Мықә ахәы аҵыхәа. Жәытәла Дәҩана, Дәҩанажә(а).
Уи ахәы ӡы амаӡам, аха ӡҭатәак, нажәак, ажәытә иаман.

– Уажәы аҕьычҩцәа рацәаҩуп, саб Кьышь рыцҳа иҧсаныс
иргазаргь шыҟало, акыр ҵуоу иумбоижьҭеи?! – дҵааит абра
иақәшәаз Гогәуа Хындыгә.
– Имҵыкәа шьҭа... – иҳәеит Чагә. – Иара абыржәгьы
Дәҩан аҧшаҳәаҟынтә саауеит…
– Иахьабалакь уеимдама уа? – дҵааит Мықә ҳанашә.
– Сеимдеит, аха са стәы ҳәа акгьы ыҟагәышьамызт. Амала убра џьарак саҧхьа еивагылан инеиуаз камбашьқәак
снархьыҧшит. Дара, сшаагәарҭаз еиҧш, хыла алтар, иасны
ицеит. Рышьҭахь ала исзымдырит са стәы рылазу ирыламзу.
Сгәы иалоуп…
– Чагәхеит, укамбашь ашьҭахь ала иузымдыруа аума
акрыздыруа уаҩуп ҳәа ушырҧхьаӡо? Баша Дәҩан
аҧшаҳәахьгьы умцар акәгәышьан укамбашь уҧшаарц!.. –
иҳәеит еицырдыруаз алафҳәаҩ Аҩӡы Кадыр дахьгылаз.
– Уара, Кадыр, – иҳәеит Чагә аҭакс, ихарацәамкәа игылаз
аџь ашьаҭа ҭагәаҩа ду инацәа ақәкны ирбо, – абыржәы хәҩык
аҳәса, уҧҳәыс днарылаҵаны, еиҧшны еилаҳәаны, рышьҭахь
наҳаирханы, рызегь абни аџь инамҵаргыланы наҟ агәаҩара
рыхқәа ларҟәны иҭарҧшуа иаҳдырбар, уҧҳәыс дуздырру,
абрантәи, лышьҭахь ала?
Игылаз зегь ааибарччеит. Кадыргьы.
ЧАГӘ ИХӘШӘ
Асду аура хәбаҟа шықәса шагыз инеиҧынкыланы аарҩара
ҵнагеит. Абри иахҟьаны ахәқәеи аҳаракырақәеи рҟны инхоз
иларҵоз аҧш ҵышлаауа, ибылуа иалагеит.
– Уара, Шьханыҟәа, уанаџьалбеит, Аҳалӡга аҧшаҳәаҿы
уадгьыл сынтәа исырхәа, убра амхы ласҵоит, уара усгьы,
анцәа иҟынтә, аарҩара иацәымшәо адгьыл умоуп! – иҳәеит
Чагә.
– Ибзиоуп, аџьықәреи лаҵа, уара узы сеигӡом, Чагә.
Аха уа амхы ласымҵеижьҭеи такә ҵуеит, Аҳалӡга алеишәа
цәгьоуп, уажә иубама, аӡхыҵрақәа адыруеит, иагоит,– иҳәеит
Шьханыҟәа.
– Шьханыҟәахеит, ихыҵуа аӡы уажә иабаҟоу, аарҩара
ҳагоит, ҵыҧхгьы ихымҵит, ҵыҧхцәагьы, ма сынтәак аура
бзиа ҭазгалап, – Чагә ииҳәац еиҭеиҳәеит.
– Убри уаламгандаз, Чагә, иахьылоуҵац илоуҵар, аарҩара
ҟаларгьы, ҧҳәык уоуан, уажә уахьаҿу аӡы иуцәагар, напызаҵә
уаанхоит… Уи сҳәеит ҳәа, уара ишуҭаху, сара уахызбаауазар
удыруеит, илаҵа, аӡы иагар са исхарам…
Чагә Аҳалӡга аҧшаҳәаҿы амхы леиҵеит.
Цас ирызнауашәа, аарҩара зынӡа амца анаркӡеит
уи ашықәсан.
Шьханыҟәа
имхгьы
ҵышлаахан,
иҧсылмыткызшәа ацәа иҭаҵәины ихьадышьшь иҭагылан.
Чагә имхы акәзар,
уаҩы иџьеишьаратәы ибзиахеит.
Махәарк-махәарк иаарыдымҩыло ишәпа-шәпаӡа, алаҳәахӡы
еиҧш иҭагылан, шьҭа ахҳәаҵәгьы ааланаҧсон.
– Иубама, Шьханыҟәа, изакә мху иалҵыз! – иҳәон
Чагәгьы.
