Latin

Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 03

Süzlärneñ gomumi sanı 3411
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2113
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
Амра ааҭашәоны, нахьхьи агәарабжьараҿтәи агәашә
аҟынтә аӡә ҿиҭит: «Махьал уҟоума?!» ҳәа.
Аҳәса ракәын аҩны иҟаз, «Махьал уажә дыҟам,
арахь умааиуеи?!. – рҳәан, рыбжьы надыргеит, гәыла
ҷкәынак иакәыз џьыршьеит, ари ҭаҭынеиҭаҳан азы акәын,
«Аракьаҽыҟа аҭаҭын еиҭаҳатә
ааигарц дцеит, арахь
уааи, уажә дааиуеит!..» – рҳәеит, аха ҿызҭуаз уаҳа ихабар
рымбеит.
Ҭемраз иҿынеихан Махьал иҩныҟа дызлааишаз, Ҧшьақәа
ҳәа ацҳа зыхны иҟаз аӡышьҭраҿы, иҽааникылеит. Махьал
абра дықәымскәа аҩныҟа ааишьа имамызт.
Ҭемраз ацҳа зыдҟаҵалаз аарцәтәи ахьаца ду ашьапы
дшавагылаз, Махьал калаҭк азна аҭаҭын еиҭаҳатә даҵалан
даақәлеит. Даақәсуан еиҧш, Ҭемраз ишәақь неиҕреикит,
«Умҵысын, уҧсит!!.» ҳәа ибжьгьы ааиргеит.
Махьал, имаз ахарагьы идыруан, ара ас аныҟала, уаҳа
мҳәакәа, иҽмырҵысыкәа иҽникылт.
Ҭемраз Махьал итапанча ааимихын, «Усаҧыз!» ҳәа ишәақь
шиқәкыз диман Кәыҵныи Шьаабан иҩны дцеит. Шьаабан
ақыҭа раҧхьа идыргылоз уаҩын, иҧҳәыс д-Мырцхәлаа-ҧҳан,
лара Гәыҧ а-Мырцхәлаақәа дырзааигәамызт, аха усгьы иара
Ҭемраз дижәлантәын.
Ара дахьнеигаз Ҭемраз даацәажәан:
– Шьаабан, уара у-Кәыҵниоуп, аха усымаҳәуп, абри уара
дузынсыжьуеит, уажәазы ҧсык дызлаиеиҕьу акгьы збом,
иҟалаз ажәлар ираҳааит, амала иахьатәи ҳаиқәхара иара иоуп
изџьашьо, иҽимырҵысит… Иабџьар сызныжьуам, – иҳәан,
даахынҳәын дцеит.
Амҩан дахьцоз дхәыцуан зегь ҳаиқәзырхаз Чагә иоуп,
абас симырҟаҵазҭгьы даҽакала сныҟәон ҳәа.
Абри еиҧш аныҟала, изаҳаз шьоукы Махьал дҟәышын,
иҽмырҵысыкәа ихгьы еиқәирхеит, егьигь деиқәирхеит,
рҳәеит. Даҽа шьоукых иабџьар иимҭар акәын, рҳәеит.
Абри ашьҭахь хар змамыз ауаа Чагә раҧхьа днагылан
иныбжьалан, шьҭа шәеиҭоуп – хьымӡҕла шәеиҟароуп рҳәан,
еиндраалеит.
Шьоукгьы ус рҳәоит, Чагә, Ҭемраз иҟынтә данца
аухаҵәҟьа Лапаҕә иахь уаҩ дишьҭит, еибадыруазаап, абасоуп иҟоу, уаҳа уҧсы иахмырзаакәа, уахаҵәҟьа ахара зду
уҷкәын иоуҳәароуп, иаарласӡаны Ҭемраз днеины амҩа изикырц дыҟоуп, иҽмырҵысыкәа иҽиҭан иахьиҳәонӡа, уи иара
иҧырхагам, диццааит, настәи мариоуп, сара еинсраалоит
ҳәа.
Абас Чагә ҩ-жәларак еиқәирхеит. Аинраалаҩцәа
уажәыгь иаҳҭахуп. Абри азы ажәытәан аҧсуаа аҧеҳамбарцәа
рҽырҩашьан ирылан рҳәоит.
ИАЗЫЖӘУАЗЕИ, ИДУЦӘОУП!
Уачамчыра Аҽырҩырҭа ду усҟан амшын иамгаӡацызт.
Абыржәы Аӡеиқәа амшын иахьалало, алакациа дуқәа гыланы, наҟ хымҭак иахьнанагоу аҟара набжьаны аҽырҩырҭа
дуҵәҟьа ыҟан. Уи аҭыҧ Лоуны, Лоҕәны ҳәагьы иашьҭан.
Аҽны абраҟа абжьааҧны еиҧш аҽырҩра ду ыҟан.
Аҽырҩрахь дааит Чаҵә Чагәгьы. Ианалга, уск аҵыхәала
ихәлаанӡа дынхеит, нас, сҭынхацәа збап ҳәа, Мыркәылаҟа,
Шьоунеи Елҟан иахь ихы ирхеит. Ажәытәӡан ари ажәла
Шьоу-неи-жәа ҳәа иҟан, аӡ ду ҳәа ицәажәон...
Ҵхыбжьонын, дҽыжәланы «Ахаҳә мҩа» ҳәа иахьашьҭоу
даннеиуаз. Абри аамҭазы «Еи, уарбану, узцом, уҽыжәҵ,
уҽеилых?!!» – рҳәан, амҩа кны итәаз абрагьцәа рыбжьы
наиқәдыргеит. Ахаҳә мҩа ауаа зыцәшәоз ҭыҧын, ҭшәарран,
абараҟа абрагьцәа ауаа дырҳәлон.
– Ибзиоуп, уара, сеилышәхааит, аха иазыжәуазеи аӡәгьы
ииҭахым?!! – нарықәҿиҭит Чагә, иҭаҭынжәга даҿыхо,
дышҽыжәыз дахьгылаз.
– Избан изырҭахымхара?!
– Иахьзеи умҳәоишь?!
– Изырҭахым шәымбои, сара саҟара ауаҩы ҳарак шәара
дабашәыҧшаауеи, ирыцәдуцәахоит. Убри адагьы, сара саҟара
рхыҵуеит, иажәхьеит. Арҳәра ҳәа шәымтәар акәын, аха
шәантәах, уара, шәанаџьалбеит, хар змам шәара ишәаҟароу
аӡә дшәырҳәыр!.. – иҳәеит Чагә.
Абрагьцәа Чагә дырдырын ҳамҭас ҳәа аҟамачаҧа ирҭеит.


