Latin

Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 02

Süzlärneñ gomumi sanı 3468
Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2203
0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
агәашә даалахеит.
ҲАЛАЛРАЛА ИҞАНДАЗ…
Аҭара ақыҭан Быҭәы Тариал иҧсхәы руан. Абрахь иааз
абыргцәа ашҭаҿы ашәшьыра иҵатәаны ажәытә жәабжьқәа
рҳәон.
– Иҳалалу анцәагьы дибоит, аҧсынҵры дугьы ииҭоит,
– иҳәеит ақыҭа папы Кәасҭа-Жакьаҵаҕа. Уи ус хьыӡшьарас,
иара иахьимаҳауаз, изырҳәон, ижакьа ахьыҵаҕаз азы. Кәасҭа
иҭахын, иара дышпапу еиҧш, абра итәаз акыр збахьаз, акыр
заҳахьаз ауаа зырҟәышшаз, иџьыршьашаз ахшыҩ зҵаз акы
иҳәар.
Кәасҭа ииҳәаз абра иҟаз Чаҵә Чагә иаҳаит. Уи идыруан
Кәасҭа зынӡагьы дшыҳалалмыз, дшыгызмалыз, дышкаҷбеиз,
амцҳәарагьы шидыруаз.
– Иуҳәаз сақәшаҳаҭуп, Кәасҭа, аха, – иҳәеит Чагә,
– ҳалалрала иҟандаз Ас ду* аан, цәгьара ҟазымҵаӡо, иҟәбаҟәшәо адәы иқәыз ҳардәына ҳалалқәа зегьы ҧсит, ҳамхқәа
зегьы еимызыҵәҵәоз ахьажь гызмалқәа акгьы рмыхьӡеит,
абри зыхҟьазеи?

*
Ас ду ауит 1911 шы6ъсазы. Убысйан %ьгьарда ахъ7а, Чагьам щъа
иахьашь0оу инхоз Мшьалыи :ьаазым излеищъоз ала, убриайара асы
ауит, ала6ъа ашьыжь аюны ахыбра и6ъланы ишуан.

РАҦХЬАТӘИ ХАЖӘАК БРЫҚӘИҬУП!..
Ажәытәуаа изларҳәоз ала, жәҩангәашәҧхьара ҳәа ыҟан.
Уи захьӡыз уи ауп, ажәҩан аҭаларҭа агәашәқәа ааимҟьаны
еимгеимцарак иаанхон. Абри збаз ауаҩы хажәак дрықәиҭын,
агәашәқәа акаанӡа дахьӡаны хажәак изҳәар, иҿаҳәатәы ҟалон.
Усҟан ргәы излаанагоз ала, жәҩангәашәҧхьара уахынла
акәын аиҳарак ианыҟалоз. Жәҩангәашәҧхьара рбаразы
уахынла иҷаҧшьон аабыкьанӡагьы.
Чаҵә Чагә иуак, Наҟәоуҧсы* нырцә инхоз, ашьҭахь,
мҳаџьырра иагаз, Уазбак иҟны дыҟан. Ҽыла дшааиуаз амҩан
ицәыхәло ианалагаӡа, Ӡҟыбыни** Уарчеи рыҧшьан, амшын
азааигәара иидыруаз Абыхә Гьадлач иҟны иҧхьара неигеит.
Усҟан арҭ аҭыҧқәа зегьы рыҟны амилаҭ уаҩ дмаацызт,
аҧсуаа нхон, рџьынџь иахыҵны мшын нырцә иамгацызт.
Абыхә Гьадлач нхаҩ наган, асасдкылашьа уажә ибазма,
Чагә ҳаҭыр бзианы иқәиҵеит, акрыфо ажәабжьқәа ахьырҳәоз,
уаха ргәылара аӡырҩра атәгьы иеиҳәеит. Чагә ари аниаҳа,
ҳцап иҳәеит. Гьадлачгьы асас диҭан, аха, иара асас ихаҭа ас
анигәаҧха, мап имҳәеит.
Чагәи Гьадлачи аӡырҩраҿы ианнеи, инеишаз неихьан,
агәгәаҳәа амца еиқәҵаны гәарҧк иаваз адәҳәыҧш ҧшӡаҿы
итәан. Аӡырҩра деиҳабын аҭыҧантәи аҧшҩы Ҟрымса. Арҭ
инеизгьы урҭ рхы нарыладырхәт.
Акраамҭа итәеит, аха жәангәашәҧхьара аурбахуаз.
Инеимыҵ-ааимыҵқәарц цәгьа изымбақәазгьы ҟалеит, аха
Ҟрымса, ашьыжь шәаҧшь ҟалаанӡа ҳәа, илуамызт. «Шәлымҳа
кыдыз, шәлымҳа, – лҳәон лара, – жәҩангәашә анаатуа,
ахьхьаҳәа абжьы гоит!»
Шарҧазынӡа абас итәан. Ус, ишымгәыҕӡоз, аҭынчра
еилаго, бжьык зегьы рлымҳа инҭасит… Уи ааигәа инхоз Гәҭар Аҳмаҭ иҽада аҟаабжьы акәын. Знык ианалага,
*

Найъоу8сы – иахьа *сырё, *сыр щъа изышь0оу акъара.
Ёйыбын – Дранда а6ы0а ажъытътъи ахьё6ъа руак.

**

иааҟәымҵӡакәа такәаамҭа иаҳәон. Нас, шьҭа ишәызхоуп
аҳәарашәа, аҽааиқәнакит.
– Аҳы, Ҟрымса,– иҳәеит Чагә, – уахантәиашарак
ҳазбырҷаҧшьоз абжьы геит, раҧхьатәи хажәак брықәиҭуп!..
АЦХА ЗКУ ИНАПЫ АЛИШЬУЕИТ
Аныхаҧааҩ Кәасҭа Мықә ақыҭан зегьы дырдыруан.
Мықә амацароума, абжьуаа рыҟны дыздыруаз маҷҩымызт.
Избан уҳәар, уи Мықәтәи абааных аҟны аныха амаа икын.
Абра акәын аныхагьы атәарҭа ахьамаз. Жәытәнатә аахыс ус
иаауан. Чагә ихаан абрахь ауаа рацәаҩны инеиуан. Араӡны
ҧара назгоз дубарын, арахә назгоз дубарын. Иамҵарҵон.
Ҽнак зны аныха абжьааҧны аасҭа ауаа рацәаҩны
иаҭааит, аҧарагьы абжьааҧны аасҭа нанагеит. Чаҵә Чагә,
усҟан дмаҷын, убригьы абра аҵыхәтәан днеиит. Абааных
дныҩналан, аныха иамҵарҵаз аҧарақәа еизганы Кәасҭа
иахьықәиҵахьаз днадгылан, акгьы ҟамлаӡазшәа, иџьыба
аҭаҵара дналагеит.
– Иҟоуҵоузеи, арҧыс, аныха иамҵарҵаз уалакьысыр
ҟалома, уеиланамгои, ҳаҕеиҭа?! – иҳәеит Кәасҭа.
– Иҭабуп уахьсабжьо, – иҳәеит Чагә аҭакс, – аха абри уара
аныха иамҵарҵоз аҧарақәа рыла абаатә шьаҟақәа аҵаҵаны
акәаскьа ду ургылеит, ныхагь уамкит, ухгьы еиланамгеит,
абри шҧаҟалеи?!