Аҧш аҿалан еиқәтәахьан. Шьыжьымҭанк Чагә имхаҿы
днеизар, ауха ақәа хәыҷыкгьы ауит, ила иабоз изхамҵеит:
амхырҭа ҭыкка, акгьы ҭагылаӡамшәа иҟан – ашьха ақәа ҕәҕәа
аузаап, Аҳалӡга аахыҵын амхы зегь ааҵҳәан иагеит. Уи аҭыҧ
аҟны, абри шәымаз аҳәазшәа, алыкь еиқәырчаҟә шьамхахьы инаган илықәнажьт. Аҳалӡга асҵәҟьа ҟанамҵеижьҭеи
крааҵуан… Уажәы Чагә данаба, иаха ихымҵӡазшәа, ацәгьа
шауз адырызшәа иҧхашьаны, аҽырхәыҷны ииасуан…
Адырҩашықәсан ҧхынгәы алагамҭазы Чагә дҽыжәланы
Тҟәарчалҟа ихы рханы днеиуан. Ус дышнеиуаз Аҳалӡга
даныр, амҩа азааигәа игылаз ара ду иҵатәаны зыҧсы зшьоз
ауаа днарывалеит. «Шьханыҟәа ауаҩ бзиа, Шьханыҟәа ауаҩ
ҟәыш, Шьханыҟәа ауаҩ бзиа, Шьханыҟәа ауаҩ ҟәыш!...»
– иҳәоит дахьцо.
– иҟаиҵазеи, уара, Шьханыҟәа уиаҟара ҟәышрас?! –
иџьашьаны дҵааит руаӡәк.
– Ҟәышра ҟаимҵакәа, «Аҳалӡгаҟа умиасын, Аҳалӡгаҟа
умиасын, лаҟәыроуп, убра амхгьы лоумҵан, амгәахь ады169

руеит, уагоит!..» – шиҳәа-шиҳәоз сизымӡырҩызт, уи акәын
исықәнагоз, аа, уажәы, исыхьыз… Схала соума, аҩны
ҭаацәаныла илаҳалалан, зегьы аҧсразы ҳаҟоуп…
– Абаак, аҳақьым иахь уца!.. – иҳәеит Кьышьмарыи
Нарықь.
– Ҳаит, уанаџьалбеит, ус акәзар, арахь уабацои, Манчаҳақьым иахь уеиха, Нарчхьоу ашьапаны дынхоит, цәгьала
дҟаза бзиоуп! – даацәажәт Ҵылкьыи Раџьаҧгьы.
– Ҳаи, уара абзиара ззыҟалаша, Раџьаҧ, ҳара ҭаацәаныла
ҳзыргәаҟуа ахәшә Манча-ҳақьым изҭада, Арыш Шәлиман
имоуп ҳәа саҳан, убрахь сымҩа хоуп, иҭиуазар… – иҳәеит
Чагә.
Чагә днарывсын днаскьахьан еиҧш, итәаз зегьы
ааибарччеит. Убасҟан ауп рыхшыҩ аназца Чагә Арыш
Шәлиман ишҟа аҧш ааихәарц дышцоз. Шәлиман уи ашықәсан
аџьықәреи рацәаны ишиоуз зегьы ирдыруан. Чагә ахәшә ҳәа
дызҿыз убри акәзаарын.
Чагә абри ихәшә такәаамҭа аӡбахә рҳәон, ирхашҭуамызт.
ЧАҴӘ ЧАГӘ ЛЫХНАШҬАН
Уи аҽны Лыхнашҭан аҽырыҩра мҩаҧыргарц азгәаҭан.
Абрахь иааит Гәдоуҭа араион аҟны еицырдыруаз ауаа,
алафҳәаҩцәа: Џьнеи Џьгәаҭ Аҷандарантәи, Гыц Қәаҵәара
Џьырхәантәи, Ҧлыи Бырдыҕә иара уа Лыхнынтәи, Жьи
Абзагә Мгәыӡырхәантәи, Ладареи Ҟансоу Абҕархықәынтәи,
Кәарацхьхьеи Дажь Дәрыҧшьынтәи, Амаба Кьагәуа
Жәандәрыҧшьынтәи, Оҭры Ҭамшьыгә Абҕархықәынтәи,
Аргәын Дыгә Ҟәланырхәантәи, Қәҭар Кыҷа Блабырхәантәи
уҳәа убас егьырҭгьы. Абрахь аҽырыҩрахь дааит уа зуацәа
Ҕәыблыиаа рҟны инеин иҟаз Чаҵә Чагәгьы.
Ари ара данырба иеигәырҕьеит, аҽырыҩра иалагаанӡа
макьана аамҭа ыҟан, алафҳәаҩцәа реисара, реиндаҭлара ихы
алаирхәырц иаҧшьыргеит.
Аҭәаҵла ду иамҵаҟаҵаз аиҿатәарҭа хәхәа арымӡқәа
рыбжьара аишәа ау ду илахатәан аисара аӡбаҩ ҳәа Быҭәа
Маҳҭы Ҟәланырхәантәи далырхит. Иаҳа еиҵбацәаз Чамагәуа
Шьрыф рыҩнаҭантәии, Арсҭаа Ҟасҭеи Уаҭҳарантәии, Саман
Бадис уа Лыхнынтәии цхырааҩцәас ирҭеит. Абра зыхьӡ
сҳәаз алафҳәаҩцәа рыжәаҩыкгьы хҧа-хҧа мааҭ ааиларҧсан,
30 мааҭ еизганы иааган аишәа-хәхәа
аханы аӡбаҩи
ицхырааҩцәеи раҧхьа иаақәырҵеит. Дара алафҳәаҩцәа
рызегь аҧсуа хьыӡқәеи, аҧсуа жәлақәеи, аҭыҧхьыӡқәеи
рзыҳәаны Чаҵә Чагә зҵаарак-зҵаарак ирҭо еиқәышаҳаҭхеит.