АБЫЗ ХАА АМЧ

Аӡын ақәас-ӡысра ааигәахон.
Анхацәа гьежьуа рымхырсҭақәа ирҭан, рурақәа рыҭгара
иахыццакуан.
Дыццакуан Чаҵә Чагәгьы иџьықәреи хәыҷы ҭигаразы, аха
иаалырҟьан игәы бааҧсхеит.
Чагә игәы шыцәгьахаз заҳаз агәылацәа еизан ицхрааит:
шьоукы иџьықәреи изҭаргалт, шьоук ижь изырҭааит,
даҽаӡәых, аикәаҕа ахәы ҧҵәаны ианиба, арасатә хәы ҧшӡа
ҟаҵаны иахеиҵан, инаган инықәиҵеит...
Ақыҭан дынхон Ушьангь ҳәа аӡәы. Убригьы, ишаҧу еиҧш,
днеины ичмазаҩхаз дицхраар акәын. Аха Ушьангь уаҩы
ҳарамын, ибыз бааҧс азы имацәажәоз иқыҭауаагьы ыҟан. Уи
Чагә иус-ҳәысқәа игәылацәа иҟарҵахьазаргь иҟарҵахьеит
анигәахә, дызбоит ҳәа, дкылҧш-кылӡрҩуа дынкылсит.
Дхынҳәны данцоз, ашәхымс данаахыҵ, агәыла зхәы
зхеиҵаз аикәаҕа ҧшӡаӡа иахьықәыз илаҧш наахеит.
– Чагәхеит, уара угәы бааҧсуп, ари уеикәаҕа ас ахәы ҿыц
бзиа узахазҵада?! – даҵашьыцуа, ихы ырнааны, днаҵааит
иара.
– Абыз хаа! – аҭак ҟаиҵеит Чагә.
АЖӘ ҞӘЫШ
Аҳалӡга уахьныруаз Елыр ақыҭан Хаџьыџь ҳәа
хәаахәҭҩык дынхон. Усҟан Елыр аӡәык-ҩыџьак реиҳа нхомызт, уажә иқәу ажәлар ааны уаҟа анхара иаламгацызт.
Хаџьыџь зыҧсы цәгьаз уаҩы каҷбеин, Ҭырқәтәыла
адырцәа иман, Ҭарбзана* дцаны даауан. Иара хылҵ ҳәа
ҷкәынаки ӡҕабки рыда имамызт. Абри аҟынтә иӡбит иҷкәын
Сҭампыл ддәықәҵан амуллаҵара иирҵарц. Уа иуак дынхон,
ус иагьыҟаиҵеит.
Шықәсык аума, шықәсыбжак аума заҟа ҵых здыруада,
Хаџьыџь иҷкәын, Уаҳаид ихьӡын, амуллаҵара далганы
дааит. Хаџьыџьгьы иуа-иҭахы даарыҧхьан ачара хпыҿ
ҟаиҵеит. Ачара ҟаиҵеит, аха, иабаҟоу, иззыҟаиҵаз иҧа аҧсшәа
схашҭит ҳәа, ҭырқәшәада уаҳа акы иҿы амкуа, даақәгылт.
Аҭырқәшәа цәгьоума, аха ари ргәамҧхеит избаз, иҟарҵаран
иҟааз акәымзар.
Хаџьыџь иҧа дыҧшҩы дууп, зеиҧш дыҟам муллоуп ҳәа
иӡбахә геит.
Ҩымз раҟара ааҵхьан абри ашьҭахь Гәыҧ акәу, Баслахә
акәу Аинарбақәа рыҟны ачымазаҩ ҕәҕәа дҟалеит.
Ашарҧазӡа Хаџьыџь дахьынхоз ҽырххыла ауаҩы дкылҟьа
днеит, абасоуп, Гәыҧ абрагь-абрагь абас еиҧш ачымазаҩ
*

)арбзана – )рабзон.
дыҟоуп ҳәа. Уаҳаидгьы дласны иҽааибиҭан, дынҽыжәлан
инеиз диццеит.
Усҟан қыҭа-цыҧхьаӡа аҧшҩцәа ыҟан, гәыҧаагь убас
аҧшҩы дрыман. Убри ахыхь Манча-ҳақьым ҳәа Гәыҧ
иацәыхарамкәа Тҟәарчал ақыҭан ахәшәтәрақәа здыруаз
ҟазакгьы дынхон. Аха Сҭампыл иҟаз иаҳа идыруеит рҳәан,
уажә уахь уаҩ даарышьҭит.
Уаҳаид дахьнеиз ачымазаҩ данлыхәаҧш, идырит даршышны дшыҟаз. Усҟан аршышра ҳәа ыҟан. Аиҳарак изыхьуаз аҭыҧҳацәа ракәын, амцашоура иаанахәон, абаҩҷыда
рылалон зны ишәаҳәаларын, алаҧшҵашәара роуан, аха нас
рхала ибзиахон. Аршышра иаахырҟьан даҽак аҧнашьыр,
усҟан агра ааннажьыргьы ауан.
Иқьҭаҧ длаҧхьа-ҩаҧхьан лхы илықәикша-ҩықәикшеит, нас амулла шәҟәы лзиҩын, абри лханаҵы
аҳаҳаи акы дацәымшәааит, шьҭа акгьы лыхьуам, амала ахьҭа лылашәымҵан, – иҳәеит Уаҳаид. Ҭырқәшәалоуп
ишиҳәогьы.
Ари изаҳаз Чагә ианеиҭеига, «Ҳаи, дад, абри акгьы
лмыхькәа деиқәхозар, сышьтәақәа иреиҳау акы ашаха
нахаҵаны исҭоит, иаргьы абра игылоуп, убриаҟара
ҳлыршәеит, убас сызиаҳәа!..» – иҳәеит ачымазаҩ лабгьы.
Чагә еиҭаганы иеиҳәеит.
– Дыбзиахаанӡа ҳәа уҧшыр ауандаз… Амуллацәа рыхәҧса
иаразнак иумшәар ҟалаӡом, мамзар рыхәшә аус ауам ҳәа
ирыҧхьаӡоит, саргьы акыр срыднагалақәахьеит… Уаҵәы
иахымгакәа аҷкәынцәа ирыҭан идәықәуҵароуп, иааигәоуп
ара, закәыхи, – иҳәеит Бҕажә Еқәыҧ дахьгылаз.
– Иара абыржәыҵәҟьагьы ирыҭан ицсымҵои, лара
илыхәозар, иаргьы макьана игәарымҵыц, абна агәарбжьараҿ
игылоуп, – иҳәеит аҧшәмагьы.
Чагә абригь еиҭаган амулла иеиҳәеит.
Амулла ари аниаҳа, уаҳа даанымгылакәа дцарц
дындәылҵит, ачымазаҩгьы аҧшҩы данылба акәхап, иаҳа
деиҕьхашәа дҟалеит.
Ашҭа аҵыхәан агәашә ахьаауртуа агәарбжьара ыҟан.
Абра иааины гәыҧ-гәыҧ иҧшны игылан арахә: ажәқәа,
акамбашьқәа, аџьмақәа.
Уаҳаид ари аниба, сышьтәагьы цқьа снахәаҧшып, иреиҳау
арбангьы збап игәахәын, ашҭа дахьықәгылаз, сцаанӡа
шәырахә снарылсны срылаҧшуеит, лаҧшы хаа иасырбоит
ҳәа нареиҳәеит.
Ари Чагә ианеиҭеига, амулла илаҧш арахә аҩсҭаа
дрыҟәнаблаауеит ҳәа рҳәо иаҳахьан азы, аҧшәма иаҳаз игәы
иахәан, днеин агәарабжьарахь агәашә ааиртит.
Агәашә инҭыҵны арахә инарылагылт. Уаҳаид Чагә
даахьеирҧшын, раҧхьа игылаз ажә ҿаша ду инацәа нақәкны
ирбо, диазҵааит:
Абазаџье сеиҕрун ади недур?*
– Абазаџье бу «ажә» дур**, – иҳәеит Чагә.
– Абазаџье сеҕир саҕмақ наслиолур?*** – деиҭаҵааит
Уаҳаид.
– Сеҕир саҕмақ: ажәхьара, – иҳәеит Чагә. – Гәыж-мыж…
– Гәыж-мыж… саҕмақ… – иҳәеит Уаҳаид инақәырццакны,
ажә зынӡа инацәа наҿархахан.
Ахаан амҵ иазыҵымҟьацыз ажә, иабаз уара идыр,
гәыж-мыж, саҕмақә зеиҧшроу сара иусырбап аҳәозшәа,
игәиҽанӡамкәа дахьгылаз илеи илеизыҭрысын, дхыршәҭны
деизҟьа дылканажьт. Дгылан дааиуазар ҳәа аҽырхиангьы
еиҭаагылеит.
– Аа, сашьит, сашьит самшәх!.. – иҳәан, аҧсышәала
дыҳәҳәеит Уаҳаид.
– Баҩҧҵәа улоума, уеиқәхама?! – рҳәан, саси ҧшәымеи
леихеибаҳәеит.
– Акгьы смыхьит!.. – иҳәеит уи, иҷаҧшьӡа аҧсышәала,
даныҩагыла.
*