III
УБАС

ЕГЬЫР)ГЬЫ

ЛАГӘИ АҞӘЫДИ
Лагә нхаҩ беиан, насгьы аҽхәарақәа илан, дызлаҟамыз
абзиарақәа дрылаҟазшәа анаҧшцәа идирбарц дашьҭан.
Уск аҵыхәала Аҟәа дцеит Лагә. Уа маҷк данынха, амла
дакын, кры ифаразы иреиҕьыз ҳәа иҧхьаӡаз крыфарҭак
дныҩналан аишәа днахатәеит.
– Иузаазгара афатәқәа арбану? – иҳәеит ахәрыҭаҩ,
Лагә ишьамхы еиқәыршә дахьахатәаз днаидгылан, иаҧхьа
инаганы ихианы ирымаз афатәқәа рыхьӡқәа зныз ақьаад
бҕьыцгьы нықәиҵеит.
Лагә аҵара имамызт, дагьзаҧхьомызт, аха итәаз ауаа аҵара
змоу аӡәы иакәушәа ихы дирбарц иҭаххеит.
– Абри сзааг! – иҳәеит иара, абҕьыц ианыз раҧхьатәи
ацәаҳәа инацәа нақәкны.
– Уаҳа? – дҵааит ахәыҭаҩ.
– Абригьы. Нас иазхоуп, – иҳәахт Лагә, аҩбатәи ацәаҳәа
инацәа нақәкны.
Ахәрыҭаҩ рацәак дадымхалеит. Лагә иаҧхьа иааган
иаақәиргылт иаабац аҟәыди аҟәыдцәала аӡы аҵакни.
Лагә инаҩсан даҽа столк гылан. Абра итәазаап Чаҵә Чагәи,
Аргәын Махьали, Агр Кьагәеи. Урҭ иара ибарҭамызт, аҧарда
аҧыраршәны еҩкаашәа иҟан. Дара аҧарда иавҵыҧшны Лагә
иҟаиҵақәоз рбон, ииҳәозгьы раҳауан.
– Лагәхеит, – иҳәеит Чагә, аҧарда ааҧхьаршәҭны, –
иудысныҳәалоит, аҵара уҵазаап!.. Амала, ҧаса, уанҵарадаз
хҷаҭымзар акгьы уфомызт, уажәы, аҵара ануҵах, ара Аҟәа
уааны ҟәыдымзар акгьы уфом, измаанахарызеишь?!
АҦАРА СЗЫРҦСАХЫЗ ҬАБУП
ҲӘА ИАШӘҲӘАЛА
Каҷбеи ҳәа Гәыҧ ақыҭантәык Очамыраҟа уск аҵыхәала
иҧхьан, дҭаркырц дныркылеит.
Аус ианахәаҧшуаз аҽны Чагә идырцәа ицырхырааны
Каҷбеи ихы дақәиҭыртәыртә иҟаиҵеит, уи акгьы шихарамыз
деилиркааит.
Ауаҩы ихьӡ деиҧшхоит рҳәоит, данеиҧшымхогьы ыҟазар
акәхап, аха... Каҷбеигьы зыхьӡ еиҧшқәаз дреиуан, дуаҩкын.
Ари Чагә имдыруаз, аус иалган ианаадәылҵ, Каҷбеи днаидгылан:
– Каҷбеи, абратәык итәы сықәуп, ишумоу здыруеит,
исаҩумган, ҳаннеилак иусҭоит, аҧара сырҧсах!.. – иҳәеит.
«Исырҧсахыр еиҳагьы еиҕьуп, аҽыҵга соуеит, усгьы
џьаргьы иназгарц сгәы иҭамызт, аха»… – иӡбын, заҟа иҳәаз
иирҧсахт.
Рацәакгьы мҵит абри ашьҭахь, Чагәи уи ицыз иҩызцәеи
Ҷаралаа рыкрыфарҭаҿы фатәы-жәтәыла иқәырҭәаа аишәа
иахатәан.
– Изеиҧш чеиџьыка бзиоузеи, Чагә, иаҳзыҟоуҵаз, анцәа
уиныҳәааит!
– ачеиџьыка амч аманаҵы ахьӡ анцәа иуиҭалааит! – абас
рҳәон Чагә иҩызцәа.
– Сара шәысҟәаҵ, изыхәҭоу дышәныҳә, – иаарымеикит
Чагә.
– Ассир уҳәоит, уара ҳашҧоуҟәаҵуеи?!
– Изыхәҭоу дарбану?! – инаиазҵааит.
– Аа дахьтәоу, ишәныҳәаша Каҷбеи иоуп, сара сабатәиу, – иҳәеит Чагә. – Иаҧхьан аҧара симырҧсахызҭгьы,
амла ҳшакуаз ҳнымхоз!..

АНЫҲӘАҾА ДУУИ АӡИГАР КЬАҾИ
Шьмаф-шәпа даашьаҩын. Ахаан уи дыццакуа уаҩы
димбацызт. Абри адагьы уи аӡигар еснагь иҿакын.
Иҧаҵақәагьы аҭаҭын лҩа иашәын иҩеижьӡа, иҧынҵа ду
аҵаҟа икыдчаҧалазшәа акәын ишыҟаз.
Уахык зны Лыхны чара дук руан. Ашьаҧаҿы Чаҵә Чагәи
Шьмафи реидтәалара ақәшәеит. Аҩыџьагьы араҟа исасцәан,
аха еибадыруан.
Шьмаф иҽырхықәҵан аишәа дахьахатәаз изхара анифа,
раҧхьатәи аҵәцақәагьы жәабаҟа анижә, иӡигар мыжда ус33