Иара даҿамхакәа ииашан рызегь рҭак изыҟаҵар, ақәҵа
иго, ианизыҟамҵа – убриаҟара аваргылан ириҭо. Усҟантәи
аамҭазы 30 мааҭ еигьмаҷмызт. Азҵаарақәа қәрала, еиҳабеиҵбыла, гәаранла акәын иширҭоз.
Абасала, индаҭлара иалагеит, аисара.
– Акы суазҵаашан, Чагә, – иҳәан, аҿааирхеит Џьнеи
Џәгәаҭ.
– Ара сыҟоуп, Џьгәаҭ, цқьа игәаҭ! – иҳәеит Чагәгьы, иагьааибарччеит.
– Абри «Анцәа» ҳәа иаҳҳәоу ахьыӡ иаанагоузеи ҳәа
ушҧахәаҧшуеи? «Аӡҟы дызмоу», «аӡҟы дызҵоу», мамзаргьы «аӡҟы» ма «ан ду» ҳәа ус ицәажәошәа унарбоит. Уи
ус акәзар, ҳарҭ «улҧха», «уара» ҳәа ҳиашьапкуеит, ҳиҳәоит,
дхаҵан дҳаҧхьаӡоит; еиқәшәаӡом – «бара» ҳәа заҳамҳәоузеи?
– дҵааит Џьгәаҭ, иагьнациҵеит:– Уаргьы, са сеиҧш иаагәаҭан,
уҭак саҳар сҭахын, – иҳәеит, шьоукгьы ааҧышәырччеит.
– Ааи, аха, Џьгәаҭ, ҳара ҳанеисоз ишьақәҳаргылеит
аҧсуа хьыӡқәа, ажәлақәа, аҭыҧхьыӡқәа рзы мацара шракәхо
азҵаарақәа, ус ҳәааны ҳаиқәышаҳаҭны иазгәаҳҭеит. Уажәы
уара уаалаган аҳәаа уҭыҵны «аҳәаанырцәтәи», азҵаара
аҟәақҳәа исуҭоит, – иҳәеит Чагә дҧышәырччо, зегьы
ааибарччеит.
– Ҩзҵаарак рҭак ҟоуҵеит ҳәа иҳаҧхьаӡоит, иулшозар,
уалага, «иҳәаанырцәтәуп», аха изҵаара бзиоуп; ҳара
иаҳцәагхаз ауп Џьгәаҭ иациҵаз, – иҳәеит Маҳҭгьы. – Мап
ҳәа иаҿауршәуазар, иҳаҧсахуеит, узин ауп.
– Ус акәзар, ибзиоуп, – днақәшаҳаҭхеит Чагә. – Ара,
Џьгәаҭ, иуҳәаз ганкахьала сақәшаҳаҭуп, аха «Анцәа»,
«Анцәы» иҳанаҳәоу даҽакуп ҳәа усгьы цәырнагоит – нцә ауп;
н – жәытәӡала напуп, цә – иҟазоу, иҕәҕәоу, ицәны иртәоу,
иаҳараку ауп. Анцәа, Анцәы – зегь зылшоу, зегь зшо, зегь
здыруа, зегь ҟазҵо напуп; ҵара-дырроуп, лшароуп, лашароуп.
Ҳжәытә бираҟ анап аҿа Ахаззеи* ахакны изанызгьы убриоуп.
Усоума, Џьгәаҭ?.
– Ус унеилеи! Нас ҳахәаҧшып!
– Абри адагьы, «Ҳанцәа», «Ҳанцәы» рҳәо саҳахьан, аҧхьа
ҳ дыргылон. Ари иаанагақәоу рацәоуп, «иаҳхаку» ҳәа усгьы
ацнаҵон, «аҳ» акәзаргьы алшоит, «ҳана» акәны шьхазаргь
ҟалап зҳәозгьы ыҟан.
– Убарҭгьы иашоуп.
– Абарҭқәа рнаҩсан, Ҳаны(жә) жәытәла Адгьыл иахьӡуп
рҳәо саҳахьан. Ҳанцәы – Адгьыл ҟазҵаз, изшаз, изцәыз ҳәа
усгьы ицәажәоит. «Уаанкыл, иузысцәып!..» ҳәа гәынамӡаран
изырҳәои ацәажәараан?..
– Убригь сақәшаҳаҭуп.
– Нас ус акәзар, узҵаара аҭак ҟаҵоума?! Мамзар,
сааургәаар, ацҵара саҟәыҵӡом!..
– Иҟаҵоуп ҳәа исҧхьаӡоит, – иҳәеит Џьгәаҭ, иагьнациҵеит:
– Анцәа Дуӡӡахәара имаӡақәа зегьы макьана еиҟарауаа ауаа
ироуҳәар ҟалоума, – ҳәа, дагьааҧышәырччеит. – Иазхаз.
Аҩбатәи азҵаара ииҭон Гыц Қәаҵәара.
– Ажәытәуаа шьоукы изларҳәоз ала, анкьаӡа зны убас
еиҧш ауаа адунеи иқәын, ахаҵа дыҧҳәысхо, аҧҳәыс дхаҵахо,
убас рҽырҧсахуа. Ус кыр уаҳахьоума, Чагә? – дҵааит
Қәаҵәара.