А8сышъала ажъ иахьёузеи1
А8сышъала ари ажъ ахьёуп.
***
А8сышъала ажъхьара ш8арщъои1
**

– Ҳаи, Ҿаша, анцәа уиныҳәааит, заҟа уҟәышузеи, ҳмулла
аҧсшәа шҧеиурҵеи!.. – иҳәеит Чагә. Игылазгьы рқьышә ачча
аақәххит.
Уинахыс Уаҳаид аҧсшәа аҳәара далагеит.
Ҳаҧхьаҟа ажәкшақәа рацәаны иаҳҭаххар ҳәа сшәоит...
МАС-КӘЫКӘЫНА РЫЦҲА
Чагә Ҵандрыҧшьынтә Уачамчыраҟа даауан. Аҧшьындәы
днықәсын Гәдоуҭа даннеи, уаха ара сыҧхьап игәахәын, иидыруаз Чаабалырхәак иҟны днымҩахыҵит.
Аҧшәмацәа Чагә данырба даара иеигәырҕьеит, ацәҵыс
лкажьны изыршьит, ҿык-бзык иаанагоз афатә ҟарҵеит.
Аҭамада Шаҷ Чыкәбар дҩагылан Чагә даниныҳәоз ус
иҳәеит:
– Уаа Анцәа уиныҳәааит, Чагә. Уҧа, убри иҧа ҧҳәыс
данааиго агәабзиара уман уаҧылааит!
Уаа анцәа исҟәырхуп! «Нан, нан!..» смырҳәакәа анцәа
сшьы!.. – ҿааиҭит Чагә.
Аҭамада иватәаз Адгәыр Барцыц игәы иамыхәеит.
– Чагәхеит, гәык-ҧсык ала уиныҳәоит, уара иакәым
иҳәазшәа угәы изаанагазеи, уиаҟара нуҵыр бааҧсума?!
– Уара, Кәыкәына рыцҳа иӡбахә уаҳахьазу? – дҵааит
Чагә.
– Исмаҳаӡацт…
– Ус акәзар, уӡырҩла, – иҳәеит Чагә, – ажәабжьк шәасҳәап,
иҟалахьоу ауп, рҳәоит, иара:
Мас ҳәа ҭаҳмадак убриаҟара ихыҵит, иҧа иҧа, убри иҧа
иҧацәа рыҳәсақәа деимданы агара ду изыҟаҵаны дырҵысуа
ддырцәон. Уаҳа дзыцәомызт. Дахьгараз Нарҭаа ражәабжь
иҳәон.
Ҽнак зны дзырҵысуаз аҭаца еиҵбы, гызмалк лакәзаарын,
агара рҵысуа, иныҵакны ашәа аацәырылгеит:
«Уаа, џьым, џьым, шәара ишәыхәҭаз агараҿ ацәароума,
шәҧа иҧа, убри иҧа иҧа иҧа аиҵбы ҧҳәыс данааиго ачара
агәҭа шәахатәаны ашәаҳәара акәымзи!..»
«Уаа рада ри, уаа рада шкәакәа!..» – ашәа аацәыригеит
Мас.
«Уаа, џьым, џьым, – лҳәеит аҭаца уажәы, – ус шәеиханы
ашәа шәымҳәан, шәеихәласыр шәыҧсуеит, аҧсра
шәацәымшәаӡои?»
«Уаа нан, нан, нан!..» – иҳәеит Мас, иҧаҵақәа харшала
агара дахьгараз, иашәаҳәара дааҟәыҵны.
Шьҭа еилышәкаауоу аҭамада иникылаз сныҳәаҿа сгәы
зеихьнашьыз? «Уаа нан, нан, нан!..» сҳәаанӡа анцәа
сшьы!.. – иҳәеит Чагә.
Аазеишәа иахатәаз зегь ааибарччеит, Адгәыргьы
дақәшаҳаҭхеит.


ЧАГӘ ИХӘЫҦШҚА

Кьамсыс
Аҳалӡга
аҧшаҳәаҿы
дынхон.
Уи
ахәаахәҭрақәагьы илан. Тҟәарчал ашыц ҧҟаны нахьхьи
Ага* иӡхгылаз англыз иҕбақәа рышҟа иганы аҭуџьарцәа
идираахәон.
Арахь уихәаҧшыр, игәылацәа дреиҕьны
уеизгьы-уеизгьы нхарас имаз ҳәа рацәак акгьы ыҟамызт.
Данцәажәоз уизыӡырҩыр, сара сеиҧш ахәаахәҭҩы дабаҟоу
имшын.
Ҽнак Кьамсыс иеидара-ҽы, усҟан аҽқәа аидара рықәырҵо
иалагахьан, наҟ-ааҟ ҩ-ааҵәак ашыц-хҵәахақәа ахшьны, уи
ус акәын ишаархәоз, аҧхьа дгыланы дшааиуаз, днаҧшызар,
аӡәы амҩа зывгоу аҵла ду агәаҩара ихы ҭакны аҭаҧшра
даҿуп, ивараҿгьы ак шьҭоуп. Дшааиуаз днаидгылазар, абар,
Чаҵә Чагә дахьыҟоу, ишьҭоугьы хәыҧшқоуп, уи анаҩсан
шьацҳәакгьы амҩа иангылоуп.
– Ҳаи, рацәа ихәыҧшқоуп!.. – иҳәеит Кьамсыс, удырҩатә
еиҕьхеит аҭыҧан. – Иабоуки?!
*Ага – Уачамчыра.