гьы ихаҧыц ибжьакызар акәын, иныҟеиҵан, амца наркны
инеиҿыҵеикит. Абас қьафла дыштәаз, дагьамхацәеит.
Аӡигар акыр иаун, иаабақәац реиҧш акәымкәа, иҵегьы
ироуны иҟеиҵеит. Дызбозгьы иџьашьаны иахәаҧшуан.
Аха Шьмаф даныцәа, ибылуа-ибылуа инеин иқьышә
иҩадгылеит. Иаргьы ижьицан, ауаҩы шәпа ду, дтәаӡамшәа
дҩаҵҟьан, иахьихьыз шыҟаз ашырҳәа инапы аҿынаирхеит.
Амца зкны иқьышә ибжьаҷабны иҟаз аҭаҭын инапы анааха,
иҧынҵа аҵаҟа инадырҩазыланы, аҷышә дарганы, ацҧхьқәа
картата иҩықәнаҵеит, иҧаҵақәа рбылфҩгьы лаҳа-лаҳауа
иаагеит. Ихы ырҭрысны ианааиҟьа, Цәыхь ҩбагьы ихьт ҳәа,
ихылҧарч ду леихҟьан, Чагә иаҧхьа аҩы зҭаны еиварҧшьыхаа
иқәгылаз аҵәцақәа хыла-гәыла иааиланаҵеит.
– Чагә, уаҵәцақәа каужьт, уаҵәцақәа!.. – ҿааиҭит нырцә
итәаз, цәажәарыла ргәы ҧызҵәахьаз аҭамада.
– Ҳаи, уара, иҟалазеи уа?! – нахьхьынтәгьы аӡәы ибжьы
ааиргеит.
Чагә Шьмаф иеиҧш ҟазҵоз ауаа ҳаҭыр изрықәмызт, иара
уахатәи рҭамадагьы иҽхырцәажәарақәа, иажәа роурақәа
иҭахымызт азы, иҟалаз аниба, ибжьы ҩеиҵыхны ус иҳәеит:
– Акгьы ҟамлеит, шәыххь згеит. Шьмаф иӡигар ау ду
аҭамада иныҳәаҿа аҵкыс икьаҿхеит!
УАРҦЫС БЗИОУП СҲӘАРГЬЫ ИХОУҵОМА?
Базрыҟәа Уатаҧтәын. Ҽнак дышнеиуаз Мықә дахьнырыз,
Уатаҧҟа ицоз Чагә дааиҧылеит.
– Иухьзеи, Базрыҟәа, улахь еиқәышьшьы? – днаҵааит
Чагә, аҧсшәа анеибырҳәа ашьҭахьы.
– Аҧҳәыс ҳәа иаазгаз дҽеимхеит… – иҳәеит Базрыҟәа,
илахь иаҳагьы инеиқәҵаны.
– Дааугаанӡа дубар акәын…
– Дзымбакәа, аха абжьацәажәаҩ данирҽхәаӡа, акәыз џьысымшьеи…
– Аӡә иагьа иҳәап, – иҳәеит Чагә, – Базрыҟәахеит, абри
сара иубо аччиагьы иуеиҕьу дыҟам ҳәа уасҳәар ихоуҵома?!
ЗНЫК АМЦ СҲӘАЗАР АТӘЫЛА БГАМА?!
Чаҵә Чагә Анкьыса* дыҟан. Дхынҳәны аҩныҟа дшаауаз,
Баҭым иидыруаз дәқьанк аҟны аҧҳәыс еимаақәа шырҭиуаз
ибеит. Аҧсныҟа сыҧшәма ҧҳәыс илызназгар лгәы ҟанаҵап
игәахәын, ихәҳаит.
– Аимаа ахә иахашәалаз аҧарасса сзыргьежьра ухашҭит
ҳәа сыҟоуп, иабазгеи избаӡоумеи?! – иџьыбақәа дырҭаҧшуа,
ахәаахәҭҩы днаиазҵааит Чагә. Уи идыруан, ари адәқьан
зхатәыз ахәаахәҭҩы Ҳасан аҧаразы даара зыҧсы цәгьаз аӡә
шиакәыз, аахәаҩцәагьы амц ишижьалоз.
– Чагәхеит, исмыргьыжьыкәа шҧаҟалоз, саагылазар
ахәаахәҭра саҿуп, уџьыбақәа цқьа урҭаҧши… – ҿааиҭит игәы
намӡауа Ҳасангьы.
Чагә иџьыбақәа дшырҭаҧшуаз, ахә иахашәалаз аҧарасса
ааҭигеит.
– Уџьыба ишҭаз иумырхынҳәӡеит ҳәа сыгәра угомызт,
иубама уажәы сиашара?! – игәы иахәаӡаны даазыҽхәеит
ахәаахәҭҩы.
– Ҳасанхеит, уаагылазар ахәаахәҭра уаҿуп, ҵабырг
умҳәаӡацт, – иҳәеит чагә дахлафаашәа, – сара абыржәык амц
сҳәазар атәыла бгама?!
УҨНЫ КАСЫЖЬЫР ҲӘА СШӘОИТ АКӘЫМЗАР…
Басил зеиҧш думбоз аашьаҩык иакәын. Дагьҽхырцәажәаҩын. Аҩыжәрагьы бзиа ибон. Анкьа зны иабду
иргылаз ажәытә кәасқьа ахыб ақәбааны аарла аҧсы ҭан,
*Ангиса (Анкьыса9 – А3ара ийоу 8суа 6ы0оуп, уажъы Ба0ым а6ала6ь
иа7анакуеит.

иҧацха еицаҟьахахьан. Иара иакәзар, иидыруаз-дыздыруаз
иуа-иҭахы ҳәа ӡәыр дыҟазар, шәызбоит ҳәа ҽыҵгас иҟаҵаны,
ҩыжәра дрылан. Абжьааҧны амшын ҿықә аҟны игылаз
алакациа дуқәа дрымҵаианы, аҧша ашәшәаҳәа ирсуа,
дыцәан. Абри инымха-хымҵәара аҵыхәала иҧҳәыси иареи
егьараан аимак роухьан.
Хәылҧазык Чагә Басил имӡырха аҟны дынҽыжәҵит.
– Аҧхьа уца, Чагә, аҧхьа!.. – иҳәеит Басил, акәаскьа
амардуан инеин ианнадгыла.
– Уара уаҧшәымоуп, уара ухал! – имуит Чагәгьы.
Басил данхала, Чагә уи дишьҭагыланы иҿынеихеит.
Аха абжара дҩеиуаны, ицәылабаахьаз аҕәҭаса ҩаиҵаҧҵәан
гәаҵаҕара, дцәыҕьҕьа-цәыҧҧы, дыҩҭабгеит.
– Унапы сыҭ Чагә, унапы!.. Уеибгома, абааҧсы? Арахь
ухал!.. – иҳәеит Басил, Чагә инапы ииркырц дааханы.
– Ахалараз схалап, иалухузеи, аха, Басил, абри сара сеиҧш
знырҳара дуу аабыкьа ӡәыр дуҭаахьома?
– Мамоу!..
– Ус акәзар, баша уагьсмыҳәагәышьан, уахь схалаӡом!
– Избан?!
– Уахь абарҵахь схаланы уҩны касыжьуама, иаҳа еиҕьуп,
абра сахьыҟоунтәи сзааз аҵыхәала ҳаицәажәап.
Абас Чагә анымха-хымҵәа Басил дирҧхашьеит.



ИАН ЛЕИҲА ДЕИҔЬХЕИТ...