– Ус рҳәон, ииашоуп. Ӡак иааиуаз, рак иеиҳамыз,
ҵла жыцәк иаҟараз ауаа анықәызгьы ыҟан ари адунеи,
рҳәон. Уимкәа, ашәыра, аџьыба зманы ииуаз ауаагьы зны
иқәлахьеит ҳәа усгьы саҳахьеит.

*

Ахаззеи, Ахаёёеи – Хъыл8ые7ъ(а9.
– Тәыҩак зхагәҭа иқәгылаз ауаагьы ажәытәан зны
Мрагыларахь, Аазҟа инхон рҳәон, – налеиҵеит Аҩӡы Луман
Аацытәи.
– Аҵыхә паҟьа змаз ауаагьы зны иқәын рҳәон, – нациҵеит
Ҕәыблыи Ҭамшьыгә Лыхнытәигьы.
– Изхысҳәааз уиоуп, Чагә, – иҳәеит Қәаҵәара, – убарҭ
са сызҿыз ауаа анымаалазт иқәӡааит, иннажьызгьы ҟалеит,
аха урҭ ус аҽеиҭакра иаҟәнахит. Уажә омашәа уаҩы ибаргьы, убасҟан аӡҟы дызмаз аҧҳәыс дхаҵахан дҟаларгьы алшон, избанзар, ахшаа данлоулак акәын лҽанеиҭалкуаз. Уи,
уа утәала, ишҧалыхьӡыз, ишҧалышьҭаз, «уара» ҳәа акәу,
«бара» ҳәа акәу? Аӡҟы дызҵаз ан «уара» ҳәа лоуҳәар акәхон.
Издыруада Анцәа изы, иахьа «уара» ҳәа иаҳҳәо убри аамҭа
хара аҟнытә иаауазар? Уи саргьы агәра згацәом, аха иалудыраауазеи?..
– Агәра ахьумгацәо иашоуп, Қәаҵәара, – иҳәеит Чагә. – Ус
еиҧш иҟаз ауаа рыӡбахә рҳәон, ииашоуп, аха рҽанеиҭаркуаз
иарбан аамҭо – ахшара данроулакь иаразнак акәзу, аӡҟы
агәыҳәҧы даҵыҵаанӡа ҳәа акәзу цқьа еилкаам, мбатәа
ахыҵуеит, ирхашҭхьеит. Убри адагьы Анцәа Ҳадгьыл зшаз
иоуп, зегь зшаз иоуп, убарҭ узҿугьы убрахь иналаҵан. Уи
дызусҭоу маӡоуп, аха аҧсшәа иагәылаҵәахны иҟаҵоуп,
ацәыргарагьы аамҭак азҧҵәоуп… Абасоуп, Қәаҵәара,
даара ажәытәра иалахало ауп узҵаара аҭак шыҟасҵоу, уара
уақәшаҳаҭзар, – иаахиркәшеит Чагә.
– Сақәшаҳаҭуп, – иҳәеит Қәаҵәарагьы, иагьнациҵеит:
– Ашәы-ҧсуалагьы, абазалагьы аӡҟы анцәа ихьӡуп, аха
еихырҩашьалатәым, – ҳәа.
Ахҧатәи азҵаара Ҧлыи Бырдыҕә итәын.
– Чагә, сара абри аҩыза азҵаара сымоуп, – иҳәан,
дналагеит уи. – Ажәытәуаа ус рҳәон, ауаҩы есқьынагь
деиҭаҵуеит, деиҭаҵцыҧхьаӡа ихәышҭаара ду дазааигәахоит,
аха уанӡа дзынаӡом ҳәа. Днаӡаны дҟаларгьы, дыҽҳәаианы
дмыцәароуп, мамзар дҭахоит ҳәа. Ари аказы иҳәоуп, ак
аанамгаӡо иҟаӡам. Акыр сазхәыцхьеит сара абри. Уара утәала
изыхҳәаауазеишь?
– Дырҩегьых «аҳәаанырцәтәи» азҵаароу?!
– Мап, ари зҵаара «кәымпылуп!».. Зегь уахь
ҳаҵанакуеит…
– «Ахы кәымпыл», «аҵәа кәымпыл», «ахаҳә кәымпыл»
уҳәа акәымпылқәа рацәоуп, аха «азҵаара кәымпыл» ҳәа
смаҳацт, – иҳәеит Чагә дҧышәырччан.
– Абри аҭак аныҟоуҵалак, «изыкәымпылугьы» уҳәароуп.
– Уара, Бырдыҕә, издыруада ари узҵаара зынӡа
«икәымпылымзар», маҷк аҟара еидырҟьаҟьалашәа иҟазар?!.
– дҵааит Чагә ирхәмарны.
– Мап, ампыл еиҧш «икәымпылуп»!.. – иҳәеит егьигьы.
– Ампыл еиҧшҵәҟьоу?!
– Ампыл закәыхи, иҵегь, аиҳагьы икәымпылуп! Зегь
аркәымпылуеит, иамҵанаркәымпылуеит, убас иҟоуп!
– Уара, ампыл аиҳа икәымпылу ҳа ҳахь акгьы ыҟаӡамеи,
шәахь ус крыҟоума?!.