– Абри аҵла агәаҩараҿ искит!..
– Ассир, ара ҵлакы ада ааигәа-сигәа акгьы ыҟам, иара
уигьы ар рымҩа иангылоуп, ахәыҧшқа ара ишҧааиуаз?! –
иџьеишьеит Кьамсыс. – Излоуки?
– Аа иахьгылоу изласкызгьы, – Чагә ашьацҳәа инапы
нақәирххеит. – Ари амацароума сынтәа заҟа скхьоу!
– Ҳаи, рацәа уеиқәшәеит, сара исыраахә!.. – иҳәеит Кьамсыс.
Чагә идыруан ахәыҧшқақәа рзы англыз ҭуџьарцәа Уачамчыра аҧара бзианы ишыршәоз, аҭырқә ҭуџьарцәагьы бзиа
ибаны иаахәан ишыргоз.
– Ажәеиҧшьаа иуанеишьаз уҭиир, даҽазны иуиҭаӡом,
– аҽыҵга ҟаиҵеит Чагә… – Иуҭахызар, уаргьы ашьацҳәа
умыргылои, абри аҵлахь абастәиала ахәыҧшқақәа аара
рдыруеит… – Кьамсыс дызлааз шыҟаз инапы ирххеит Чагә.
– Аиаша уҳәоума?! – дгәырҕьеит Кьамсыс.
– Аиаша сымҳәакәа! Амала аус злоу ашьацҳәа иаҿоуҵо
афатә ауп. Ахәыҧшқақәагьы бзиа ирбо ҳәа фатәык ыҟоуп…
Убри анудыр, нас уеиқәшәеит!
– Исоумҳәои нас!
– Аа, уи ус исызуаҳәом…
– Ыы, ара ус ахәыҧшқақәа аауазар, уаргьы саргьы
иаҳзымхар ҳәа ушәоума, ма даҽаџьара исмыргылалои
ашьацҳәа, – иҳәеит Кьамсыс; знык исызурҳәандаз, нас
угәхьаа скызма ҳәа игәгьы дааҭахәыцит.
– Саргьы бзиа избо ҳәа фатәык ыҟоуп, Кьамсыс, уи
уазымхәыцӡеи?
– Уи арбану, ахәыҧшқа аӡәы ифо убахьоума?
– Мамоу, уи акәым, ақыжә ауп ирфо избахьо… Қыжәк
ушьыр нас…
– Ыы, ақыжә узысымшькәа исоумҳәаӡои?
– Уиоупеи иҟала ҳәа…
– Ибзиоуп нас, уаҵәы шьыбжьышьҭахьшәа аҩны унеи,
– иҳәеит Кьамсыс, қыжәк закәыхи, ухәыҧшқақәа зегьы срылгап ҳәа дагьазхәыцит.
– Ақыжә анушьх, схала снеиуама, Шьханыҟәагьы
дназгоит, угәыла Хәмаскьагьы днеиуеит, – иҳәеит Чагә.
– Уара, урҭ ишраҳауа исоуҳәар, нас уиаҟара хәыҧшқа
абаагои, иаҳцәырымкуеи?
– Урҭ иахьраҳауа иуаҳәаны, уаҳа акгьы сзымдырӡои?!
– Ибзиоуп нас…
Кьамсыс иҽы дҩаҵаҟьан имҩахь иҿынеихеит. Дахьнеиуаз
дхәыцуан: «Схынҳәны санаауа, ушьацҳәа иаҿоуҵаз закә
фатәу сымбар иабацари, усҟан сқыжәгьы са исзынхап, қыжәфара ҳәа унеир, ушьацҳәа иаҿоуҵогьы сҭахым уара иумаз
ҳәа, қыжә узымшькәа алаф улсхып!..» ҳәа.
Аха Кьамсыс дхынҳәны данаауаз шьацҳәагьы имбеит,
иаҿазгьы имбеит. «Чагә гызмал схынҳәны санаауа изакәу
шгәасҭоз идыруан, ишьацҳәа кыр аҿеиҵо дыҟахызма, уимоу,
ахаҭагьы нимыжьт, игеит, – иҳәан, игәы дааҭахәыцит. –
Иаууеи, ақыжә ашьра сықәшәоит».
Уаҵәы шьыбжьышьҭахьшәа захьӡыз азы Чагәи
Шьханыҟәеи Кьамсыс иашҭа инҭалеит. Хәмаскьагьы
днеихьан.
– Уажә исоуҳәоу, уашьҭан исоуҳәоу? – дҵааит Кьамсыс,
инцәыҵакшәа.
– Ишеибаҳҳәаз ауп, – иҳәеит Чагә. – Уашьҭан иуасҳәоит,
сызурццакуазеи, ақыжә анушьлак ашьҭахь…
Ақыжә иахдырҵуаз, иаразнак иааиҿырҟьҟьан иржәит.
Нас илеидтәалеит, рқьафқәагьы ааҟарҵеит.
Абраҟагьы Кьамсыс еиҭацәыригахт иҽхәара: иара иеиҧш
ахәаахәҭра иазҟазо Тҟәарчал дшумбо, Тҟәарчал моу иара
Аҟәагьы дышмаҷу, аҭуџьарцәа рацәаҩны дшырдыруа,
урҭ Сҭампыл ишынхо, Сҭампыл акәым идырцәа Англыз
тәылагьы ишыҟоу.
– Урҭ зегь усоуп, аха... – иҳәеит Чагә.
– Нас?! – дҵааит Кьамсыс.
– Урҭ зегь усоуп, аха ахәаахәҭҩы бзиа амц дыржьар имуазароуп…
– Ыы, нас сызжьаны иубада!
– Мамоу, уара уакәым сызҿу, аха убас издыруаз
хәаахәҭҩык, ҳшыцқәа зегь ыҵырҟаан аҭырқәцәеи англызқәеи
мариала ирызҭахьаз, сеиҧш хәаахәҭҩы ҟәыш дыҟам ҳәа зхы
зыҧхьаӡоз аӡәы дыржьан, – иҳәан, уаҳа ацимҵеит Чагә.
– Дышҧаржьаз?! – дҵааит Кьамсыс.
– Дшыржьаз усоуп, ҽнак уи иҧиҟаз ашыц ааҵәақәа
иҩарҭеиҵан ҽыла иманы Уачамчыраҟа дышцоз, амҩан аҵла
иамҵатәаз аӡәы днаидгылт, шьацҳәакгьы ивараҿ амҩа иангылоуп. Уи итәаз абнаҿ ашьацҳәа иргылазаарын, ахәыҧшқа
икын, ашьацҳәагьы иман дшааиуаз иҧсы неиҭеикразы
днатәазаап. Иааиуаз ахәаахәҭҩы ари даниба, ахәыҧшқа
абоуки ҳәа диазҵааит, исыраахә ҳәагьы иеиҳәеит, нас иара
иганы хә-ҳаракыла аҭырқә ҭуџьарцәа идираахәарц. Аха ани
итәаз дгаӡамзаап, ирхәҳара мап ацәикын, абри амҩаду иангылоу аҵла агәаҩараҿ сшьацҳәа иакит ҳәа иеиҳәеит.
– Нас, нас?! – иҳәеит Шьханыҟәа, Чагә дааиалацәҟәын.
– Нас, ахәаахәҭҩы иаҳаз иашаз џьишьан, дҵааит абра амҩа
агәҭа имшәаӡакәа иааны ахәыҧшқа ушьацҳәа ишҧаҿалеи ҳәа.
«Ишҧаҿалеи, урҭ бзиа ирбо абас фатәык здыруеит, ашьацҳәа
инаҿоуҵеит – амҩа ианургыларгьы убра инеины иаҿалоит!..»
– иҳәазаап аҵла иамҵатәаз.
– Ҳаи, абааҧсы, ус акәзар иарбан фатәу урҭ ахәыҧшқақәа
бзиа ирбо, исоумҳәои!.. – иҳәазаап ахәаахәҭыҩгьы.
– ахәыҧшқақәа рыхә цәгьоуп, қыжәк ушьуазар
иуасҳәап,– иҳәахзаап ани аҵла иамҵатәаны зыҧс зшьоз. Убас
иагьеилаӡеит.
– Изишьма, уара, нас ақыжә?! – дҵааит Хәмаскьа.
– Изишьит.
– Ассир, уҭахызар! Уара, иара ахәаахәҭҩы ҳәа узҿу
зынӡа дгаӡҳәыџьхеит акәымзар, ахәыҧшқа амҩаду иангыло
ашьацҳәа инеин иаҿалеит ҳәа уаҳахьоума?! – иџьеишьеит
Хәмаскьа.
– Шьҭа уара иумун, Хәмаскьа,– иҳәеит Чагә, – сара амҩа
иансыргылаз ашьацҳәа ахәыҧшқа ааин иаҿалеит!
Кьамсыс иҟаз зегь еиликаан, иқыжә игәы иҵаланы ҿымҭӡо
дӡырҩуа дтәан.
– Уара, Чагә, уи хәыҧшқамзар ҟаларын, иаҧшшәыз?! –
дҵааит Хәмаскьа.
– Ҟоҳ, Хәмаскьахеит, хәыҧшқамкәа, ицәхаҧшьын...
Изаҟараз удыруама!... Уимоу, ахьӡҵәҟьагьы аман…
– Иахьӡыз, уара, иахьӡ?! – иқьышә ачча ықәххуа, дҵааит
Шьханыҟәа.
Кьамсыс ҿымҭӡо дахьтәаз, дара ирҳәар аҵкьыс игәахәын,
дыччашәа уны, ҿааиҭит:
– Иахьӡыз умбои, Кьамсыс ахьӡын…
АРСАНА ИМАХҼ
– Чагә, ҳзырччаша ҳәа уаҳа акры ҳоуҳәома? – иазҵааит
зны, рччага жәабжьк анреиҳәа ашьҭахь.
– Даҽакгьы здыруан, аха… – иҳәеит.
– Уи арбану?
– Уи арбану уи ауп, уара иумоузеи сара исмоузеи ҳәа
ашәҟәқәа ранҵара ианалага, хҩык, рсахҭан палта кьаҿқәа
ирҭашьшьы, еиҳәҭагыланы Арсана ҳәа гәыҧтәык иашҭа
иааҭалт. Иара уаҩ бзиан, хандеиҩын, уаҩы хәмарҩын.
– Уаа бзиала шәаабеит!.. – иҳәеит Арсана, днарҧылан.
– Бзиа ҳауба, цәгьа ҳауба ҳааит…
– Иумоу арахә ашәҟәы ианаҳҵоит.
– Иҭаҳаҩуеит, – рҳәеит.
– Ибзиоуп, – иҳәеит Арсанагьы.
Амаҵурҭаҟны инатәан арахә ранҵара иалагеит.
– Иумақәо ҳәала!.. – иҳәеит руаӡәк, аукы. Арсанагьы дналагеит.
– Ҩ-жәхьак сымоуп.
Ҩ-жәхьак ҳәа инанырҵеит.
– Аҳәарақәа умаӡами?
– Убарҭгьы ҩба ыҟоуп…
– Уаҳа?
– Ҩ-ҕааҵыск…
– Уаҳа иумоузеи?
– Ҩажәижәаба џьма…
– Зегь џьмахьақәоума?
– Жәаҩа џьмахьоуп, егьырҭ – ӡари-қыжәи.
– Уаҳа?
– Уаса сзаным.
– Аҳәақәа умаӡами?
– Аҳәақәа уажә ирацәахеит, ирзызуазеи...
– Уаҳа акгьы узанӡами нас?
– Ҧсаатәқәак ыҟоуп, кәытқәаки шәишәиқәаки, уи аҳәса
роуп издыруа…
– Аҽы узанӡами, аҽы?.. – дҵааит ани ау.
– Исзанымкәа – ҳаи исхамышҭхьаз! – ҽыкгьы сымоуп.
– Аа, иубома, ашәахтә рацәахар ҳәа ушәаны, аҽы
ҭоумҩырц угәы иҭан… – иҳәеит ани ау.
– Мамоу, џьоушьҭ, ус ахьҧоуҳәоу, исгәаламшәеит… –
иҳәеит Арсана.
– Уаҳа акры узанума, камбашь егьи, ашәахтә уацәшәаны
уигьы умҳәоу? – иҳәахт еиҭа ани ау.
Арсана дхәыцуа дахьтәаз даацәажәан:
– Усгьы ижәуам, махҽкгьы сзануп, ианышәҵа!.. – иҳәеит.
Арҭ ахҩык иџьаршьан, инеиҿаҧшы-ааиҿаҧшит.
Амахҽ ажәытәӡан акәын ҳәа, уажәы Аҧсны уаҩгьы изанымызт.
– Амахҽ узаныҵәҟьома?!
– Избандаз! – рҳәеит.
– Уара, аиаша уҳәаҵәҟьома?! Иабаҟоу?! – иџьеишьан,
дҵааит ани аугьы.
– Иабаҟаху, абна шәахьындәылҵуа ацаҿы шәнеир
ижәбап… – иҳәеит.
– Иахьтәаз амаҵурҭа ашьҭахь ашә аҿан, ацагьы уа иавагылан, иҩыҵибарҟьан инеит, аха акгьы рымбеит.
Ихынҳәны иааин амаҵурҭа ашьҭахьтәи ашә инылагылан,
Арсана рхы наиқәыркын:
– Уара, Арсана, ара акгьы ыҟаӡамеи?!
– Амц умҳәазааит?! – рҳәеит.
– Иабыкәу, уара, ара умахҽ ахьыҟоу?!. – даацәажәеит
егьи аугьы.
– Хыхь шәнаҧшы, уара, хыхь!.. Аца иҭамзааит?!. – иҳәеит
Арсана, дахьтәаз дымгылаӡакәа.
Аца ҩбаны еихагылан, хыхь аҧш ҭаҧсан, еилалыршәшәозу
здырхуада, Арсана иҧҳәыс убра дҭазаап. Лара аукы лакәын,
ацәажәабыжьқәа анлаҳа, амахҽ еиҧш лыбҕа ырхәан, лхы аца
иааҭлырҳәҳәеит.
Ари збаз рқьышә ачча аақәххит, ау ида, избанзар, аца иҭаз
Арсана иҧҳәыс иара иаҳәшьа лакәын.