Кәыбраа Анҭика ҧҳәыс бзиан, акры еилызцоз ҳәа
дрыҧхьаӡон, аха лыҷкәын Џарда ахшыҩ азы анцәа
дрыцҳаитәгәышьеит. Илымҳақәагьы дуны аҟаб быҕьқәа
реиҧш, данныҟәозгьы дҩацә-ҩацәуа акәын дшыҟаз.
Ҷлоу Ҵәыџь Данаҟеи чара иман. Ашьаҧахь инарҧхьаанӡа
асас ҳәсақәа рацәаҩны акәаскьа абарҵа ацәарҭаҕәы хәхәа
иқәтәан ицәажәон. Абра дыҟан Анҭицагьы.
Анҭица данынаҧш, агәашә аартны ашҭа инҭалаз Џарда
лылаҧш наиқәшәеит. Лара цқьа дрыздыруамызт, насгьы
ааигәа аҳәсахәыҷқәа гылан азы:
– Шәыҧшишь, бара, ани агәашә иааҭалаз арҧыс ацхаҧшшәы сахҭан кьаҿ ишәу ицәа ишақәшәо, дышҧеинаало! – лҳәеит.
Абри лҳәони Чагә акәаскьа иаадәылҵымҭеи еиқәшәеит.
Уи Анҭица дидыруан, илҳәаз лџьимшьазт, даацәажәеит:
– Уи саргьы дыздыруеит, Џарда ихьӡуп, даара иҟәыбҷо,
ахшыҩ змоу арҧысуп, иан леиҳа деиҕьхеит…
УАЛАГАР ИУЗСАҲӘАРУ?
Чаҵә Чагә Ҷоутәыла аҧсуаа ахьынхо Анкьыса дыҟан.
Дхынҳәны Аҧсныҟа дандәықәлоз, Баҭым ахәҷы-мыҷқәа
ахьырҭиуаз касы ҧшӡак ибеит.
Аҩны иназгар, сыҧшәма лгәы иахәап, кәтыжькгьы
аласфап иӡбын акасы ааихәеит Чагә. Аха игәеиҭеит
адәқьан иҵагылаз ахашәала аҿырпы анизиргьежьуаз абазк
шагижьыз.
– Абазк агжьны исуҭеит, уахәаҧш… – иҳәеит Чагә.
– Ус шҧаҟалоз! Сара аҧышәа змоу жәытә хәаахәҭҩуп…
Ибзианы иҧхьаӡеи! Маҷк исцәеилагазаргьы ауеит… – иҳәеит
ахәаахәҭыҩ гызмал.
– Ҳасанхеит, уара узлажәытә хәаахәҭҩу ала,
иуцәеилагаргьы ҧхашьароума, – иҳәеит Чагә. – Амала,
абас, уара уеиҧш
аҧышәа змоу ажәытә хәаахәҭҩцәа
ианырцәеилаго, дара ирзыфеидахартә еиҧш ирцәеилагоит,
абри зыхьҟо уалагар иузсаҳәару?
Ҳасангьы
алафҳәарақәа
илазаап,
Чагә
иабаз
ааизирхынҳәын:
– Сара исхароузеи, иара хынҳәырц аҭахымзар? – иҳәеит.
– Ус аҳәазма?
– Аиеи!
– Уара, ус шәеицәажәоу шәыбжьы смаҳаӡеитеи?!. – иҳәеит
Чагәгьы.
УАХЫК АЛА ЗАҞА ИУЦЛАЗЕИ!
Агәабааду* ақыҭа инхоз Арыш Қәасаџь иҩны ачара ыҟан.
Ауха ианеилгақәа ашьҭахь, ахарантә иҟаз асасцәа, ишаҧу
еиҧш, аҧшәмеи уи игәылацәеи рыҟны иша-шаны ишьҭарҵеит.
Харантә дмааит, аха убарҭ дрылан Чаҵә Чагәгьы.
Зегьы цәамҭхаа ианалаз аамҭазы, Чагә бжьык
даанарҧшит.
Агаз лампа ырҭаан иаркын. Убри днадибаалт иахьыҟаз
аҧшәма игәыла, аҕьычра бзиа избоз Луман ҳәа аӡәы. Уи Чагә
икәымжә ҿыц ишәиҵан, аибаркра даҿын, аха дызҭаӡомызт.
Луман ицәаҩақәа здыруаз Чагә иҟалаз еиликаан,
ҽырцәамхьа ҟаҵаны ихы дааҩахан, ҿааиҭит:
– Ҳаи, Луманхеит, уахык ала заҟа иуцлазеи?!
Лумангьы акәымжәы ишәыхны наҟ инышьҭеиҵеит.
БАХӘАЖӘ УАКӘӠАМИ?!.
Чагә ҕәҕәала игәы бааҧсны дышьҭан. Ҽнак ачымазаҩбацәа
шидтәалаз Бахәа захьӡыз аӡәы, уаҩыхҧарак, абраҟа
чмазаҩбара ҳәа днеит. Ақыҭан уи Бахәажә ҳәа ишьҭан, иара
иахьиаҳауаз ус рҳәомызт акәымзар.
Зқьаф ҕәҕәала иҟаҵаны иҟаз Бахәа, ачымазаҩ днеихагылан, ушҧаҟоу Чагә ҳәа, ибжьы хҵаӡаны ҿааиҭит, аха Чагә
аҭак ҟаимҵеит. «Уиҟәаҵ, дҭанагалан дыҟоуп!..» – рҳәақәеит
итәазгьы, аха Бахәа даҟәыҵуамызт.
– Чагә, ушҧаҟоу сымҳәеи?! Анцәа духәап!.. Цқьа уааҧши,
судырма? – дҩеихаҟааит ҩаҧхьа, ибара дшааиз иирбаразы.
– Чагә аҭак ҟаҵара илшартә дыҟамызт, аха акы иҳәаанӡа
Бахәа дшиҟәамҵуаз ибон азы, имч ааизиган:
– Узбартә
сыҟам, аха, анцәа ииныҳәаз, Бахәажә
уакәӡами?!. – наиеиҳәеит.
Бахәагьы ашьшьыҳәа дааҭынчхеит.
*Агъабааду – Агъыбеидыиа ажъытътъи ахьё6ъа, Агъабаадъы,
Агъабаады щъагьы рщъон.