– Шәа шәышҟа ишҧаҟам, «Кьараз» Кәыдры ианнеи, аӡәы
устәи дхықәтәалан аразина мпыл, аҧсышәала иуҳәозар, апач
мпыл имҵаҵан ацәра даҿын, дагьаҟәымҵит… Иумаҳаӡеи?..
– Ицәуазу ишьалашьынуазу?!.
– Ицәуан, арҭ инеиз рыгәхьаагьы имкит, дагьырҧымлеит…
Уи уара иузымдырӡози, мшәан?
– Аҧхаҳә ахьишьуазҭгьы?! Импыҵҵәраан имцарцаз?..
– иҳәеит Маҳҭгьы дҧышәырччо.
– Ицәуан. Лакәаба аланарҧшыга-бинокл дкылҧшны
игәеиҭон. Аҧхаҳә иван, нас иахьишьуазу, ихьишьуазу, изхьишьуаз уи сеидро…
– Изиҭахыз, уара, иуеиҧсхь сҳәап, арҭ инеиз рыгәхьаа
мкыкәа, ампыл цәуа егьиуа?!. – иҳәеит Чагә.
– Еиҕьны иркәымпылуан… Убас ҟазҵақәо рымпылқәа
ҳазрымхыр, акахьы ҳкылсыр ҟалап…
– Уи, са дызбар илымҳа аҭаҩра бзиастәып, импылгьы
ихы ашыгә иаахап, иаргьы, апач еиҧш деиҵырхуа усырбап,*
убриоуп иқәнагоу!.. – иҳәеит Чагәгьы даазҧышәырччан,
*

Апач(а) иеиҧш деиҵырхит, деиҵихит ҳәа усгьы рҳәон.

нас инациҵеит: – Егьи, уара узҿу аҳәамҭа, абжьуаа рҟынгьы
ирдыруеит. Сара сахьахәаҧшуала, уи зызҳәо Амроуп –
зегьгьы ҳхәышҭаара ду ауп. Еснагь иҟоу ҳәа акгьы ыҟаӡам,
изларҳәоз ала, ажәытәан Амра иаҳа иҕьын. Хәыҷы-хәыҷла
аихсыҕьра, аҧсыҽхара, атәара иаҿуп, иуҳәар ҟалом, иҵасым,
акәымзар. Ус анакәха, ауаҩы хакы, дунеик анылҳәалак, уи
аҟынтә даҽа хакы дунеик ашҟа деиҭаҵуа Амра азааигәахара
даҿуп. Аҵыхәтәантәи адунеи аҟны даннеилак, Амра зынӡа
еихәлакьиаанӡа, даҽа хәышҭаара дук – даҽа Мракы ашҟа
дзиасуазар диасроуп, мамзар дҭахеит… «Даннеилакь,
дыҽҳәаианы дмыцәааит» зыхьӡугьы убриоуп. Узҵаара
зыкәымпылугьы Амра иазкуп, Амрагьы кәымпылуп,
убриоуп. Уақәшаҳаҭума?!
– Сақәшаҳаҭымхар сабацои, – иҳәеит Бырдыҕәгьы
дааҧышәырччан, иагьнациҵеит: – Уажәы абри анаҳҳәа,
уахык сабду Еҵәаџьаа сырбо, абнантә ҳааит ҳәа рҳәон ажәытә
ҳабдуцәа ҳәа ииҳәаз схашҭӡом. Оҩгьы иоумҳәан, еилызкаауа
ҳәа аӡәгьы дыҟам, иухыччоит, амала мышкы-зны уҧылҵ
рҧыск дҟалар, иаҳәа, сара сабдугьы убас сеиҳәеит, иҳәеит.
– Аҧылҵ ҳәа узҿу амаҭа иами? – дҵааит уажә Чагә.
– Ааи. Аҧылҵ рҧыс, аҧылҵ ҧҳа – абас иртәан жәытәан…
Ахылҵ, аҧылҵ, умбои ишыҟоу… Нас сабду ус иҳәеит,
ажәытәан Еҵәаџьаа зхакыз аҿа зныз аҧсуа-база, аҧсуа-ашәы
бираҟгьы ыҟан, иҟаҧшьын ҳәа рҳәон ҳәа, – аҭак ныҟеиҵеит
Бырдыҕә.
– Сабдугьы убас сеиҳәахьан, санмаҷыз, Еҵәаџьаа даҽа
жәытә хьӡыкгьы рыман, иӡхьеит ҳәа… Абираҟ ҳәа узҿу,
аҭарчеи аҧшь ахҿа ахы еиҧшшәа «иҿыҧсан» ҳәа усгьы
саҳахьеит ҳәа убригьы иҳәон. Еҵәаџьаа зныз аҧсҳа иаса
кәылӡ акәын ҳәа ус зҳәозгьы ыҟан, – иҳәеит Чагәгьы.