ЧАҴӘ ЧАГӘИ АҦЕҲАМБАРИ, МАМЗАРГЬЫ
АҦСЫ БЗИЕИ АБЗА БААҦСИ
Уи аҽны Аиааира хәышықәса ахыҵра азгәарҭон. Ианеилга, уажәы Тыкәа иҧа Беслан Быҭәба исасааирҭа «Рыҵа»
аҿаҧхьа амшынҿықә аҿтәи акаҳуажәырҭаҿ итәаны ицәажәон,
аибашьра иалахәыз реиҧш иалахәқәамызгьы ыҟақәан.
– Ишыжәдыруа еиҧш, фышықәса уажәаҧхьа, 1992 шықәса
нанҳәа мза 14 азы, ашьжьымҭан, Аҧсны Аџьынџьтәылатә
еибашьра иалагеит, – иҳәан, иажәабжь дналагеит Гарри Аиба.
Уи арахь дааны, урурҳәа иахьеило, рацәак дтәалаӡомызт,
аха иахьа ус иақәшәеит. Уажәы иажәа иациҵон: – Абри
аҽны, – иҳәеит, – Қырҭтәыла Аҳәынҭсовет ар, абахҭақәа
ирҭакны контрақтла мызкы ҳәа иоурышьҭызгьы нарылаҵан,
Аҧсны иақәлеит. Хыҧхьаӡарала 97 нызқьҩык иҟаз аҧсуаа
ҧшьмиллионк инареиҳаз ақырҭцәа ирҿагылар акәхеит.
Абри адагьы Иосик Џьуҕьашьвилии Лиаурент Бериеи*
200 нызқьҩык инареиҳаны Аҧсны иааган иаландырхахьаз
дара ртәқәагьы аҧсуаа ирҿагылт. Заанаҵ наҟынтәи маӡала
абџьар рзааганы,
аибашьра азы ҳәа, ирзырҵәаххьан.
Қарҭынтә, егьырҭ аҭыҧқәа рҟынтәигьы, агитаторцәа ықәҳа
маӡала ирзаауан, аҧсуаа шәырҿагыл, шәрабашь, ҳа ҳтәқәа
аргьы аауеит ҳәа. Еқәырчаҟә адольльарқәа** рзааргон…