АНАСЫҦДАРА ЗЫХҞЬО
Ҧлыи Шьханыҟәа Чаҵәқыҭ аҳаблан Чаҵә Чагә дигәылан.
Уи акры еилзыргоз аӡәы ҳәа дрыҧхьаӡон.Наҟ ажәытәӡан
ҧлыи еиҧш ҧлеигьы рҳәон.
Ааҧнык азы, усҟан иара иарҧысымҭа дҭагылан,
Шьханыҟәа Чагә иҟны днеин, Мықәынӡа усыцца ҳәа
иеиҳәеит. Усҟан аҧҳәысҳәара ҳәа ыҟан. Арҧарцәа ҽыжәлан
ицаны аҭыҧҳацәа рбон, ртәашьа, ргылашьа, рыцқьашьа
гәарҭон. Иалырхыз, уашьҭан лҭаацәа ауаа рзышьҭны ажәа
рнырҵон. Шьханыҟәагьы ииҭахыз, Сҳандыр ҳәа Мықәтәык
иҧҳа дигәаҧхон, Чагә диирбарц, илхиҳәаауа иаҳарц акәын.
Хьыбла лыхьӡын лара.
Чагә иҩыза бзиа ас аниҳәа мап икуа дыҟазма, иҩҽыжәлан
Мықәҟа ицеит.
Мықә Сҳандыр дахьынхоз ашҭа агәашә аҟны ианнеи,
Чагә ибжьы ааиргеит, алақәагьы аху-хуҳәа иаареишит. Иааиз
анырба, Сҳандыр иҧшәма ҧҳәыси иареи нарҧылеит.
Хьыбла амаҵурҭаҿы абысҭоура даҿын. Алашбыжьқәеи
асасцәа рышьҭыбжьи анлаҳа, ашьҭахь ала дыҩдәылҟьан,
лҽеилаҳәараз акәаскьахь дыҩхаҵәрылт. Уа, луада хәыҷы
аҟны, аҧенџьыр днадгылан, лыҩны-ҵкы лшәылхуа, аҳарџь
ҧарда далҧшны, агәашәаҿ игылаз днарзыҧшит, лассы
сҽысзеилаҳәандаз ҳәа. Дырбарц ишааиуаз аҟара агәҩарагьы
лыман.
Чагәи Шьханыҟәеи агәашә аҟынтә аҧенџьыр аҟны
зыҵкы зшәызхуаз аҧарда даалырбааит. Уи Хьыбла шлакәыз
рдырит. Чагә аҧенџьыр ашҟа илаҧш наршәны, ихы рҵысуа
Шьханыҟәа инаиирбеит. Уи иаанагоз ари уара уҩызара
даҧсам акәын.
Асасцәа агәашә иҭаланы ашҭа ианаақәла, Хьыблагьы
лыҵк ҿыц лышәҵаны акәаскьа дналбаан днарҧылеит.
– Рацәа иҵкы хазыноуп!.. – иҳәеит Чагә. – Ишыхазыназ
аҧенџьыр аҟынтәи иаабон…
Чагә ииҳәаз иаанагоз Хьыбла еилылкаан амца
налҿықәлеит…
– Ҳаи, абри агәҽанымзаара мыжда, – иҳәеит Чагә, аҩныҟа
ихынҳәны ианцоз, – заҟаҩы анасыҧдара рзаанагахьоузеи!..
Шьханыҟәагьы уи днақәшаҳаҭхеит.
ЕИБАШЬРА ҞАЛОМЫЗТ!..
Базала уаҩы ишимбац ала дуаҩ шәаҩын. Уи, шықәсы
ҩынҩажәижәаба дышреиҵамызгьы, ахаан абџьарк инапаҿы
имкыцызт. Анапаҿы акра акәым, иара ус дагьахьымкьысцызт.
Хәылҧазык Чаҵә Чагә шәарыцарантә дхынҳәны аҩныҟа
даауан. Днаҧшызар, нахьхьи амҩа даныланы Базала дшааиуаз илаҧш наиқәшәеит. Чагә Базала ибзианы дидыруан азы,
иҟаиҵо збап игәахәын, ишәақь надаада амҩа инаниҵан, иара
иҽыҧхьакны ҵлакы днавагылт.
Базала дшааиуаз ашәақь аниба, ҩ-метрак инаӡоз маҭ дук
ибазшәа, дџыхӡа даангылт, нас ашәақь ашьхәала днавсын – аҧынҵала давсыр иеихсыр ҟамлози! – ус ҿааиҭит:
– Ыит, аҩсҭаа, ара иуусхәузеи?! Аџьныш, узыӡбызгьы
уаргьы шәҭабгааит!..
Базала изыҧшуа игылаз Чагә абнара даалҵын, дҧышәырччо днаидгылеит.
– Уиашоуп, Базала, – иҳәеит уи, – адунеи иқәу зегьы абри
уара уеиҧш абџьар бзиа ирбондаз, заҟа насыҧ роуаз убарын,
ахаан еибашьра ҟаломызт!..
иҾЫЦЫЗ ҲӘА НЫШӘЫНҬРА ЫҞАМЫЗТ…
Мамсыр ҳәа Аҽгәара инхоз аӡәы Шьашькәа захьӡыз Гәыҧ
ақыҭантә ҧҳәыск диман.
Абра, Аҽгәара, Ҳаџьмаҭ ҳәа Чагә иидыруаз аӡәы дыржуан
аҽны. Иара Чагәгьы абра дыҟан.
Аҧсрахь иааз Чагә Шьашькәа данылба, дгәырҕьеит, днеин ижәҩахыр днагәӡит, нас, ишаҧу еиҧш, шәышҧаҟақәоу
лҳәеит, уи ашьҭахь лара дызлыҵыз лыҩнра дазҵааит.
– Иацы шәыҩны сыҟан, зегьы хар рымам, ргәы бзиоуп,–
иҳәеит Чагә.
– Зегьы хар рымамкәа ргәы бзиаҵәҟьома?.. – деиҭаҵааит
аҽхырҵаара бзиа избоз Шьашькәа.
– Хар рымам, хар рымам!.. – налаҭеикит Чагә.
– …Ӡәыр игәы бааҧсу, ӡәыр кыр ихьу сеидру… – Чагә
ииҳәаз агәра лымгошәа, даҟәымҵит Шьашькәа.
– Сыздырам, анцәа иныс, са стәала зегьы рыҧсқәа
ҭоуп, рыгәгьы бзиоуп, – иҳәеит Чагә. – Абрахь санаауаз
шәнышәынҭрақәа срывсит, аха иҿыцыз ҳәа акгьы
ыҟамызт…
УХАЗЫ АУМА ИЗАЛАУРГЫЛО?!.
Усҟан злаҧш ҕьыз ауаа ыҟан. Ишакәым инаухәаҧшыр,
цәгьарамзар бзиарак уаниомызт. Убас Ҧадгә дынхон
Кәынҵал
ҳәа аӡәы, уаҩаҧшьк, Кәынҵал-Ҟаҧшьы ҳәа
изышьҭаз. Изларҳәоз ала, уи убриаҟара илаҧш цәгьан,
ицәаҕәоз днаихәаҧшыр, иҕьатамақәа хыжәжәон, асаби днаихәаҧшыр – деиқәхомызт, ауҭра дынҭаҧшыр, –
илықәҩаа ицон… Кәынҵал ицәшәаны акәын Ҧадгә инхоз
рымхырҭақәа алаҧшхырҧагақәа зҭадыргылоз. Иара уаҩы
каҷбеик иакәын.
Чагә Кьоу-чара дыҟан. Жәытәан Кәаучарагьы рҳәон,
Кәачара еиҧш. Дхынҳәны дшаауаз Акәаскьа аџьраҿы
дааихьан еиҧш, Кәынҵал иеигәышә иҩыҵрак дааиҧылеит.
– Ушҧаҟоу, Кәынҵал? – дҵааит Чагә.
– Сыҟоуп анцәа имҭаны!.. Сымхы шьаҭа-цыҧхьаӡа
хҧа-ҧшьба лапҟьа аҿалара иаҿуп, ирылаз арашәацәа хынтә
идсыррашәеит, алаҧшхырҧагаз алакәымҳа сашьҭоуп,
ааигәа уаҩы имҧыхьашәом… – иҳәеит Кәынҵал, имхы
даахыҽхәаны.
– Кәынҵалхеит, уара узоуп алаҧшхырҧагақәа заладыргыло, уара иззын иалаургылода? – ирлафны днаҵааит Чагә. Нас
егьи дымгәаарц азы инациҵеит:
– Ҳаи, Кәынҵалхеит, ахшыҩ змаз аӡә уакәны усыҧхьаӡон,
аха уаргьы иҟам-ианым хоуҵозаап…
АҦҲӘЫС ЛЏЬАБАА, МАМЗАРГЬЫ АХАҴАРА
ЗШАЗ АНЦӘА ДИНЫҲӘААИТ!
– Абри шәара аҩны шәтәоуп ус шәымаӡамкәа, шьҭарнахыс
аҩынҧҳәысра сара салагоит, бара «смаҵура» бысҭоит, ҽнак
аҟара, ахаҵаус зеиҧшроугьы бымбари! – иҧшәмаҧҳәыс
иналеиҳәеит Чагә зны.
Адырҩаҽны, ишырҳәахьаз еиҧш, Чагә аҧҳәыс ус дналагеит, иҧшәма – ахаҵа ус.
Ас ианеиса, Чагә иҧшәма, иара иҟаиҵалон еиҧш, агәашә
дынҭыҵны агәылара дцеит. Агәылацәа рыҟны лызхара
дцәажәан, ҳәсақәакгьы лыцны шьыбжьышьҭахьшәа ашҭа
дааҭалеит.
– Бабаҟаз бара асҟаамҭа, арахь сара аҩны сыҩнаҧсуа
сыҩноуп! – даалеиҕьит Чагә иҧҳәыс, зны-зынла ишылҳәалоз
еиҧш ҟаҵаны.
– Ҳназыцҳаша ак аацәыргеишь, амарџьа! – ҿаалҭит лара,
дшаатәаз еиҧшҵәҟьа, лыҧшәма иҳәашьала.
Чагә иара итәала аишәа ирхиан, аҧҳәыс ишлыхәҭаз
еиҧш, дыҧҳәысушәа, иеирыӡ кны даархагылеит. Аҳәса тәан
имыццакӡо, ажәеи-ажәеи неихҳәаало; амрагьы аҭашәарахьы
ахы нархеит.
Ахаҵгылара игәы анҧнаҵәаӡа, агылара дамыхәаӡозшәа
аниба, «Смаҵура сышәҭ, смаҵура!..» – ҿааиҭит Чагә,
иеирыӡгьы аишәа инықәиргылан, иаргьы днарыдтәалеит.
– О-ҳо! Иубама аҩынҧҳәысра зеиҧшраз! Узтәозеи,
ухаҵгыламзи?!. – ргәы иаахәеит аҳәсақәа.
– Ҽнак ауп ҿҳәарас ҳанеисо ҳәа иац шьыбжьон ишбасҳәаз,
уи аахыс ҽнак иагьацлахьеит, саиааит! – акрыфара нап наиркит Чагә.
– Ди-ди, хса, даҳиааима, бара?! – иааџьаршьеит аҳәсақәа.
– Сымиааикәа, схаҵами, иҳаҕоу дыҧҳәысуп, ахаҵара зшаз
анцәа диныҳәааит! – ҵәыцак ҩҭиркәкәеит Чагә.– Бнеишь,
бара, асасцәа ҳҭоуп, бымбои!.. – дҵак налиҭеит иҧҳәысгьы.