– Усгьы рҳәон, иашоуп. Џьгәаҭ зыӡбахә иауҳәаз абираҟ
ҟаҧшь еиҧшыз аҧсуа-абаза, аҧсуа-ашәы иатәыз ҽакгьы ыҟан
рҳәон. Уи аҭарчеи аазыхәхәа-аазыкәымпылны, акәты кәтаҕь
абжа еиҧшны аҿа Ахаззеи ахакны ианын. Уи акы иамаанан,
акы иадырган, аха изызҳәаз закәыҵәҟьоу аиаша сеидро – ма
Амшын Еиқәа мрагыларахьтәи абыз артәашьа акәын, ма
Ҳадгьыл абжоуп, мах идаҽакуп ҳәа усгьы ацырҵон. Ианҵаз
аҿа Ахаззеи баша иахакымзар акәхарын, «абриоуп» ҳәа акәу,
иақәкны ак днарбон, – назгәеиҭеит Бырдыҕә. Уи иарҧысраан
Шьам акәу Мысраҳ акәу дцан даахьан.
– Ахаззеи ахы ануп ҳәа баша ирҳәозма, ҳара уа ҳназгауазеи
акәымзар, изыхҟьах уазҳәода, аха «ҳабникхьеит»...
Убрахьгьы анеира аамҭак амазар сгәахәуеит… – нациҵеит
Чагәгьы, иагьынаҧишьит: – Еҵәаџь, Еҵәаџьа ма Еҵәаџьеи,
Еҵәаџьын ҳәа абасгьы ыҟан. Уи Еҵәаџьаа ракәӡамызт,
ҭаҷкәымк иаҟараны иубон, насгьы Ҳадгьыл аҟынтә акәмызт
иахьубоз, Ахаззеи уқәгылазар акәын ҳәа абас иҳәон Ҷлоу
инхоз ажәабжьҳәаҩ Абыҭәба Ҷул. Уи аеҵәақәа – аҕақәа,
ахақәа рыхьӡқәа даара издыруаз иакәын. Аеҵәа гәаҩагьы
ыҟан ҳәа усгьы иҳәон*.
– Аеҵәа гәаҩагьы ыҟан, ахахьала иҭалан иҭанхон,
иаҕранхон, хыхь узықәынхомызт ҳәа усгьы рымҳәозиз.
– Ажәытәуаа ирҳәоз уҳәар: ҩ-Мзак ыҟан, Адуи Ахәыҷи
ҳәа рҳәон, Амрагьы зны ҩбаны ианеимҿаҧаз ыҟан ҳәа усгьы ацырҵон… – иҳәан, даацәажәеит аӡбаҩ Маҳҭгьы,
нас Бырдыҕә ихы наиқәикын: – Уажәшьҭа егьи азҵаарахь
ҳаиасуама, уахь ҳхы ҳархар шҧоубои? – ҳәа днаиазҵааит.
– ҳаиасуеит! Ибзиоуп! – иҳәеит Бырдыҕә.
Уажәы Жьи Абзагә иакәын аҧшьбатәи азҵаара ҟазҵоз.
– Сара сызҵаара «ҳаракуп», – иҳәеит Абзагә
дааҧышәырччан. – Уажәраанӡа шәызлацәажәоз иара Амра
ахаҭа ахьӡ иҳанаҳәоузеи? Абригь аҵанакуам умҳәан, Амра
бзиа иумбои, уажәраанӡагьы шәалацәажәон.
– Амра бзиа изымбода, ариаҟара ас ануҳәах, ҳҩыџьагьы
ҳҷыҷны ҳақәнаҵозаргь сахцәажәоит, – иҳәеит Чагәгьы,
иагьааибарччеит. – Аҧсуааи абазақәеи Амра, Мара, Мар…
ҳәа абас иашьҭоуп, ари уажә иубама, Абзагә. Иҵегь жәытәан
Ра, Реи, Ры ҳәа усгьы ыҟан рҳәон. Дырҩегьых иҵегь
наҟ жәытәӡан Ҕҕа, Ҕҕы, Ҕҕеи ҳәа иртәан. Аха абарҭ ҩба*
Иахыҧраан ицоз амҩаныза излагәанаҭаз ала, Сатурн убас игәаҩазаап.
Уи иадҳәалоу аҳәамҭақәа даҽа ҩбагьы ыҟоуп...

ҩбала иҟаз ашьҭыбжьқәа кьаҿхо, акахьы ииасуа ианалага,
иҧшӡамхаз ҟалеит, убри аҟынтә р ашҟа ииаргеит. Ҕьы, Ҕьа,
Ҕьеи, Ҕьеҩ ҳәа усгьы ыҟан, урҭ ус инхеит, иахьа рацәак рхы
иадырхәом, аха. Арҭ еиқәысыҧхьаӡаз ажәытә хьыӡқәа илашо,
ицоу, ишу, иҕьеҩу, узбылуа уҳәа убас ала ицәажәоит, уи уара
иуздыруам ҳәа акәым, аха. «Ажәла» ҳәа ус узырбогьы ыҟоуп
– ҕьа, аҕьа аҟынтә, ииашангьы зегь зхылҿиаауа, изхылҵуа
иара Амра ами. Ра ҳәа ирҳәогьы абрантә ауп ахы шакуа.
Абасоуп, иахуҳәаауеи, Абзагә?
– Ибзиоуп, аха иҵегь уахцәажәар сҭахын, умбои, Амра
дуӡӡа анакәха.
– Ажәытәан Амра иҵегь аҧсуа-ашәы хьыӡқәа аман:
Шьашә-Ра-ҳа, Шьашә-Ра-ҕәа, Шьашә Ду, Шьашә-Ра-гьгьа;
Азз-Ра-ҳа, Азз-Ра-ҕьы уҳәа убас иҵегь. Аҵыхәтә шьҭыбжьқәа
амаӡашәаррахь иартәахьоугьы ыҟоуп.