*

Ар0 ахьё6ъа ус дара шьоукы ишырщъалоз еи8ш ищъеит.
Адоллар6ъа роуп, дара рцъажъашьала ирхъмарны ищъоуп.

**

ишәымдыруеи… Абри аамҭаз ара шьоукгьы априказ
ҟаҵаны аҧсуаа рышәарыцага «ҧилҭақәа» рылган еизганы
ирҵәахуан… Уи уажә иазаауазеи, раҧхьа убас шакәызгьы,
нас, зегь ҳанеигәныҩ ашьҭахь, 1993 шықәса цәыббра мза
30 рзы ақырҭцәа-мпыҵахалаҩцәа рыргьы даргьы ҧхарсны,
ирахәҿасны наҟ Аҧсны иалцан Егры ирцаны икацан. Аҧсуаа
иҳацхраауан Нхыҵынтәи ҳашьцәеи ҳҩызцәеи, аҳәаанҭыҵ
инхо аҧсуаа рыҷкәынцәеи… Абри аибашьраан иҭахеит
хнызқь-ҩык аҧсуаа иреиҕьыз рҵеицәа, апатриотцәа… Аҟәеи,
Гәылрыҧшьи, Уачамчыреи, Гали 1992 шықәса нанҳәа мза
инаркны 1993 шықәса цәыббра мза азынӡа Шихварднаӡе*
иааишьҭыз ампыҵахалаҩцәа рхатәан. Цәыббра мза 27 рзы
Аҟәа ахы иақәиҭтәын, абри амза 30 азы ампыҵахалаҩцәа
хышәшәахқәа, ишысҳәахьоу еиҧш, Егры ирцан наҟ икацан.
Аибашьра алагамҭазшәа Шихварднаӡе ир Гыртәылагьы ҩраионк мбатәы иҭаргылан ирыман…
Арҭ аамҭала изхатәаз Аҧсны ахәҭак аҟны, ар рымаҭәа
зшәыз ақырҭуа ҕьычкәырцәа, ишәҭаху ҟашәҵала ҳәа абџьар
зыркны иаарышьҭыз, иҟарҵоз оман: сиала, хьӡынҵала,
аҧсуаа рышьрақәа, арҳәрақәа, акнаҳарақәа, рыҧсы шҭаз
рыжрақәа, аҧсцәа рырҳәрақәа, ирҿашәоз аҳәса гәаранла
рцәаҧҽрақәа, аҭынчуаа рыхқәа хыҵәҵәаны агарақәа… –
рызегь узеиқәыҧхьаӡарым… Аҧсны амал алган агәақьҳәа
агара иаҿын: ҧраалла, ҕбала, машьынала… Даҽа шьоукгьы –
ашәанцәа – идырҳәыз амал Кәыдры ахахьы иганы ирҵәахуан,
наҟ шәаныҟагьы ихаргалон…
Ари шәарҭ ишәыздырам ҳәа акәым, аха абас еиҧш арҭ
ацәгьоурақәа уаҳа рҵыхәа анҧымҵәаӡа, Анцәа иҧеҳамбар
дылбааишьҭит, уца, иҟоу гәаҭ, зегь цқьа еилкааны исзаага,
нас Шьеварднаӡегьы Арӡынбагьы срыҧхьоит ҳәа иаҳәаны.
Ари Аҧеҳамбар дылбааны ахьара-хьараҳәа дҽыжәлан
дшааиуаз, Тамшь Кәтоли Џьгьардеи рышҟа ицо
*
Шьеварднаёе. Ара ус иазыр7ъины ищъоуп, даэа 7акыкгьы аанахъартъ
еи8ш.