НЕСТОР АҲӘАРКЬИРА ДШАҞӘЫҴЫЗ
Нестор аҭаҭын дахон, аха иџьыба иҭаҵаны иныҟәиго уаҩы
имбацызт. «Иаагишь, лҩак науҳашьҭыпишь!..» – иҳәон иара
уааибацыҧхьаӡа, иа итәала алаф наҳәаны.
Мықә Аџьажә ду еизарак рыман. Абра иҟан нестори
Чаҵә Чагәи.
– Иаагишь, Чагә, лҩак насоуршьҭишь!.. – иҳәеит абраҟагь
Нестор.
Чагә Нестор уажә дибазма, ишьыгрын ҭаҭынра аацәыриган
Нестор иҭаҭынжәга ааимихит. Нас азна ныҟеиҵан, ҳаҭыр
ақәҵаӡаны, инаииркит. Несторгьы амца наиркын, ишьамхы
еиқәыршәны, сахаӡап ҳәа, ишилшоз алҩа нылбааидеит.
– Изакәызеи сызурхаз, иашаӡа?!. – ҿааиҭит Нестор, алҩа
деихәланарсын илаҕырӡ хаҟәҟәала, деимҳәо. Иҭаҭынжәга
иҧынҵа инадкылан даафҩит. – Ҳаи, алақәа ирфаша, албҕьы
саирхеит! – ихы-иҿы ашара иареицакны дынкажьцәеит.
– Аҳәаркьира изаҟәымҵуа уи еиҧш иагьа гәаҟра
дрықәшәап, макьана дабаҟоу!.. – иҳәеит Чагә, дцәыҵаччо.
Егьи, Чагә Нестор ара дшыҟалоз идыруан, дсыҳәозар ҳәа,
цас, албҕьы хыхны иҭаҵаны ҭаҭынҭрак шьҭихзаап…
Иҟалаз збаз зегьы рызхара иччеит. Нестор иакәзар,
кажьцәараха исит.
Абри инаркны Нестор ихатә ҭаҭын аныҟәгара далагеит,
аҳәаркьирагьы даҟәыҵит.
АХҬАРҦА БЗИЕИ АБАША ХИ
Паҷыл иеиҧш аҽхәаҩ дабоубоз. Амц аниҳәоз,
инацәкьарақәа харҟәаланы, игәыбжьынацәа кьакьаӡа
ирҟымҟымуа акра идыруан. Ииҳәо зегьы уазыӡырҩуашәа,
агәра угошәа ибар, мцҳәарала днеины, ус иҟақәо ыҟами, ухы
дықәтәон.
– Усыҵашьыцуеит ҳәа сыҟоуп, Чагә?.. Иубома изакә
хҭарҧа хазыноу иаасхәа! Уачамчыра ҭуџьарк имсхит. Ҩ43