Ус акәзар, хар умам, аха шьҭа сызҵаара «заҳараку» атәы
ҳазцәырга!

Цқьа
уазхәыци
даба,
Абзагә,
узҵаара
«ҳаракыҵәҟьоумашь?» Уамжьозааит!..
– Мамоу, иҳаракуп!
– Уа хәыҷык агха ухьит, Абзагә, шьыжьи хәылбыҽхеи
Амра ҳаракны икыдума, узҵаара «злаҳаракхои?» Шьыбжьон
акәзар ҟалап уи суҭарц ануӡбыз, Амра ухы ианықәшуаз
сҳәаргьы, уажә шьыбжь абаҟоу, мамзаргьы цас иуҳәеит,
сақәшаҳаҭхар, салаублырц, – иҳәеит Чагә дааҧышәырччан.
– А-ат, аҧсра умоундаз, ишҧоудыри, убри умҳәар
далазыблып сымҳәази!.. – ҿааиҭит Абзагәгьы дыччо,
итәазгьы ааибарччеит.
Абри ашьҭахь ахәбатәи азҵаарахь ииасит, уи изҭоз
Кәарцхьхьеи Дажь иакәын.
– Гагра ахьӡ азы ҳган ашҟа згәаанагарақәа еиқәымшәо
ыҟоуп. Абри ахьӡ иҳанаҳәо ҳәа иудыруеи? – дҵааит Дажь.
– Уи га-гра, га-гры ала уахәаҧшуазар, амшын аҧаҩ, аҿықә
аҧаҩ, ҽакала иуҳәозар, ацәыҵагәаҩара, аӡы ахьҭало аҧаҩ ҳәа
ицәажәоит, ҩҵакык амоуп.
– Га-мга, га-мгы амшын амгәа ҳәа шҳанаҳәоу еиҧш,
жәытә ашәы-ҧсуала мга – амгәоуп.
– Усоуп. Амшын аҧаҩ маҷк Гагра иҩацәхыкны иамоуп,
убри анаҩс даҽа ҧаҩкгьы ыҟоуп. Убарҭ, аҿықә ҵаҟала
адгьыл иҵданы, аӡгьы ҭаҵәо, анышьқәа ҭаныҟәартә еиҧш,
еимадазар ҟаларын ажәытәан. Иахьа зынӡа аӡы ахыҵәарц
егьагым амшын иахьацлаз иахҟьаны. Изларҳәоз ала, убра
аҭаларҭа, аҭыҵырҭагьы, амца зхәылҟьоз агәылшьапқәа
ирыхьчон, рҽыҵәахны иахаҩон, абылгьгьа дуқәагьы аман.
Жәытә ҧсуа-ашәыла агра зыхьӡу ҭагәаҩароуп, аҧаҩ адагьы
ҳаҧҵас, амала омак иҭбаамкәа, ихәхәаны, такәы иҭагалан
иҟазароуп. Гагра иаан инхаз апринц Олденбургски, аҵара ду
змаз ауаҩ излеиҳәоз ала, убри аҭыҧ ажәытәан аибашьраан
рхы иадырхәозар ҟаларын… Уа џьара-џьара убас еиҧш
иҟоуп анышьқәа рхала иузныжьӡом, иара ашхәа акәзаргьы,
иааган аҧаҩ, агра ихәыҵанагалар ҟалоит, убас иссеиуеит
амшын; иҟоуп иахьеикәнаршо, иахьеикәанарҵәиуагьы.
Аха уи иара Гагра аҟныҵәҟьа акәӡам, уаҟагьы агәҽанызаара
цәгьаӡам, аха, ишысҳәахьоу еиҧш, маҷӡак иҩацәхыкны ауп.
Амшын аҟны еснагь агәҽанызаара аҭахуп, аиҳарак уахынла
– иагьаџьара иаҳзымдыруа иагьа амоуп, иагьа ҭоуп…
– Гагра аҿықә ҭахәалоуп, игруп, аӡгьы еихыкәшоит,
еикәнаршоит, убригь «гыруеит» ауп, Гагра ахьӡ абас ала
иртәазаргьы ауеит. Аӡыблара ҳәа ицәажәошәагьы унарбоит.
– Гаг-ра ала ҳахәаҧшуазар?
– Ус ала ҳахәаҧшуазар, гаг аҧсуа-ашәыла хҵакык амоуп:
ажәҩа ма ажәҩахыр, амшын ацәқәырҧ ду, аблыгаг. Ари
аҵыхәтәантәи, жәытәла, агаҿагьы иҭашәарыцо гәылшьап
жәлоуп, аиҳарак уахынла… Ҭагалан анҵәамҭаз, аӡын, ааҧын
алагамҭаз Гагра амшын ҕәҕәала аисра адыруеит, даҽак ала
иуҳәозар, игагуеит – жәҩала икшоит, жәҩала аҟәара иасуеит.