амҩахыҵырҭаҿ, уанааҵәилак, акаҭран мҩа аҿықә иаваҵан
аазеишәа столқәа хәхәаӡа еиҿаҧшьны, фатәы-жәтәыла
иқәырҭәаа ҟьарҟьарҳәа иахатәаз даарывалт. Арҭ ақырҭуа ир
иреиуаз ракәын, «Кузмич»* «аҧсшәа иазҳәахьаз» рыблақәа
жьаржьалеиуа иахьтәаз иубон. Аҧеҳамбар дыҧшызар,
ҷкәынак маҭәа шкәакәала деилаҳәаны, апапыч шкәакәақәа
ишьаҵаны аханы дыштәаз аагәеиҭеит, аха дҵысуам, дқәацом,
– дыҧсны, аишәа дахартәаны дрымоуп, аҩы имҵаргыланы…
Ари сара схы иҭысҳәааӡом, иҟалаҵәҟьаз ауп, Аҧеҳамбар ус
амҩан дақәшәеит ауп акәымзар. Изакәу уиоуп, аҧсуа ҷкәын
имашьынала ҳпартизанцәа рхәы шигоз ампыҵахалаҩцәа
алашәага реиҧш дрылашәеит. Дахьцоз анеилыркаа, ирзигоз
рыхәгьы рымбоз, иааигәыдырҵан дыршьит, имашьынагьы
ртәыртәит. Ишашьцылахьаз еиҧш, инацәа хҵәаны
имацәазгьы ргеит, ихьтәы хаҧыцгьы ыҵырхит, иџьыба
ианҭаҧшы, ипаспортгьы рбеит, сҭахар ҳәа ишьҭихзаарын…
Уи уаҵәы 20 шықәса шихыҵуаз ранаҳәеит. Абра уажә
«иазгәарҭон» уи имшира… Аха иац иршьыз иахьанӡа
дхамҟәало, астол дырзахамыртәо даншәы, ааигәа ачаӡырҭа
афрын ыҟан, ицәыршны, ихы-иҿы ҭаӡны, қәабшьҭу
чуану акы ихы иҩахарҧаны, деилыхны дҭарҵан, данаршы,
дхықәдыртәалартә иҟалеит… дхықәнартәалеит… Уажә
уи дырныҳәон, аҧсуаа зегьы, ирҭаху-изҭахугьы налаҵан,
Нхыҵ рашьцәагьы налаҧхьаӡан, абас рымширақәа абри итәы
еиҧшны иазгәарҭаларц изеиҕьаршьон… Ҧҳәыскгьы, шьҭа
быргк, ашәы лышәҵаны, даамҩахыҵны даарывалт, Аҟәантә
Џьгьардаҟа шьапыла дцозаап, Сангәлиак. Џьгьардатә лдырк
қырҭуак димазаап, убри лыҷкәын абра дрывагылан, даниба,
дылҧылан дрывган ддәықәиҵеит… акәымзар иахьтәаз ус
урывсны уцар ҟалаӡомызт… Насгьы ақырҭшәа удыруазар
акәын… Уиоуп уи аҧҳәысгьы деиқәзырха, қырҭшәала
длацәажәон…
Аҧеҳамбар атрассала даауан Аҟәаҟа ихы рханы,
ани аҷкәын аҧҳәыс ддәықәызҵаз «деилыргаҩызаап»
*

«Кузмич» – жаргонла рюашьыгажълоуп.