мааҭк икуан, аха акы ҳәа ицәызгеит! – дааҽхәеит Паҷыл чарак
аҟны, иххьа хҭарҧа даҵаҽырбан Чагә ирбо. Усҟан мааҭкгьы
акыр ҧнаҟон. Ҩынҩажәижәаба-хынҩажәа ҳәа аҽыкәаша
ааухәон, мааҭк ақьаад ҧареи мааҭк ахьи еиҩысуан.
Паҷыл иҽхәара заҳаз иргәамҧхеит.
– Сымшьыцкәа, Паҷылхеит, – иҳәеит ихәмаршьала
Чагәгьы, – ҩ-мааҭк ирҧсоу аххьа хҭарҧа бзиа абазк иаҧсоу
ахы ахаҵара «иаҵамшьыцуа» дарбану?!
АБЫЗ ЦӘГЬАҚӘА РШӘАХСҬА
Аҧсуаа абас рыжәла зырмаҷзеи ҳәа усазҵаар, ашьоура
атәоуп раҧхьаӡа сызлацәажәо. Нас ауп Аҧсны ҭазырцәыз
амҳаџьырра аӡбахә ануасҳәо. Уи еиҧш заҟа рыцҳара…
Абас, ашьа рыбжьалеит ҩ-жәлакы. Ашьа рыбжьалеит
амашәыр иахҟьаны. Уи шыҟалазгьы абас ауп:
Ҩыџьа аиҩызцәа шәарыцара иахьеиццаз, ахәажәраҿы,
дымшәыз џьшьа руаӡәк иҩыза диеихсын, дызгарыз ахы
ицәиқәшәеит.
Иҭахаз изгәакьацәа ирурыз, амашәыр зыхьыз сышәшьы,
шәанаџьалбеит, аниҳәа, амашәыр – машәыруп рҳәагәышьеит,
изцәыҟалазгьы шықәсы наҟьак ашәы ишәын, дџьабон.
Шықәсык анҵы, уаҳа ишҧаҟаиҵарыз, ашәы ишәихит.
Абри инаркынгьы абыз цәгьақәа рыҭра иҭамгыло
иалагеит, шәыҷкәын гәаҕшақә изыруит ҳәа. Ишнеи-шнеиуаз,
агәаҟра иақәшәаз ус ауп ҳәа агәра ддыргеит, ҳшьа ҳамур
ҟалом ҳәагьы иаақәгылт.
Абыз баҩ алаӡам рҳәон ажәытәуаа; уи алагар, ацәгьа
рбзианы иунарбоит, абзиа ырцәгьаны иунарбоит, иаҭаххар,–
абааҧсы зынӡа иарбааҧсӡоит. Абас ҟалагәышьеит абраҟагьы.
Амца мцала ишырҳәынҷо еиҧш, абыз бызла ирцәатәын,
мап анакәха, аҩ-жәлак ықәибахыр алшон, ус иагьараан
иҟалахьан. Абри азы хар змамыз ауаа драҧгыланы алҧсаа
дызмаз аҩнаҭа даҭааит Чаҵә Чагә.
Уи иҳәеит амашәыр шгәаҕшам, урҭ аҩыџьагьы рыҧсы
шеилаз, ишеиҩызцәа бзиаз, иақәшәаз иеиҧш изцәыҟалазгьы
агәаҟра ду дшаниаз, шықәсы наҟьак ашәы шишәыз, ацәгьа
бжьазҳәо аҩ-жәлак ықәибахыр зҭаху шракәу, абри аҟынтә
абра иааиз аҳәара шыҟарҵо ражәа рырҭаразы.
– Чагә, уара акыр збахьоу уаҩуп, акыргьы удыруеит,
– иажәа дналагеит ажәлантәқәа иреиҳабыз Мазлоу. – Аха,
ҳара иахьынӡеилаҳкааз ала, шьоурада ҧсыхәа ыҟам…
Ҳаҷкәын дахьыҵоу егьи игәы дықәгыланы дныҟәозаарын…
Ажәларгьы ҳара аҭынхацәагьы амашәыр шымашәыру,
гәаҕшақә ишыҟамлаз агәра узҳаргар, усҟан иуасҳәозеи, ҳара
ҳруамхозар ҳраҕахом. Ус анакәымха, ҳазҿқәоу зегьы баша
цәажәарагәышьоуп, Чагә… – иҳәан, иажәа аахиркәшеит
Мазлоу.
Чагә ҧыҭрак ҿымҭуа, дхәыцуа дтәан. Нас:
– Абри аҵыхәала абра имҩахыҵыз, ус аламала
еилымкаакәа зҽалазымгало ауаа, рыгәра агара уцәуадаҩзар,
хыла уареи сареи ибзианы ҳаибадыруеит, Мазлоу, ҳагәрагьы
еибагоит, саргьы аҵабырг зымҳәо иеиҧш сыгәра агара
уцәуадаҩхазар, абри ашәыра сшәырахааит убысҟан! –
иҳәан, Чагә иҟама ааҭырҵәрааны инацәа дуи ирбага нацәеи
рыбжьара дҩасын, аҽырҳәа ашьа гылан аҿыланахеит. – Убри
аҷкәын иҽишәмыршьан!..
– Ҳаи, абааҧсы, исзуузеи?!. – дыҳәҳәеит Мазлоу
дахьтәаз, дҩаҵҟьан, Чагә дҩеидыххылан, ахәра ичабра ду
наҿеигәеит.
Абас, Чагә ҩ-жәларык еиниршәеит, ӡәыргьы аҧсра
иахирҧеит.
Ашьҭахь, такә анҵы, изакә шәахсҭоузеи ари унапы иану,
Чагә, ҳәа иззымдыруаз анизҵаалакь, дыхәмаруа аҭак риҭон:
– Ариу? Ари, абыз цәгьақәа ршәахсҭоуп.