Убри аҟнытә Гагра – амшынеисырҭа ҳәа ус ала ицәажәаргьы
ҟалоит. Уатәык исеиҳәон, амшын анеисуаз зны ацәқәырҧ
агәақьҳәа аҿықә ианас, ааигәа сахьгылаз саацәшәартә
иарҵысит ҳәа. Уатәи ашьхақәа ӡы рымаӡам, ирыҕралоирыҕрысуа иалагахьеит, кьырҳақәоуп азы, амшыни дареи
усала еимадазаргьы ауеит. Иара Гагра иахьабалакгьы, џьара
заҵәык ада, ӡы замамгьы убриоуп. Гагра аҩхааҿы, аҧсҭаҿы,
ҩада-мраҭашәара иамоу жәҩаҩкәара алаҳамҵозар. Аха иара
убригьы ашоурақәа раан иҭабоит… Амшын иҭало изы Гагра
аҿықә иацәыхарани иҵаулани аӡсара аҭахымзаргьы, ара
амшын аӡы иаҳагьы икеикеиуа ицқьоуп, избанзар ааигәасигәа, қәоунашьҭахьгьы, изырхәашьуа ҳәа иалало ӡқәа
ыҟам… Уажәраанӡа сызҿыз акәара ахьӡ аҵакқәа акымкәаҩбамкәа иамоуп, амшын иахьалалогьы аҩ иҵалоит. Жәы аҩ
акәара аҟнытә акәзар ҟалап ахьӡ ахьынтәаауа, жәытәӡатәиуп,
иаҳа ииашазаргь ҟалап ҳәагьы исҧхьаӡоит. Жәы, Жәытәа
ажәытәӡан ара иқәыз аӡы-мшын ахьӡ ами. Убри Жәы
аҩ иахылҿиаауазаргьы ҟалап Гагра ахьӡгьы, даҽакала
уахәаҧшуазар.
– Убра акы суазҵаашан, Чагә? – иҳәеит Дажь.
– Ыы?
– Пиҵунда, Алаҳаӡы аган ахь ала убраҟагь Гагра еиҧш
амшын ҕәҕәала аисра адыруеит, ицәқәырҧоит – игагуеит
– жәҩала, жәҩахырла икшоит, аҿықә ирҕәҕәаны иасуеит.
Урҭ аҩҭыҧкгьы еиҧшуп, рацәакгьы рыбжьам, еизааигәоуп,
убраҟагьы Гагра ҳәа захьӡрымҵеи? Ана ианахьӡырҵоз? –
дҵааит Дажь.
– Саргьы акы суазҵаашан, Дажь? – иҳәеит Чагәгьы.
– Иззакәи?
– Иаҳҳәап, ҩыџьа аҧацәа умазар, арҭ еиҧшуп, арҧарцәоуп
ҳәа аҩыџьагь хьӡык еицруҭозма?
– Ус убахьоума?!
– Нас ана Гагра ахьӡырҵеит, авараҿгьы ус хьӡыс иарҭозма?
Алаҳаӡы – алаҳаӡ, алҳаӡы ыҟоуп, ажрақәа алдан, иалҳан
аӡы зго, еизызго, изҳауа. Алаҳаӡы, Алҳаӡы захьӡырҵазгьы
убриоуп. Иара Пиҵундагьы аӡықәлара, аӡықәтәара адыруеит,
аиҳарак аӡыни ааҧыни. Жәытәан Пытыусса, Пытунҭа,
Пытунда захьӡызгьы убри акәын. Ппатыжәагьы ыҟан, –
иҳәеит Чагә. – Егьыс, даҽа усуп, Гагра уаҳа ҽа ҵакык амазар
ҳәа азхәыцра. Уи аган ахь ала уара уиашоуп, саргьы сиашоуп
ҳәоуп ишыздыруа.
– Са стәала макьаназ ибзиан уааиуеит, – иҳәеит Дажьгьы.
Нас: – Чагә ара зегь ҳаиқәпапан даҵахаргьы сҭахцәам, иаргьы
ус илоушьҭуа иакәымзаргьы. Ҳара ҳаисоит, аха иара дсасуп,
– нареиҳәеит.
– Уи аҵыхәтәан иаабап, – аахиҳәааит Маҳҭгьы. Нас Чагә
ишҟа: – Крацуҵома?! – иҳәан, днаиазҵааит.
– Ааи, – иҳәеит Чагә, иажәагьы инациҵеит: – Иара
убри Пиҵундантәи ма Алаҳаӡынтәи иахьазыманшәало
уҩықәгылан ашьхарахь уҧшыр, Мамӡышьха ахы атыҟәра
ккаӡа иубоит, иара азыҩада мраҭашәарахь ала ажәҩагьы,
аҧелуан ижәҩахыр еиҧш, иџаџаӡа, ихәхәаӡа, маҷк
иаазхьыҧсааны, 15-ҟа километр раҟара аҽроуны Гагра
инаӡаны Жәаҩакәара, Жәҩаҩакәара аҧсҭа, Гагра аҧсҭа, аҟны
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 10
  • Büleklär
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3545
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2108
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3468
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2203
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3411
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2113
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3603
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2043
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3622
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2089
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3474
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2144
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3478
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2135
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3431
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2140
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3482
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2117
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3522
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1968
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3498
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2099
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3538
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2154
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3441
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2134
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3423
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2255
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3407
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2248
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3504
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2166
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3589
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2066
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3614
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2184
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3473
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2150
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3344
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1619
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 1031
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 419
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.