Аҧеҳамбар ахаҵәирҭа данаавала, уабацои ҳәа днеиҧылт,
аха аҭак аныҟеимҵа, иҭеиҭҧшгьы аниба, иааицәымыҕхан,
днахынҳәит. Аҧеҳамбар убра рызегь шьҭеиҵон, анҭ зҿыз
ани имбоу дыҟазма, аха уажәазы акгьы рамҳәакәа дцеит,
Тамшь атурбазаҿ шәахьгылоу хаха-хымш ирхымгакәа абри
ҟазҵо шәа шәакәзар, шәықәӡааит ҳәа дагьрықәшәины…
Ашьҭахь ус иагьыҟалеит: ақыҭақәа рылалара, рыжәлара урҭ
ирмаӡеит, Тамшьи Кындҕи усгьы иқәырххьан, аха – ҳдесант
амшын иааӡхыҵын, иҟәаҟәан ицеит… Ашьҭахь избоз
ирҳәон 500-ҩык раҟара алафеҭқәа ирныжьлан ианеизыргоз
аабон ҳәа… Рыбаҩ ахьыҟоу, иахьыргаз рҭаацәагьы ирзымдыруазар акәхап, уахь ицәырыргозма, хабарда ибжьаӡит
ҳәа рарҳәозар акәхарын, ҭаацәа рымазу уигьы сеидроу, аха
рабаӡӡеи дыҟамыз, Едыкь Шихварднаӡе, амшьҭацәгьажә –
иара иҵыхәала акәӡами урҭ шҭахаз? Арахь ирусхәыз, бџьарла еибыҭан, иқәшәх ҳәа иаазышьҭдаз?..
Астәи Аҧеҳамбар Аҟәаҟа дцеит. Уа даннеи еиликааит
1992 шықәса абҵарамза 22 азы, ҽнак ала, ақырҭуа
мпыҵахалаҩцәа Аҧсны аҭоурых зегь,
ауаа ишырбоз,
аҽнышьыбжьон, ишырблыз – Аҧсауааҭҵаара Аинститути,
уи архиви, Аҧсны Аҳәынҭқарратә архиви лықәццышәаа
ишыргаз, днеингьы иблала ибеит. Ианырбылуаз аҽны
асааҭ ҧшьба рышҟа аусура ианалагоз аамҭаз аҩбагьы амца
еицрыцрарҵан ирыкәшан игылт, игәаҕьны изырцәарц
инеиуаз аҟәҟәаҳәа втоматла ирыххысаауан... Аҧсны аҭоурых
арӡра адагьы уи даҽакгьы ҟанаҵеит: Аҧаҵаду напыхьараџьи
Абласаркьеи раамҭаз иааган индырхаз 200 нызқьҩык дара
ртәқәа шааргаз, ианааргаз атәы документк иамҳәаӡо, жәытәнатә аахыс урҭ ара инхозшәа иааҟалеит… Абаҟақәа ракәзар,
ахҭыҧ иарганы, рылақәа ҭыцҟьаан, рлымҳақәа ҿыжәжәаны,
рҧынҵақәа амыжәжәан… арҩашьыга лаҵага гәырқәа анаара еиҧхьатта икаҧсаны… Ас еиҧш арҭ аниба, уаҳа ажәак
мҳәаӡакәа Аҧеҳамбар Анцәа иахь дхынҳәит.
Ари Аҟармарала наҟ хыхь дцозаап, Гәыҧ даналсуаз
аамҭаз жәытә баашәла ихкәыршаз ҳаҭгәынк, нышәынҭрак
азааигәа дшавсуаз «Арахь уааи, ак уасҳәоит, арахь!..» ҳәа
аӡәы ибжьы ҭыҩны иаҳаит. Уахынлан, аха Аҧеҳамбар
дшәара дыҟазма, «Уарбану?!» – иҳәан, дышҽыжәыз днеин
даавагылан, иҽхырҳәҳәан дынҭаҧшит. Убра анышәынҭра
агәы аӡә дкәеҩӡа дықәтәан, – иҳәан, аибашьра иалахәыз
ажәабжьҳәаҩ Гарри ҧыҭрак дааҭгылт, иагьааҭынчрахеит.
– Нас, нас, Гарри?!. – иҳәеит аибашьра иалахәыз даҽаӡәы
Витали Смыр. Гарригьы иажәа инациҵеит:
– Ҟоҳ, Чаҵә Чагә уоума?!. Уажә аччара иаамҭам… –
иҳәеит Аҧеҳамбар ари даниба.
– Сара соуп, астәи ушаауаз здыруан, уҽы ашьапышьҭыбжь
саҳаит… сгылар аӡәы сибар ҳәа сшәон… – наиаҭеикит Чагә.
– Иуҭахузеи?! – дҵааит Аҧеҳамбар.
– Соуушьҭроуп!.. Аҧеҳамбар иуҳәар, азин соуеит,
сақәиҭхоит, уахаҵәҟьа сцоит!.. ара абысҭа ыфоу егьиуа, амш
гоу сызҭатәом, сыжәлар аибашьра иалагылоуп… – иҳәеит
Чагә.
– Уара уоума, ибналақәаз, Аҧсны иалҵны ицаз ауаа ҟәазмазқәагь ыҟоуп, уара убыргуп, ара аус умоуп, ара уҟаз!..
– иҳәеит Аҧеҳамбар.
– Мамоу, сцароуп!.. – иамеикит Чагә.
– Уара, уара арахь уанбеиаси? – дҵааит Аҧеҳамбар. –
Исгәаларшәеи.
– 1930 шықәсазы, – иҳәеит Чагә, – убриаахыс абра
сыҟоуп.
– Нас убриаахижьҭеи абра уҟазар, иреиҕьу ауаа рацәаҩны
арахь иаахьеит, аҧсы абџьар азышьҭхуам, ҵасым рҳәоугьы
умаҳаӡеи уахьыҟоу, узлоу ажәытәуаа рҟны?
– Ишҧасмаҳаи, аха ма Аҟәанӡа сцоит, Шихвардноӡе*
дааны Аҟәа дықәтәоуп, дшыцәоу сҩеихагылан, ак иаҳәан
схынҳәуеит!.. Уаҩгьы симбакәа анеишьагь здыруеит!.. – иҳәеит
Чагә, иагьнациҵеит: – Ма аҧхыӡ бааҧс исырбоит, данааҧшлак
дҿаҳахартә, дзымцәажәо иҿы акыртә еиҧш…
– Џьаргьы уцаӡом, абра уҟоуп! Иаҭаху ҳара иҟаҳҵоит!
12-ҩык аҧеҳамбарцәа рахьтә сара саҧсуоуп, Аҧсны са*

Аригьы ари ажъла усала ищъеит.

дуп!.. Амала Аҟәа зегь дырҳәуеит: автобусқәа, атақсиқәа,
атроллеибусқәа, адәыҕбақәа рпаркқәа; ааглыхратә наплакқәа
ртауари рхәырхьынқәеи; дәқьанс, универмагс иааҟоу
ирыҩноу амал зегьы-зегь агара иаҿуп, иргоит… Иалҵны
аамҭала изцаз аҧсуаа рмалгьы убас ахьуеит… Убас рзыруеит
Гәылрыҧшьи, Уачамчыреи, Гал абжаки ақалақьқәагьы…
Аҧсахҩцәа шьоукы рхамқәеи рмашьынақәеи нхоит,
ирзызыхьчо шьоукгьы ыҟоуп, аха урҭ ртәы нас ҳахәаҧшуеит… – иҳәеит Аҧеҳамбар.
– Аҧсуаа акгьы шырхарам, ақырҭуа-мпыҵахалаҩцәа
иҟарҵо закәу ублала иумбеи? Ақалақь агәҭа Ефрем, Омар
ҳәагьы иарҳәон, Ешба ду ибаҟа-хашҳатәара ахы шаҟантә
еихсыз, шаҟа хҭыҧ анырҵазгьы гәоумҭеи?..
– 37, – иҳәеит Аҧеҳамбар.
– 39, – даҽа ҩба нациҵеит Чагә, – ихәда аҟынгьы ҩхҭык
аными, уи ихәдоуп, аха. Ҧаса иаргьы харада дагьыршьуа,
уажә ибаҟагьы аҟәҟәаҳәа еихсуа… уи амацара аума…
дахьаҧсуаз азы ашәҟәыҩҩ ду Таиф Аџьба дыршьит,
дахьаҧсуаз аз артист ду Мажара Зыхәба дыршьит, дахьаҧсуаз
азы аҭоурыхҭҵааҩ ду Витали быҭәба илгеит,ус заҟаҩы...
– Уи аадыруеит, аха уажәы шәара ишәхароушәагьы
иҟалаз ыҟоуп… – иҳәеит Аҧеҳамбар.
– Ишҧа, уи арбану?!. – иџьеишьеит Чагә.
– 1992 шықәса ҧхынгәы мза 23 азы ажәлар рхаҭарнакцәа
реизараҿ – апарламент аҟны Аҧсны хазы ицеит ҳәа
шәыдышәкылеит.
– Дара СССР аҟынтәи хазы ицар ҟало, ҳара дара рҟынтәи,
ҧаса ҳшыҟаз еиҧш, хазы ҳцар амуа, уи закәхеи?!. Ҳара
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 04
  • Büleklär
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3545
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2108
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3468
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2203
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3411
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2113
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3603
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2043
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3622
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2089
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3474
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2144
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3478
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2135
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3431
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2140
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3482
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2117
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3522
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1968
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3498
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2099
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3538
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2154
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3441
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2134
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3423
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2255
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3407
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2248
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3504
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2166
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3589
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2066
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3614
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2184
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3473
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2150
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3344
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1619
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 1031
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 419
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.