АШЬОУРА ҞӘЫҔА
Кәыҵныи Лапаҕә Аҭара ақыҭан дынхон. Уи анхаҩ бзиа
ззырҳәоз иакәын, маллагьы дкәадамызт, ажәлар раҧхьа
идыргылоз уаҩын. Ахшара рызгьы анцәа дизылҧхан, хҩы
аҧацәеи хҩы аҧҳацәеи ииҭеит. Иҧҳа аиҳабы хаҵа дцахьан.
Уи илышьҭанеиуаз дҭыҧҳаны, аизарақәа рахь днарга-ааргауа дыҟан.
Ҽнак, еизарак аҟны абри аҧҳәызбеи Мырцхәлаа
арҧызбаки еибабан, еигәаҧхеибашьеит. А-Мырцхәлаа Гәыҧ
ақыҭан дынхон, Ҭемраз ҳәа. Ас аныҟала, хар змамыз ауаа
лҽыжәиҵан лаб ишҟа ишьҭит, абасоуп, ууара сгәаҧхеит,
уҧҳа дсуҭароуп ҳәа.
А-Кәыҵныиқәа дара аиашьара надибагалан еилацәажәеит.
а-Мырцхәлаагьы, аҧсуа нхаҩ ҷкәына, ак узивбо дыҟамызт,
арҭ еиқәшаҳаҭхеит Лапаҕә иҧҳа Амырцхәлаа дирҭаразы.
Ара чарахеит, иааз асасцәа ирықәнагоз ауаа рыдыргалт, анапеимдахьа ааргарц аҿҳәара ҧырҵәеит, гәыҧаагьы
рыҩныҟа ицеит.
Аха Лапаҕә иҧа, агәыбжьанытә, Махьал, иҭахымызт,
аханатә инаркынгьы дақәшаҳаҭмызт, абри аус. Ари мес
азоуп, лаҵарамзан.
Гәыҧаа ахьцаз ҩыџьа аҷкәынцәа ахәҷы-мыҷ рыҭаны
иаарышьҭит, напеимдахьа ҟарҵеит, ҿҳәарасгьы ҭагалан
шьҭахь азҧырҵәеит. Усҟан ус иҟан: аҧҳәыс дҳәаны ддыртәон
шықәсыки бжаки, избанзар, ҧҳәыс дызгауа аҷкәын аҭаца
мҳара ҿыц ҟаиҵар акәын. Хаҵа ицауа аҧҳәызба ампахьшьқәа,
ахәымџьарқәа рацәаны илсыр акәын.
Ари ас ишыҟаз, нанҳәа мза азыҳәан ахәыҷқәа ашкол
рҭалара аамҭа анааи, Аҭара ашкол ахь рҵаҩыс ҳәа
даарышьҭит Уачамчыратәык. Абри арҵаҩы Лапаҕә иҩнаҿы
уадак қьырала аамҭала дыҩналт. Махьалгьы иаақәырццакны
иаҳәшьа абри арҵаҩы дииҭеит. Арҵаҩы ишкол ныжьны,
иҧҳәыс дима Аҟәаҟа дцеит.
Абас еиҧш иҟалаз Ҭемраз ианиаҳа, аҧҳәызба лҟынтә имаз
ахәыҷы-мыҷқәа аашьҭыхны иара ихала Лапаҕә иҩны дцан,
сара сызҭахым шәаргьы шәысҭахым ҳәа, рхәыҷы-мыҷқәа
нарықәҧсан дааит. Ари заҳаз зегьы Ҭемраз иџьыршьеит,
афырхаҵа, аиаша ҟаиҵеит, рҳәеит.
Ари ас иҟан. Шықәсыбжак аиҳа ааҵхьан, зны Гәыҧ чарак
аҟны Ҭемраз иҩызцәа ҷкәынцәақәаки иареи ажәақәа ааимаркын, уара-сара ҳәа аиқәмақаррахь ианианага, аҷкәынцәа
руаӡәк иаҳәшьа иара уа ачараҿ дыҟазаап, абригь лаҳауазаап,
дахьгылаз: «Уара уи узиқәмақаруа, уҧҳәыс дуҵызхыз умшьуеи, уиаҟара ухаҵа ҕәҕәазар!..» – лҳәан, Ҭемраз аҽҧныҳәа
наилҭеит.
«Ҟоҳ, ари ҽҧныҳәан исыдхалазаап…» – иҳәан, Ҭемраз
аҩны дцан, абна дшылалара иҽазыҟаиҵан, Махьалгьы лара
аҧҳәызба дызгазгьы, аҩыџьагьы, ишьразы ишәақь иуапа иҵакны дындәылҵуан, данынаҧш, Чаҵә Чагә агәашә
дааҭалеит. Уи ачараҿы дыҟазаап, иҟалақәоз зегьы ибозаап,
уажәы, Ҭемраз аҩныҟа данца, дишьҭалан дааит.
Ҭемраз дызлацашаз иҽы кәадырны ашҭаҿ игылан,
иҽнаҧхьеикырц иҭаххазаргьы шьҭа иааиуаз иҧымлашьас
имааз, дааласын, ишәақь наҟ инцәыҵеиргылан, Чагә
днеиҧылт.
Чагә
идыруан
Ҭемраз
дышнымгылоз,
шьоура
дышдәықәлоз. Убри аҟынтә ус даацәажәеит:
– Уа ачараҿ еибышәҳәоз саҳауан, ушьа умун ҳәа уасҳәарц
акәу џьумшьан са сзаа…
Ҭемраз ҿимҭит.
– Ушьа ууроуп, мамзар, абас иагьараан ҽҧныҳәас
иурҭап…
– Усоуп, уи еилкаауп… – иҳәеит Ҭемразгьы.
– Усоуп, аха уажәы уара уцаны ушьа ууп, егьырҭ ҩагылан
уара уршьып, уара утәқәа аалаган урҭ ршьып, урҭ ртәқәагьы
шьоура идәықәлап… Нас, қәӡааншьҭахь, шьоук тәымқәак,
анҭ иаалац, аақәлан еиҭымхаз анышәынҭрақәа рыгәқәа агәам
нарықәрыжьып… Ус ҟамлароуп… – Чагә уажәы даҽакала
иааирҳәит.
Ҭемраз ҿимҭит.
– Уара сыҷкәын иқәлоу уоуп, хьымӡҕ угар сҭахым,
ушьагьы умун ҳәа уасҳәаӡом, аха ишууша абас-абас ауп,
– иҳәан, днаиртәан иеиҳәеит. Ус еиқәымшәар, абри ҳәа
даҽакалагьы ишыҟаиҵашаз иеиҳәеит. Чагә абри адагьы иҵегь
ажәабыжьқәа цәыриган, уажәраанӡа иимҳәацыз, Ҭырқәтәыла
анкьа даныҟаз Мырцхәлаа рыҟны дахьнеиз иибаз-иаҳаз уҳәа
илахьеиқәҵагаз, аха ҧхьаҟазы уаҩы дзырхәыцшаз акыр
ҭоурых иеиҳәеит…
Адырҩаҽны ҽуаҩык, ишәақь иуапа кьаҿ иҵакны,
Аҭара аҽцәа рымҩа ҳәа иахьашьҭоу данылан днеиуан. Уи
иааиҧылаз абырг Кәыҵныи ҳабахә «Уабацои, дад?..» – иҳәан,
днаиазҵааит, аха аҽуаҩ, дымцәажәакәа, днаивсит. Ҳабахә
дшааиуаз иааиҧылаз Быҭә Таиеи Кәыҵныи Таиеи ааникылан: «Уара, абра аӡә дысҧылан, сиацәажәан, аҭак ҟаимҵеит,
иуапа кьаҿ ихагьежьуа, ишәақь иуапа иҵакны, сахьихәаҧшуаз
ацәгьа згәы иҭоу аӡә иоуп, шәгәышәҽаныз!..» ҳәа реиҳәеит.
Арҭ Ҳабахә ихыччеит, дабаҟоу уи еиҧш ауаҩыцәгьа рҳәан,
хырҩас иҟарымҵеит.
Sez Abhaz-Abaza ädäbiyättän 1 tekst ukıdıgız.
Çirattagı - Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 03
  • Büleklär
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 01
    Süzlärneñ gomumi sanı 3545
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2108
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 02
    Süzlärneñ gomumi sanı 3468
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2203
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 03
    Süzlärneñ gomumi sanı 3411
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2113
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 04
    Süzlärneñ gomumi sanı 3603
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2043
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 05
    Süzlärneñ gomumi sanı 3622
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2089
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 06
    Süzlärneñ gomumi sanı 3474
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2144
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 07
    Süzlärneñ gomumi sanı 3478
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2135
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 08
    Süzlärneñ gomumi sanı 3431
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2140
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 09
    Süzlärneñ gomumi sanı 3482
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2117
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 10
    Süzlärneñ gomumi sanı 3522
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1968
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 11
    Süzlärneñ gomumi sanı 3498
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2099
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 12
    Süzlärneñ gomumi sanı 3538
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2154
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 13
    Süzlärneñ gomumi sanı 3441
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2134
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 14
    Süzlärneñ gomumi sanı 3423
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2255
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 15
    Süzlärneñ gomumi sanı 3407
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2248
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 16
    Süzlärneñ gomumi sanı 3504
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2166
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 17
    Süzlärneñ gomumi sanı 3589
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2066
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 18
    Süzlärneñ gomumi sanı 3614
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2184
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 19
    Süzlärneñ gomumi sanı 3473
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 2150
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 20
    Süzlärneñ gomumi sanı 3344
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 1619
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.
  • Чагә Чаҵә ихҭысқәа - 21
    Süzlärneñ gomumi sanı 1031
    Unikal süzlärneñ gomumi sanı 419
    0.0 süzlär 2000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 5000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    0.0 süzlär 8000 iñ yış oçrıy torgan süzlärgä kerä.
    Härber sızık iñ yış oçrıy torgan 1000 süzlärneñ protsentnı kürsätä.